کلیات
نفت به عنوان یکی از منابع اصلی و حیاتی تولید انرژی و تولید فرآورده های شیمیایی اکنون بخش مهمی از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص داده است و اقتصاد بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای تولید کننده این محصول به نفت وابسته است. بر این اساس افزایش و یا کاهش قیمت نفت، همواره اقتصاد کشورها را در ابعاد کلان متأثر و شرایط ویژه ای را برای آنها ایجاد می کند. قیمت نفت همواره در تلاطم بازار افزایش و یا کاهش می باید و از متغیرهای فراوانی تأثیر می پذیرد.
متغیرهای قیمت نفت
پس از کشف منابع عظیم گاز طبیعی در ۱۹۵۹ در هلند و افزایش درآمدهای ارزی حاصل از صدور آن، اقتصاد این کشور با مشکلات متعددی روبهرو گشت که غالباً از آن به «بیماری هلندی» یاد میگردد. پس از آن هر گاه که درآمدهای بخش صادراتی کشور، منجر به ورود مقادیر قابل توجهی ارز گردد، خطر ابتلا به این بیماری به ذهن خطور میکند.
در وهله اول به نظر میرسد که منشأ این مشکل افزایش قیمت یا مقدار کالای صادراتی باشد، در حالی که این مسأله میتواند از ورود سرمایه ناشی از استقراض نیز پدیدار شود. به طور مثال یانگر (۱۹۹۲) به بررسی این پدیده در ارتباط با اخذ وام خارجی و ورود سرمایه به کشور غنا پرداخته است. اما این بیماری در کشورهای صادرکننده نفت پس از اولین شوک نفتی در ۱۹۷۳ ـ. در نتیجه تلاشهای کشورهای عضو اوپک برای افزایش قیمت نفت ـ. ظهور کرد. این مسأله تغییرات ساختاری زیادی را در کشورهای صادرکننده نفت حوزهی خلیج فارس به وجود آورد. به هر حال، ممکن است که این مسأله علت اصلی تحولات پرشتاب خاورمیانه نباشد، اما به عنوان یکی از عوامل فراهم کردن بستر اقتصادی تحولات اقتصادی سیاسی سه دهه اخیر قابل توجه است.
اقتصاد ایران از دیرباز به عدم تعادلها در اقتصاد کلان دچار بوده است. در عصر قاجار دولت اقتصادی به معنی امروزی وجود نداشت و اصولاً هزینههای دولتی به مفهوم کنونی نبود. عدم تعادلها از طریق دادن اعتبارات یا اخذ وامها تا حدودی جبران میگشت و اقتصاد همیشه در شرایطی بود که مثلاً تراز بازرگانی با خروج طلا و فلزات قدیمی از کشور متعادل میشد. با کشف نفت و تزریق درآمدهای نفتی به بودجه دولت نیاز به وام خارجی تا حدودی کاهش یافت. اما فقط زمانی که قیمت نفت در اولین شوک نفتی دهه ۱۳۵۰ شدیداً افزایش یافت، ایران از جرگهی کشورهای وامگیرنده خارج شد.
در برنامه اول (۳۴ ـ. ۱۳۲۷) پیشبینی شده بود که استقراض خارجی ۳۱ درصد از کل منابع درآمدی برنامه و ۶۰ درصد از کل استقراض را تأمین کند که با شروع نهضت ملی شدن نفت و روی کار آمدن دولت ملی دکتر مصدق برنامه عملاً به اجرا درنیامد.
در برنامه دوم، استقراض خارجی به ۲۷ درصد کل منابع درآمدی برنامه و ۸۶ درصد کل استقراض در طی برنامه در نظر گرفته شده بود. این مسأله در مورد برنامههای سوم به ترتیب ۱۴ درصد، ۹۱ درصد و برنامه چهارم به ۱۴ درصد، ۵۳ درصد رسید.
کشور در آستانه برنامه پنجم دچار تحولاتی عظیم گشت. در شروع برنامه قیمت نفت در طی یک سال از ۹/۱ دلار به حدود ۱۰ دلار رسید و درآمدهای نفتی به خزانه دولت سرازیر گشت. حکومت وقت قسمت اعظمی از دلارهای نفتی را در قالب برنامه پنجم درآورد، به طوری که سطح پولی برنامه عمرانی دو برابر گردید. این مسأله سبب مشکلاتی شد که قبلاً برای کشورهای دیگر پیش آمده بود و از آن به عنوان بیماری هلندی یاد میشود.
تکیه به نفت در سالهای پس از انقلاب نیز ادامه یافته است. با شروع جنگ و ادامه آن عملاً نظام تولید کشور تحت تأثیر شرایط جنگ، بحران مدیریت و مالکیت مختل گردید. مدیریت اقتصاد در طی این سالها به دنبال فروش هر چه بیشتر نفت برای تأمین هزینههای جنگ و مایحتاج ضروری کشور بود؛ لذا بازار سیاه به سایر کالاهای اساسی، بادوام و حتی خوراکی کشیده شد. پس از پایان جنگ و شروع اولین برنامه پنج ساله پس از انقلاب، سهم ارزش افزوده بخش نفت به قیمت ثابت به تولید ناخالص داخلی در طی سالهای برنامه از ۲۰ تا ۳/۲۱ درصد در نوسان بود.
سیاستهای تجاری در خصوص تشویق صادرکنندگان و به حرکت افتادن بخشهای صادراتی اقتصاد که در دوران جنگ به تعطیلی کشیده شده بود سبب شد که سهم صادرات نفت در کل صادرات که در اوایل برنامه حدود ۹۲ درصد در ۱۳۶۸ بود به حدود ۷۹ درصد کاهش یافت. برنامه دوم به دلیل معضلاتی که در آن پیش آمده و عملاً به شکست یکسانسازی نرخ ارز منجر شده بود، نیاز به صادرات نفت برای برنامههای توسعه و طرحهای زیادی که در برنامه اول تعریف شده بود موجب شد که سهم صادرات نفتی در کل صادرات به ۳/۸۲، ۸۶، ۴/۸۴ درصد در سالهای دوم، سوم و چهارم برنامه دوم توسعه برسد.
شوک نفتی
معمولاً منظور از شوک نفتی تغییرات ناگهانی در قیمت نفت است. به نظر میرسد در این تعریف خام همه کارشناسان متفقالقول هستند، اما در بحث سنجش آن بر متغیرهای اقتصاد کلان تعاریف گوناگون و بنابراین روشهای اندازهگیری متعددی ارایه میشود و ظاهراً بخشی از اختلاف در نتایج نیز از این مسأله نشأت میگیرد.
برای مثال مطالعات صورت گرفته توسط انگل و پاتون (۲۰۰۱)، کوپر (۲۰۰۲) و خیمنس رودریگز (۲۰۰۲) با استفاده از مدلهای آرچ ـ. گاچ صورت گرفته است. در حالی که در برخی از مطالعات دیگر از یک تعریف قراردادی برای بیثباتی قیمت نفت استفاده میشود.
مثلاً هامیلتون (۱۹۹۶) بیثباتی را افزایش بیش از ۲۵ درصد ماکزیمم قیمت نفت در سال قبلتر تعریف کرده است. اما به دور از مباحث نظری، آنچه امروزه از شوک نفتی در اذهان جای گرفته است شوکهایی است که هنوز از تعداد انگشتان یک دست فراتر نرفته است. آنها عبارتند از: شوک نفتی اول که به دنبال تلاش اوپک در ۱۹۷۲ ـ. ۱۹۷۴ روی داد و ماحصل آن افزایش قیمت نفت از هر بشکه ۹/۱ دلار در ۱۹۷۲ به ۴۱/۱۰ دلار در ۱۹۷۴ بود، به عبارت دیگر طی دوره مورد نظر قیمت نفت به بیش از ۵ برابر افزایش یافت
دومین شوک نفتی در ۱۹۷۸ (۱۳۵۷ خورشیدی) روی داد. بروز انقلاب و اعتصابات کارکنان صنعت نفت سبب قطع صادرات نفت ایران به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت در دنیا، سبب افزایش قیمت نفت گردید. قیمت نفت در بازار تک محمولهای به ۴۰ دلار در هر بشکه رسید. سومین شوک نفتی برخلاف دو شوک اول و دوم سقوط قیمت نفت در ۱۹۸۵ را در پی داشت.
قیمت نفت که حال پس از گذشت چند سال از پیروزی انقلاب در ایران و صادرات مجدد نفت این کشور به ۳۴ دلار در اوایل دهه هشتاد رسیده بود، مرتباً کاهش یافت. اوج این کاهش در ۱۹۸۵ بود که در طول آن سال قیمت نفت از ۲۸ دلار به ۱۱ دلار سقوط کرد. چهارمین شوک نفتی در ۱۹۹۱ و به دنبال اشغال کشور کویت توسط ارتش عراق و به دنبال آن حمله آمریکا و متحدینش به عراق پدید آمد. در این سال قیمت نفت به حدود ۴۰ دلار نیز رسید، اما این قیمت فقط حدود یک ماه دوام آورد و سپس در طول سال تدریجاً به ۲۰ دلار کاهش یافت.
ایدن بردلی، مدیر اجرایی بانک «کامنولت» استرالیا، با حضور در شبکه تلویزیونی «سی ان بی سی» از بازار کالا و نفت گفت. به عقیده بردلی، اگرچه کندی رشد اقتصاد چین به تقاضای نفت ضربه زده است، اما کماکان عرضه بیش از تقاضا عامل اصلی سقوط قیمت نفت است.
مدیر اجرایی بانک «کامنولت» گفت: اگرچه در رابطه با بازار کالا، کاهش تقاضا را عامل اصلی افت قیمتها میدانند، اما به عقیده من درباره نفت، دومین عامل است. چرا که تخمین زده شده در سال جاری رشد مصرف حدود ۱.۴ میلیون بشکه باشد که چین به تنهایی ۳۵۰ هزار بشکه از این مقدار را به خود اختصاص میدهد.
بردلی با تأکید بر اهمیت تقاضا در افت قیمتها، تصریح کرد: با این حال اصلیترین مشکل، تقاضا نیست. معضلاتی که اخیراً و ظرف ۱۲ ماه گذشته در حوزه نفت مشاهده شده بیشتر به عرضه مربوط است. مازاد تولید روزانه نفت حدود دو میلیون بشکه است که بیشتر از جانب آمریکا میرسد.
به گفته بردلی متغیر اصلی و مؤثر در قیمت نفت تولید است و دادههای مربوط به آمریکا محرک قیمت نفت خواهد بود.
وی افزود: تا جایی که در سال ۲۰۱۵ دیدیم، دادههای منتشر شده از آمریکا درباره تعداد دکلهای نفتی و حدسیات درباره میزان تولید و موارد دیگر، عامل اصلی تعیین کننده قیمت نفت تا آخر سال خواهد بود.
مجری «سی ان بی سی» پرسید، آیا این احتمال میرود که اعضای اوپک، به کاهش تولید فکر کنند؟ چرا که بسیاری از این کشورها از جمله عربستان سعودی برای ایجاد تعادل در بودجه کشور نیاز به قیمتهای بالاتری دارند.
ایدن بردلی در پاسخ، اظهار کرد: یکی از مسائلی که اخیراً زیاد مورد بحث قرار گرفته این است که در بازار نفت در یک یا دو سال اخیر، دو تغییر ساختاری با هم اتفاق افتاده است. این را هم در نظر داشته باشید که ظرف ۱۵۰ سال اخیر، به طور کل هفت تغییر ساختاری داشتیم.
بردلی از افزایش تولید آمریکا و تکمیل ظرفیت اوپک به عنوان دو تغییر ساختاری یاد کرد و توضیح داد: سه تا از هفت تغییر ساختاری پیشین نیز از تولید روی آب در آمریکا ناشی شده بود. این افزایش تولید، نوسانات را زیاد میکند. صنعت نفت با قیمت ۴۰ دلار ویران و با ۶۰ دلار در هر بشکه باز جان خواهد گرفت.
وی ادامه داد: تغییر دیگر که بسیار جالب هم هست، این است که برای اولین بار در ۳۰ سال گذشته، میبینیم که بازار نفت، ظرفیت مازاد اوپک را ندارد. به این معنی که خصوصاً عربستان سعودی دیگر آن برش قبلی را ندارد و نمیتواند سیاستهایش را به سایر کشورهای عضو سازمان تحمیل کند.
ایدن بردلی در خصوص دقت دادهها، تصریح کرد: فکر میکنم تمام دادههایی که امروزه چه درباره تولید و چه تقاضا دریافت میکنیم، یا گمانهزنیهای سازمانهایی مانند وزارت انرژی است، یا چند ماه از تاریخش گذشته و همینها نیز به نوسانات بازار میافزاید.
عوامل موثر بر کاهش قیمت نفت
همانطور که اشاره شد، متغیرهای فراوانی زمینه ساز افزایش و یا کاهش قیمت نفت در مرور زمان می شود که در ادامه به صورت جزئی تر سه عامل مهم آن بررسی می شود.
رکود اقتصادی
شاید بزرگترین ریسک برای قیمت نفت، رکود اقتصادی است. اقتصاد جهانی در حال حاضر سیگنالهای هشداردهندهای را بروز داده که شامل کندی رشد اقتصادی در چین، رشد منفی تولید ناخالص داخلی در بخشهایی از اروپا، بحرانهای ارزی در بازارهای نوظهور و نوسان مالی در سراسر جهان بوده است. تحلیلگران شرکت “وود مک کنزی” در این باره نوشتند: زنگ خطر به صدا درآمده است. رشد تقاضا یکی از ارکان قوت بازار نفت از زمان افت قیمتها بوده و از سال ۲۰۱۲ هر سال از یک میلیون بشکه در روز فراتر رفته است. ما رشد تقاضا برای نفت در سال ۲۰۱۹ را ۱.۱ میلیون بشکه در روز پیشبینی میکنیم، اما این روند در خطر است.
منفی شدن قیمت نفت
همزمان با شیوع ویروس کرونا در جهان و کاهش شدید مشتریان نفت، قیمت نفت در بازار جهانی به شدت کاهش یافت. بر اساس گزارشهای منتشر شده قیمت هر بشکه نفت پایه وست تگزاس اینترمدیت برای تحویل در ماه مه، در جریان معاملات روز دوشنبه بازارهای جهانی، بزرگترین سقوط روزانه خود را تجربه کرد و با ۳۱۶ درصد کاهش به منفی ۳۹ دلار و ۵۵ سنت رسید که رقمی بیسابقه در طول تاریخ به شمار میرود.
روزنامه گاردین روز دوشنبه یکم اردیبهشت ۹۹ دلیل این سقوط قیمت از ۱۸ دلار به منفی ۳۵ دلار که از قضا بیش از ۵۳ دلار کاهش داشت را اینگونه توصیف کرد که شرکتهای آمریکایی دیگر جایی برای انبار کردن نفت خود ندارند. ظرفیت این انبارها تمام شده و شرکتها مجبور هستند به خریداران برای بردن نفت مازاد خود، حتی تا بشکهای ۳۵ دلار پول بدهند.
همزمان با شیوع ویروس کرونا در جهان و کاهش شدید مشتریان نفت، قیمت نفت در بازار جهانی به شدت کاهش یافت. بر اساس گزارشهای منتشر شده قیمت هر بشکه نفت پایه وست تگزاس اینترمدیت برای تحویل در ماه مه، در جریان معاملات روز دوشنبه بازارهای جهانی، بزرگترین سقوط روزانه خود را تجربه کرد و با ۳۱۶ درصد کاهش به منفی ۳۹ دلار و ۵۵ سنت رسید که رقمی بیسابقه در طول تاریخ به شمار میرود.
روزنامه گاردین روز دوشنبه یکم اردیبهشت ۹۹ دلیل این سقوط قیمت از ۱۸ دلار به منفی ۳۵ دلار که از قضا بیش از ۵۳ دلار کاهش داشت را اینگونه توصیف کرد که شرکتهای آمریکایی دیگر جایی برای انبار کردن نفت خود ندارند. ظرفیت این انبارها تمام شده و شرکتها مجبور هستند به خریداران برای بردن نفت مازاد خود، حتی تا بشکهای ۳۵ دلار پول بدهند.
در مورد قیمت نفت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید
شرایط نامساعد آبوهوایی و در پی آن اختلال در تولید نفت آمریکا، قیمت نفت را در معاملههای روز دوشنبه افزایش داد.
کد خبر: ۱۳۵۳۹۷۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۱/۰۶
قیمت نفت پس از افزایش بیش از ۲ درصدی در جمعه گذشته، در معاملات روز دوشنبه بازار آسیا تغییر چندانی نداشت، زیرا چشم انداز عرضه بالاتر با وجود اختلالات تولید در مناطق اصلی تولیدکننده نفت خام آمریکا، مانع از افزایش شاخصها شد.
کد خبر: ۱۳۵۳۸۹۸ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۱/۰۶
قیمت هر بشکه نفت برنت دریای شمال امروز با 1 دلار و 93 سنت معادل 3 درصد افزایش به 65 دلار و 99 سند رسید.
کد خبر: ۱۳۵۳۴۱۹ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۱/۰۴
قیمت نفت روز جمعه پس از آنکه رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، تهدیدات خود علیه تولیدکننده بزرگ خاورمیانهای، ایران، را تجدید کرد، افزایش یافت و نگرانیها درباره اقدام نظامی که ممکن است عرضه نفت را مختل کند، افزایش یافت.
کد خبر: ۱۳۵۳۳۴۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۱/۰۳
قیمت نفت در معاملات روز چهارشنبه بازار آسیا که افزایش احتمالی ذخایر نفت آمریکا، توقف موقت تولید در دو میدان بزرگ در قزاقستان و فشار ژئوپلیتیکی ناشی از تهدیدهای تعرفهای واشنگتن بر سر به دست گرفتن کنترل گرینلند را تحت الشعاع قرار داد، کاهش یافت.
کد خبر: ۱۳۵۲۹۲۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۱/۰۱
قیمت نفت در معاملات روز دوشنبه بازار جهانی پس از عقبنشینی آمریکا از حمله نظامی به ایران که یک تولیدکننده بزرگ خاورمیانهای به شمار میرود، روند افزایشی روز جمعه را دنبال کرد و اندکی بالا رفت.
کد خبر: ۱۳۵۲۵۰۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۲۹
قیمت نفت پس از سقوط بیش از چهار درصدی در روز پنجشنبه که با کاهش نگرانیها در مورد حمله نظامی احتمالی آمریکا به ایران روی داد، در معاملات روز جمعه بازار جهانی، افزایش یافت.
کد خبر: ۱۳۵۲۰۶۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۲۶
روند قیمت نفت در هفته گذشته به طور کلی نزولی بوده است. این موضوع به دلیل افزایش مازاد عرضه در بازار نفت به دلیل اظهارات رئیس جمهوری آمریکا و اقدامات اوپک پلاس بوده است.
کد خبر: ۱۳۵۱۰۸۳ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۲۱
نظرسنجی رویترز نشان داد بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ زیر فشار عرضه رو به رشد و تقاضای ضعیف قرار خواهد گرفت.
کد خبر: ۱۳۵۰۸۸۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۲۰
دونالد ترامپ در شبکه اجتماعیاش نوشت: من از کریس رایت، وزیر انرژی خواستهام که این طرح را فوراً اجرا کند. این نفت توسط کشتیهای ذخیرهسازی منتقل شده و مستقیماً به اسکلههای تخلیه در ایالات متحده آورده خواهد شد.
کد خبر: ۱۳۵۰۳۸۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۱۷
قیمت هر بشکه نفت برنت دریای شمال امروز با ۴ سنت معادل ۰.۰۶ درصد افزایش به ۶۲ دلار و ۲۸ سنت رسید.
کد خبر: ۱۳۴۸۰۱۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۰۵
ناظران بازار انرژی اکنون از شکلگیری یک «هنجار جدید» سخن میگویند؛ عصری که در آن فراوانی عرضه بر هراسهای ژئوپلیتیک فائق آمده و «حق بیمه ریسک» (Geopolitical Premium) که معاملهگران همواره بر قیمت هر بشکه نفت میافزودند عملاً محو شده است.
کد خبر: ۱۳۴۷۶۹۴ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۰۳
درحالیکه هر بشکه نفت در بازار ۶۲ دلار است، هر اونس نقره به مرز ۷۲ دلار رسیده است.
کد خبر: ۱۳۴۷۷۲۹ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۰۳
رقابت سهقطبی نفت
عربستان سعودی با سیاست «تنظیم انعطافپذیر عرضه» سعی دارد هم از سقوط قیمت جلوگیری کند و هم جایگاه خود در بازار حیاتی آسیا را مستحکم نگاه دارد. تولید نفت سعودی در نوامبر ۲۰۲۵ در حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز باقی ماند و ریاض قیمت نفت سبک خود، مخصوصاً برای مشتریان آسیایی را کاهش داد تا رقابتپذیری حفظ شود.
کد خبر: ۱۳۴۴۵۸۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۹/۲۱
قیمت هر بشکه نفت برنت دریای شمال امروز با 23 سنت معادل 0.36 درصد کاهش به 63 دلار و 83 سنت رسید.
کد خبر: ۱۳۳۹۵۰۶ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۸/۲۰
یک کارشناس انرژی با اشاره به ساختار فعلی توزیع سوخت میگوید: نظام سهمیهبندی نهتنها باعث کاهش مصرف نشده؛ بلکه باعث ایجاد رانت و قاچاق میشود.
کد خبر: ۱۳۳۹۰۶۶ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۸/۱۸
بازار نفت جهانی در هفته گذشته شاهد یکی از درخشانترین عملکردهای خود بود و قیمت نفت برنت با صعودی حدود ۸ درصدی، به مرز ۶۶ دلار در هر بشکه رسید.
کد خبر: ۱۳۳۶۱۵۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۸/۰۲
قیمت جهانی نفت در پی تشدید تنشهای تجاری آمریکا و چین و نگرانی از مازاد عرضه جهانی بار دیگر کاهش یافت به طوری که بهای هر بشکه نفت خام برنت به ۶۱ دلار رسید.
کد خبر: ۱۳۳۵۴۴۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۷/۲۸
چرتکه؛
بحران تغییرات اقلیمی چالشی جهانی است که بهویژه شرکتهای نفتی بزرگ را تحت فشار قرار داده است. این شرکتها بهرغم تاکیدات جهانی بر نیاز به کاهش انتشار کربن، هنوز بخش عمدهای از سرمایهگذاریهای خود را در نفت و گاز حفظ کردهاند. در حالی که کشورهای ثروتمند باید نخستین قدمها را در این مسیر بردارند، کشورهای در حال توسعه بهدنبال حمایتهای بینالمللی برای عبور از این بحران هستند. این موضوع در ویدیو بررسی شده است. این ویدیو را با زیر نویس اختصاصی در تابناک مشاهده کنید.
کد خبر: ۱۳۱۸۴۳۹ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۷/۰۷
تابناک گزارش می دهد
بیتوجهی به فناوریهای نوین پایش و بسنده کردن به بازرسیهای سنتی، خطوط لوله نفت را به عنوان شریان حیاتی اقتصاد را به آسانترین طعمه برای سرقت و تخریب تبدیل کرده است.
کد خبر: ۱۳۳۰۰۲۸ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۶/۳۱