عکس: پنجره‌ای به گذشته؛ تخت جمشید از قاب نخستین دوربین‌ها

پاییز ۱۲۳۶ خورشیدی (۱۸۵۷ میلادی)، یک افسر ایتالیایی با دوربینی سنگین روی دوشش از دشت مرودشت بالا رفت و روبه‌روی ستون‌هایی عظیم تخت جمشید ایستاد. لوئیجی پِشِه، کسی که به ایران آمده بود تا به ارتش ایران آموزش نظامی بدهد، توانست قدیمی‌ترین عکس شناخته‌شده از تخت جمشید را ثبت کند. اما آنچه دوربین پِشه (Luigi Pesce) ثبت کرد، با تصویری که میلیون‌ها گردشگر از تخت جمشید می‌شناسند، تفاوت‌های اساسی دارد. در آن زمان بخشی از کاخ‌ها هنوز زیر خاک پنهان بود و پلکان شرقی آپادانا نیز دیده نمی‌شد.در بسیاری از منابع تاریخی ذکر شده است که پِشه نخستین عکاسی است که از تخت جمشید، پاسارگاد و نقش رستم عکس‌هایی بر جای گذاشته است. او مجموعه تصاویرش را در ۲۹ آوریل ۱۸۵۸ به ناصرالدین‌شاه تقدیم کرد. نسخه‌ای دیگر نیز برای ویلهلم یکم، پادشاه پروس، فرستاده شد؛ آلبومی که بعدها به موزه متروپولیتن نیویورک رسید.نزدیک به سه دهه بعد، آنتوان سوروگین، عکاس ارمنی‌تبار دربار قاجار نیز برای تصویربرداری به سراغ تخت جمشید رفت. او که تا آن زمان بخش بزرگی از آثار تاریخی ایران را ثبت کرده بود، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم چندین بار به دشت مرودشت سفر کرد. مجموعه‌ای از عکس‌های او حدودا بین سال‌های ۱۸۹۸ تا ۱۹۰۲ از تخت جمشید ثبت شده است.مدتی بعد یعنی در سال ۱۹۳۱، ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی و نماینده مؤسسه شرقی دانشگاه شیکاگو، تصمیم گرفت برای انجام امور تحقیقاتی به تخت جمشید برود و اندکی بعد هانس فون بوسه، عکاس نیز به گروه او پیوست. نخستین پروژه اصلی هرتسفلد، آغاز کاوش در کاخ آپادانا بود. بین سال‌های ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۴، بخش عمده پلکان شرقی آپادانا از زیر آوار آجرهای خشتی بیرون آورده شد. هرچند که گفته می‌شود این آوار توانست قرن‌ها همانند پوششی محافظ از نقش‌برجسته‌ها در برابر فرسایش محافظت کند. پس از پایان مأموریت هرتسفلد در سال ۱۹۳۴، اریش اف. اشمیت سرپرستی پروژه را بر عهده گرفت و تا سال ۱۹۳۹ حفاری‌ها را ادامه داد. او طی دو فصل، بین سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۷، با هواپیمای شخصی خود مجموعه‌ای کم‌نظیر از عکس‌های هوایی از ایران و تخت جمشید تهیه کرد؛ تصاویری که بعدها در کتاب Flights over Ancient Cities of Iran منتشر شدند.