19 بهمن ماه در تاریخ انقلاب اسلامی، روز بسیار مهمی است. در این روز در حالی که علائم فروپاشی رژیم شاهنشاهی آشکار می‌شد، تعدادی از همافران و کارکنان نیروی هوایی ارتش، در دبیرستان علوی محل اقامت حضرت امام خمینی در خیابان ایران حاضر شده و پیوستگی خود را با نهضت اسلامی مردم ایران در حضور رهبر کبیر انقلاب اسلامی، اعلام نمودند. در واقع چنین اقدامی، آغاز جدیدی برای تغییر ماهیت و هویت نیروهای مسلح ایران شد.
از آن هنگام، عملاً دوره جدیدی برای قدرت نظامی ایران، شروع شد و نیروهای مسلح به خدمت مردم درآمدند. از آنجا که اصولاً قدرت دفاعی و توانایی نیروهای مسلح ایران در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی تغییر و تفاوت و تحول اساسی با تاریخ گذشته خود پیدا کرده است، در این نوشته به برخی از آنها اشاره می‌شود. توانمندی‌ها و قابلیت‌های نیروهای نظامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی دچار دگرگونی و تحول در حوزه‌های گوناگونی شده است که برخی از آنها را می‌توان به شرح ذیل برشمرد.
الف ـ حوزه برنامه ریزی و شکل دهی به نیروهای مسلح
در دوران‌های گذشته تاریخ ایران، معمولاً برای سازماندهی و ایجاد نیروهای مسلح مورد نیاز کشور، از دولت‌های خارجی کمک گرفته می‌شد. در هر دوره، کشوری که بیشترین نفوذ را در ایران داشته است، عملاً مسئولیت تشکیل نیروهای مسلح و سازماندهی آنها را برعهده می‌گرفته است. برای مثال در دوران محمدرضا پهلوی آخرین شاه ایران، که آمریکا بر تمام مقدرات ایران مسلط شده بود، ایالات متحده، اقدام به توسعه نیروهای مسلح ایران براساس مأموریت‌هایی که خود برای آنها در نظر گرفته بود می‌پرداخت. اکثر پایگاه‌های هوایی ایران در سواحل خلیج فارس و دریای عمان مانند بندرعباس، بوشهر و کنارک احداث گردید. پایگاه‌های پشتیبانی آنها نیز در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان و امیدیه به گونه‌ای ایجاد شد تا این پایگاه‌های هوایی با کمک پایگاه‌های دریایی تشکیل شده در بنادر خلیج فارس، بتوانند مأموریت تأمین خطوط انتقال انرژی در مسیر کشتیرانی خلیج فارس را به نمایندگی از آمریکا برعهده گیرند. همچنین پایگاه‌های دریایی ایران در بندرعباس، بوشهر و چابهار بر همین اساس پایه ریزی شده بودند.
در دورانی که روس‌ها، نفوذ بیشتری در ایران داشتند نیز، آنها قزاق‌ها را بر اساس الگو گیری از ارتش روسیه در ایران سازماندهی نموده و ایجاد کردند. در این زمان، حتی نوع لباس پوشیدن نظامیان ایرانی برگرفته از لباس‌های روسی بود.
ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چنین ارتباطاتی با کشورهای دیگر قطع شد. در این شرایط، نه جمهوری اسلامی تمایل داشت که روشهای سابق برای نیروهای مسلح ادامه یابد و نه کشورهای سلطه گر مانند آمریکا، انگلیس و شوروی، ایران را از خود می‌دیدند تا به تجهیز، آموزش و تقویت نیروهای مسلح کشور بپردازند. در چنین شرایطی با توجه به تغییر ماهیت تهدیدها و تبدیل شدن دوستان سابق به دشمنان امروز و نیز تحریم تسلیحاتی گسترده از سوی آمریکا، به ناچار بایستی بر توانمندی‌های ملت جهت رفع نیازهای دفاعی کشور و توسعه نیروهای مسلح تکیه نمود. انقلاب اسلامی به محض پیروزی، نیروی دفاعی برخاسته از مکتب فرهنگی خود را نیز به وجود آورد.
مردمی که خود نهضت اسلامی را بوجود آورده بودند، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را هم با تکیه بر دیدگاه قرآن مجید که کتاب انقلاب بود و با تدبیر حضرت امام خمینی بنیان گذار نهضت بیداری اسلامی در جهان معاصر، تأسیس کردند. آیه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه ومن رباط الخیل»، که بر روی قلب پاسداران انقلاب نصب شده است، الهام بخش قدرت دفاعی جدید ایران انقلاب اسلامی بود. نقش اساسی را در تأسیس قوای جدید نظامی ایران، دیدگاه دینی امام خمینی ایفا کرد. بنابراین پس از سرنگونی نظام شاهنشاهی، نوع نگاه به قدرت دفاعی تیغییر کرد و ساختار و سازمان مناسب برای نیروهای مسلح جدید ایران توسط خود ایرانیان، مشخص و معین گردید.
در همین حال ارتش باقیمانده از دوران گذشته نیز به عنوان ظرفیت عظیمی که می‌تواند تغییر ماهیت داده و در خدمت آرمان‌های انقلاب اسلامی و در کنار مردم قرار گیرد، به تغییر ماهیت، منش و مأموریت‌های خود پرداخت و سعی کرد تا به یک ارتش مکتبی و با دیدگاه‌های اسلامی تبدیل گشته و در خدمت هدف‌های مردم قرار گیرد.
ب ـ حوزه نظام تصمیم گیری
اصولاً در دوران رژیم شاهنشاهی، تمام قواعد، فنون رزم، آیین‌نامه‌ها و روشهای تصمیم‌گیری، برگرفته از کتاب‌ها و متون آمریکایی و ترجمه شده آنها بوده است. حضور حدود 50 هزار مستشار نظامی آمریکایی در ستاد بزرگ ارتشتاران و نیز در حوزه‌های فنی و آموزشی، عملاً هر نوع تصمیم سازی را شکل داده و شاه براساس نظرات آنان می‌توانست تصمیم بگیرد. بسیاری از تصمیمات کلان و اساسی نیز در خارج از ایران و در وزارت دفاع آمریکا، اتخاذ و از طریق شاه در ارتش ایران، به اجرا در می‌آمد.
خاطره‌ای از مادر شاه نقل شده که روزی محمدرضا در اوایل سلطنت خود به او گفته است که از روزنامه‌ها و جراید مطلع شده که تعدادی از جنگنده‌های ایران بدون اطلاع وی و با دستور آمریکا به جنگ ویتنام رفته‌اند. در آن زمان تصمیم گیری برای نیروهای مسلح عمدتاً در حوزه‌های گوناگون در اختیار آمریکا قرار داشت و هر تشخیصی که ایالات متحده در این مورد داشت از سوی همه اجرا می‌شد.
در دوران پس از انقلاب اسلامی، تصمیم‌گیری درباره نیروهای مسلح و مأموریت آنها به تمامی، در اختیار مسئولین کشور قرار گرفت. قرآن می‌فرماید: «لن یجعل الله للمؤمنین علی الکافرین سبیلا» یعنی کافرین نبایستی بر مؤمنین سلطه و حکومت داشته باشند. تفاوت اساسی و تغییری که در دوران جمهوری اسلامی ـ که بر مبنای دین اسلام شکل گرفته است ـ با دوران‌های قبل این است که تصمیم گیری در مورد همه حوزه‌های قدرت دفاعی و نیروهای مسلح، از تأثیرگذاری دولت‌های سلطه گر و خارجی حذف و براساس آرمان‌های ملت، از سوی مسئولین کشور اتخاذ شده است. بر این اساس شکل و اندازه نیروهای مسلح، نحوه سازمان دهی آنها، میزان بودجه و اعتبارات مورد نیاز، نوع تجهیزات و امکانات آنها و همچنین نحوه گسترش سرزمینی آنها براساس تهدیدات متصور، از سوی خود کشور تعیین می‌گردد.
ج ـ حوزه قابلیت رزمی، فرماندهی و کنترل
قابلیت رزمی نیروهای مسلح در رژیم گذشته بر مبنای ارتباط، کمک فکری و تدارکاتی و پشتیبانی‌های لجستکی کشور حامی، یعنی آمریکا برنامه ریزی و ارزیابی می‌گردید. بر این اساس تکیه عمده نیروهای مسلح کشور، بر تجهیزات و آموزش‌هایی بود که کشورهای خارجی در اختیار ایران قرار می‌دادند. تکیه بر قابلیت‌ها و ظرفیت‌های مردم در امور جنگی، در دستور کار نبود. البته سازمان دفاع غیر نظامی وجود داشت، ولی عمدتاً برای مقابله با حوادث غیر مترقبه از قبیل زلزله و سیل و... برنامه ریزی شده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی یک تحول اساسی و دگرگونی عمیق در نوع نگاه به قدرت دفاعی و قابلیت‌های رزمی ایجاد شد. از آنجا که اسلام دفاع را بر همه آحاد مردم، واجب می‌داند، بنابراین حضور ساختار یافته ی مردم در قدرت دفاعی، بسیار حائز اهمیت است. قرآن کریم می‌فرماید:
«یا ایها النبی حرّض المؤمنین علی القتال» یعنی ای پیامبر، مردم را به جنگیدن تشویق نما.
بر این اساس در ساختار و سازمان نیروهای مسلح در جمهوری اسلامی ایران، تدابیری پیش بینی شده است که ظرفیت‌های مردم، رکن اساسی قدرت دفاعی کشور باشد. تشکیل نیروی مقاومت بسیج و حضور گسترده بسیجیان داوطلب در دوران جنگ تحمیلی توانسته است بر قدرت عملیاتی و بازدارندگی نیروهای مسلح بیفزاید. از سوی دیگر استعدادها، قابلیت‌ها و ظرفیت‌های مردم به عنوان بخش عمده‌ای از قدرت مکمل نیروهای مسلح در نظر گرفته شده است و این امکان را برای ایران بوجود آورده تا در تمام مراکز جمعیتی در سراسر کشور، قدرت دفاعی و نظامی خود را سازمان دهی نموده و توسعه دهد.
از سوی دیگر در شیوه‌های فرماندهی و کنترل در دوران جنگ نیز، تکیه بر اعتماد به نیروهای رزمنده و کاهش عملی سلسله مراتب فرماندهی در جبهه‌ها بر توسعه ی حیطه فرماندهی و نظارت افزوده بود. در دوران دفاع مقدس شیوه‌های "خود مراقبتی"، جای " کنترل از بالا " را تا حد زیادی گرفته بود و فرماندهان مطمئن شده بودند که تدابیر آنها به خوبی از سوی رزمندگان حاضر در میدان به مرحله اجرا در می‌آید. در همین حال رزمندگان هم می‌دانستند که دیدگاه‌ها و ابتکارهای آنها در نحوه جنگیدن با دشمن، مورد توجه فرماندهان و سایر مسئولین است. روابط صمیمی، دوستانه و برادرانه بین فرماندهان و رزمندگان، محیطی سرشار از محبت و شوق و علاقه را در محیط جبهه بوجود آورده بود.
د ـ حوزه مأموریت و بکارگیری
در دوران رژیم گذشته، قوای مسلح عمدتاً در سه حوزه مأموریت داشته و توانایی آنها برای مقاصد معینی به کار گرفته می‌شد. یکی در حوزه مأموریت‌هایی که هم پیمانی شاه و آمریکا، آنها را تعیین می‌کرد. برای مثال ارتش به عنوان واحدی در خدمت برنامه‌های آمریکا به مقابله با مخالفین آمریکا و طرفداران شوروی در خارج از حوزه مرزهای کشور می‌پرداخت. اعزام واحدهایی از ارتش ایران برای سرکوب شورشیان ظفار در کشور عمان در سال 1353 بر همین اساس برنامه ریزی و اجرا شد. ایران به عنوان خط مقدم جبهه آمریکا در برابر شوروی تلقی می‌گردید و پایگاه‌های شنود مخابراتی آمریکا در خاک ایران و در کنار دریای مازندران، مستقر شده بود.
حوزه دوم مأموریت ارتش، حفظ تاج و تخت شاه و تضمین بقای رژیم شاهنشاهی بود. در واقع ارتش در «خدمت شاه» و برای حفظ «یک شخص در سلطنت» بود و هر کجا که لازم بود در برابر مردمِ مخالف شاه، وارد عمل می‌شد. این نوع نگاه به مأموریت، باعث شد تا در جریان نهضت اسلامی، در سال 1356 و 1357، شاه، واحدهای ارتش را به خیابان‌ها کشانده و در مقابل مردم قرار دهد. شعار مهم ارتش در آن روزگار «جاوید شاه» و سرود ارتش هم سرود شاهنشاهی و نه سرود ملی، بود. یگان‌های ارتش می‌بایستی در جلوی خود شاه یا عکس وی رژه رفته و حتی به افراد خانواده وی و نیز عکس‌های وی احترام نظامی می‌گذاشتند.
حوزه سوم مأموریت ارتش، دفاع از کشور در برابر دشمن خارجی بود. البته تعریف دشمن خارجی بستگی زیادی به نظام دو قطبی آن دوران و هم سویی شاه و آمریکا، داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی براساس آموزه‌های اسلامی، حوزه مأموریت نیروهای مسلح به کلی دگرگون شد. همان گونه که خداوند در قرآن مجید می‌فرماید: «محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم» قوای مسلح ایران، وظیفه و مأموریت اصلی خود را دفاع از کشور اسلامی و مسلمانان و مظلومین می‌دانند. قانون اساسی نیروهای مسلح را در خدمت مردم و دفاع از کشور قرار داده است.
هـ ـ حوزه تجهیزات و تسلیحات
در دوران‌های گذشته، عمده سلاح‌ها و جنگ افزارهای مورد نیاز قوای دفاعی کشور از خارج، تهیه و تأمین می‌گردید. البته بخش بسیار کمی از تجهیزات و نیازمندی‌های نیروهای مسلح نیز از داخل کشور تهیه می‌شد. گرچه زیربنای ساخت برخی از تسلیحات، مهمات و تجهیزات عمومی در داخل کشور به وجود آمده بود، ولی کشور در نیازهای اساسی همچون مهمات‌های پیشرفته، انواع موشک‌ها، انواع سلاح‌ها نیازمند واردات از خارج بود. تحریم تسلیحاتی در دوران جنگ تحمیلی، به‌ویژه از سوی آمریکا، موجب شد تا برای تأمین چنین نیازمندی‌هایی در داخل کشور برنامه‌ریزی شود. رشد صنایع دفاعی ایران از آغاز جنگ تحمیلی تاکنون، توانسته به طور مستمر بر قدرت دفاعی کشور بیفزاید. طراحی و تولید انواع موشک‌های زمین به زمین، ضد تانک، ساحل به دریا و هواپیماهای بدون سرنشین و... از دستاوردهای دوران انقلاب اسلامی و از نتایج جنگ تحمیلی است. هم اکنون ایران تا حد زیادی در سلاح‌ها و تجهیزات انفرادی و برخی از سلاح‌های دور برد، متکی بر ظرفیت‌ها و توانمندی‌های داخلی است و حتی قادر است برخی از خدمات فناوری دفاعی و نیز تسلیحات ساخت خود را در اختیار سایر کشورها قرار دهد.
و ـ میزان وابستگی و تعامل
در دوران پهلوی، ایران از نظر قدرت دفاعی، کشوری وابسته تلقی می‌گردیده است. با آغاز نهضت اسلامی، مردم ایران خواهان استقلال و قطع وابستگی‌ها در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی بوده‌اند. یکی از شعارهایی که در دوران اوج گیری حرکت اسلامی مردم ایران علیه رژیم سلطنتی، به دفعات مطرح می‌گردید، شعار استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی بوده است. مردم ایران از اینکه می‌دیدند یک گروهبان آمریکایی بر یک افسر ایرانی برتری دارد، ناراحت می‌شدند. آنها از اینکه قانون مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی در ایران (کاپیتولاسیون) به تصویب شاه و مجلس رسیده، بسیار ناراحت بودند و آن را علامت سرسپردگی رژیم پهلوی، به آمریکا می‌دانستند. اعتراض حضرت امام خمینی به این قانون در سال 1343 موجب تبعید ایشان از ایران گردید. این تبعید نشانگر حساسیت آمریکا به ادامه حضور مستشاران نظامی خود در ارکان مختلف ارتش شاهنشاهی بود.
در دوران انقلاب اسلامی، تمام بندهای وابستگی به آمریکا و سایر قدرت‌های جهانی در بخش‌های مختلف نیروهای مسلح، قطع گردید. ایران بدنبال تشکیل قدرت دفاعی جدیدی برآمد که بتواند بر مبنای خواست مردم، از آنها دفاع نماید. البته تعامل با سایر کشورها و استفاده از تجربیات بشری در توسعه قدرت دفاعی، همواره مد نظر جمهوری اسلامی بوده است. تعامل درست و صحیح با سایر دولت ها، می‌تواند موجب هم اندیشی و وابستگی متقابل کشورها به یکدیگر گردیده و قدرت دفاعی طرفین را افزایش دهد، بدون اینکه استقلال هر کشور، مخدوش گردد.
جمع بندی
دین اسلام اهمیت زیادی را به دفاع از مردم و کشور اسلامی می‌دهد. مسلمانان بایستی حتی نسبت به سرنوشت سایر مظلومین عالم حساس بوده و به کمک آنها بشتابند. در حدیثی آمده است:
«من اصبح و لم یهتمّ بامور المسلمین فلیس بمسلم» یعنی آن کس که توجهی به مسائل و مشکلات مسلمانان نداشته باشد، مسلمان نیست. امام علی (ع) نیز در آخرین وصیت خود می‌فرمایند: «کونا للمظلوم عونا و للظالم خصما» یعنی یار مظلوم و دشمن ظالم باشید.
از آنجا که عمل به احادیث فوق در سطح جهانی، بدون داشتن قدرت و توانایی، امکان پذیر نیست، بنابراین کشور اسلامی بایستی قدرت دفاعی مناسب را جهت حفظ خود و نیز عمل به وظایف اسلامی که کمک به بشریت را نیز در بطن خود دارد، بیاندیشد و آن را سازماندهی و ایجاد نماید. حضرت امام خمینی که دیدگاه‌های خود را بر مبنای اندیشه‌ها و تفکرات اسلامی بیان می‌کردند، با تجربه حدود 10 سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، خواستار تشکیل ارتش صد میلیونی بسیج مستضعفان با شرکت آحاد امت اسلامی شدند و همواره بر لزوم قوی شدن مستضعفین در برابر مستکبرین پای می‌فشردند.
از آن هنگام، عملاً دوره جدیدی برای قدرت نظامی ایران، شروع شد و نیروهای مسلح به خدمت مردم درآمدند. از آنجا که اصولاً قدرت دفاعی و توانایی نیروهای مسلح ایران در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی تغییر و تفاوت و تحول اساسی با تاریخ گذشته خود پیدا کرده است، در این نوشته به برخی از آنها اشاره می‌شود. توانمندی‌ها و قابلیت‌های نیروهای نظامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی دچار دگرگونی و تحول در حوزه‌های گوناگونی شده است که برخی از آنها را می‌توان به شرح ذیل برشمرد.
الف ـ حوزه برنامه ریزی و شکل دهی به نیروهای مسلح
در دوران‌های گذشته تاریخ ایران، معمولاً برای سازماندهی و ایجاد نیروهای مسلح مورد نیاز کشور، از دولت‌های خارجی کمک گرفته می‌شد. در هر دوره، کشوری که بیشترین نفوذ را در ایران داشته است، عملاً مسئولیت تشکیل نیروهای مسلح و سازماندهی آنها را برعهده می‌گرفته است. برای مثال در دوران محمدرضا پهلوی آخرین شاه ایران، که آمریکا بر تمام مقدرات ایران مسلط شده بود، ایالات متحده، اقدام به توسعه نیروهای مسلح ایران براساس مأموریت‌هایی که خود برای آنها در نظر گرفته بود می‌پرداخت. اکثر پایگاه‌های هوایی ایران در سواحل خلیج فارس و دریای عمان مانند بندرعباس، بوشهر و کنارک احداث گردید. پایگاه‌های پشتیبانی آنها نیز در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان و امیدیه به گونه‌ای ایجاد شد تا این پایگاه‌های هوایی با کمک پایگاه‌های دریایی تشکیل شده در بنادر خلیج فارس، بتوانند مأموریت تأمین خطوط انتقال انرژی در مسیر کشتیرانی خلیج فارس را به نمایندگی از آمریکا برعهده گیرند. همچنین پایگاه‌های دریایی ایران در بندرعباس، بوشهر و چابهار بر همین اساس پایه ریزی شده بودند.
در دورانی که روس‌ها، نفوذ بیشتری در ایران داشتند نیز، آنها قزاق‌ها را بر اساس الگو گیری از ارتش روسیه در ایران سازماندهی نموده و ایجاد کردند. در این زمان، حتی نوع لباس پوشیدن نظامیان ایرانی برگرفته از لباس‌های روسی بود.
ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چنین ارتباطاتی با کشورهای دیگر قطع شد. در این شرایط، نه جمهوری اسلامی تمایل داشت که روشهای سابق برای نیروهای مسلح ادامه یابد و نه کشورهای سلطه گر مانند آمریکا، انگلیس و شوروی، ایران را از خود می‌دیدند تا به تجهیز، آموزش و تقویت نیروهای مسلح کشور بپردازند. در چنین شرایطی با توجه به تغییر ماهیت تهدیدها و تبدیل شدن دوستان سابق به دشمنان امروز و نیز تحریم تسلیحاتی گسترده از سوی آمریکا، به ناچار بایستی بر توانمندی‌های ملت جهت رفع نیازهای دفاعی کشور و توسعه نیروهای مسلح تکیه نمود. انقلاب اسلامی به محض پیروزی، نیروی دفاعی برخاسته از مکتب فرهنگی خود را نیز به وجود آورد.
مردمی که خود نهضت اسلامی را بوجود آورده بودند، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را هم با تکیه بر دیدگاه قرآن مجید که کتاب انقلاب بود و با تدبیر حضرت امام خمینی بنیان گذار نهضت بیداری اسلامی در جهان معاصر، تأسیس کردند. آیه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه ومن رباط الخیل»، که بر روی قلب پاسداران انقلاب نصب شده است، الهام بخش قدرت دفاعی جدید ایران انقلاب اسلامی بود. نقش اساسی را در تأسیس قوای جدید نظامی ایران، دیدگاه دینی امام خمینی ایفا کرد. بنابراین پس از سرنگونی نظام شاهنشاهی، نوع نگاه به قدرت دفاعی تیغییر کرد و ساختار و سازمان مناسب برای نیروهای مسلح جدید ایران توسط خود ایرانیان، مشخص و معین گردید.
در همین حال ارتش باقیمانده از دوران گذشته نیز به عنوان ظرفیت عظیمی که می‌تواند تغییر ماهیت داده و در خدمت آرمان‌های انقلاب اسلامی و در کنار مردم قرار گیرد، به تغییر ماهیت، منش و مأموریت‌های خود پرداخت و سعی کرد تا به یک ارتش مکتبی و با دیدگاه‌های اسلامی تبدیل گشته و در خدمت هدف‌های مردم قرار گیرد.
ب ـ حوزه نظام تصمیم گیری
اصولاً در دوران رژیم شاهنشاهی، تمام قواعد، فنون رزم، آیین‌نامه‌ها و روشهای تصمیم‌گیری، برگرفته از کتاب‌ها و متون آمریکایی و ترجمه شده آنها بوده است. حضور حدود 50 هزار مستشار نظامی آمریکایی در ستاد بزرگ ارتشتاران و نیز در حوزه‌های فنی و آموزشی، عملاً هر نوع تصمیم سازی را شکل داده و شاه براساس نظرات آنان می‌توانست تصمیم بگیرد. بسیاری از تصمیمات کلان و اساسی نیز در خارج از ایران و در وزارت دفاع آمریکا، اتخاذ و از طریق شاه در ارتش ایران، به اجرا در می‌آمد.
خاطره‌ای از مادر شاه نقل شده که روزی محمدرضا در اوایل سلطنت خود به او گفته است که از روزنامه‌ها و جراید مطلع شده که تعدادی از جنگنده‌های ایران بدون اطلاع وی و با دستور آمریکا به جنگ ویتنام رفته‌اند. در آن زمان تصمیم گیری برای نیروهای مسلح عمدتاً در حوزه‌های گوناگون در اختیار آمریکا قرار داشت و هر تشخیصی که ایالات متحده در این مورد داشت از سوی همه اجرا می‌شد.
در دوران پس از انقلاب اسلامی، تصمیم‌گیری درباره نیروهای مسلح و مأموریت آنها به تمامی، در اختیار مسئولین کشور قرار گرفت. قرآن می‌فرماید: «لن یجعل الله للمؤمنین علی الکافرین سبیلا» یعنی کافرین نبایستی بر مؤمنین سلطه و حکومت داشته باشند. تفاوت اساسی و تغییری که در دوران جمهوری اسلامی ـ که بر مبنای دین اسلام شکل گرفته است ـ با دوران‌های قبل این است که تصمیم گیری در مورد همه حوزه‌های قدرت دفاعی و نیروهای مسلح، از تأثیرگذاری دولت‌های سلطه گر و خارجی حذف و براساس آرمان‌های ملت، از سوی مسئولین کشور اتخاذ شده است. بر این اساس شکل و اندازه نیروهای مسلح، نحوه سازمان دهی آنها، میزان بودجه و اعتبارات مورد نیاز، نوع تجهیزات و امکانات آنها و همچنین نحوه گسترش سرزمینی آنها براساس تهدیدات متصور، از سوی خود کشور تعیین می‌گردد.
ج ـ حوزه قابلیت رزمی، فرماندهی و کنترل
قابلیت رزمی نیروهای مسلح در رژیم گذشته بر مبنای ارتباط، کمک فکری و تدارکاتی و پشتیبانی‌های لجستکی کشور حامی، یعنی آمریکا برنامه ریزی و ارزیابی می‌گردید. بر این اساس تکیه عمده نیروهای مسلح کشور، بر تجهیزات و آموزش‌هایی بود که کشورهای خارجی در اختیار ایران قرار می‌دادند. تکیه بر قابلیت‌ها و ظرفیت‌های مردم در امور جنگی، در دستور کار نبود. البته سازمان دفاع غیر نظامی وجود داشت، ولی عمدتاً برای مقابله با حوادث غیر مترقبه از قبیل زلزله و سیل و... برنامه ریزی شده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی یک تحول اساسی و دگرگونی عمیق در نوع نگاه به قدرت دفاعی و قابلیت‌های رزمی ایجاد شد. از آنجا که اسلام دفاع را بر همه آحاد مردم، واجب می‌داند، بنابراین حضور ساختار یافته ی مردم در قدرت دفاعی، بسیار حائز اهمیت است. قرآن کریم می‌فرماید:
«یا ایها النبی حرّض المؤمنین علی القتال» یعنی ای پیامبر، مردم را به جنگیدن تشویق نما.
بر این اساس در ساختار و سازمان نیروهای مسلح در جمهوری اسلامی ایران، تدابیری پیش بینی شده است که ظرفیت‌های مردم، رکن اساسی قدرت دفاعی کشور باشد. تشکیل نیروی مقاومت بسیج و حضور گسترده بسیجیان داوطلب در دوران جنگ تحمیلی توانسته است بر قدرت عملیاتی و بازدارندگی نیروهای مسلح بیفزاید. از سوی دیگر استعدادها، قابلیت‌ها و ظرفیت‌های مردم به عنوان بخش عمده‌ای از قدرت مکمل نیروهای مسلح در نظر گرفته شده است و این امکان را برای ایران بوجود آورده تا در تمام مراکز جمعیتی در سراسر کشور، قدرت دفاعی و نظامی خود را سازمان دهی نموده و توسعه دهد.
از سوی دیگر در شیوه‌های فرماندهی و کنترل در دوران جنگ نیز، تکیه بر اعتماد به نیروهای رزمنده و کاهش عملی سلسله مراتب فرماندهی در جبهه‌ها بر توسعه ی حیطه فرماندهی و نظارت افزوده بود. در دوران دفاع مقدس شیوه‌های "خود مراقبتی"، جای " کنترل از بالا " را تا حد زیادی گرفته بود و فرماندهان مطمئن شده بودند که تدابیر آنها به خوبی از سوی رزمندگان حاضر در میدان به مرحله اجرا در می‌آید. در همین حال رزمندگان هم می‌دانستند که دیدگاه‌ها و ابتکارهای آنها در نحوه جنگیدن با دشمن، مورد توجه فرماندهان و سایر مسئولین است. روابط صمیمی، دوستانه و برادرانه بین فرماندهان و رزمندگان، محیطی سرشار از محبت و شوق و علاقه را در محیط جبهه بوجود آورده بود.
د ـ حوزه مأموریت و بکارگیری
در دوران رژیم گذشته، قوای مسلح عمدتاً در سه حوزه مأموریت داشته و توانایی آنها برای مقاصد معینی به کار گرفته می‌شد. یکی در حوزه مأموریت‌هایی که هم پیمانی شاه و آمریکا، آنها را تعیین می‌کرد. برای مثال ارتش به عنوان واحدی در خدمت برنامه‌های آمریکا به مقابله با مخالفین آمریکا و طرفداران شوروی در خارج از حوزه مرزهای کشور می‌پرداخت. اعزام واحدهایی از ارتش ایران برای سرکوب شورشیان ظفار در کشور عمان در سال 1353 بر همین اساس برنامه ریزی و اجرا شد. ایران به عنوان خط مقدم جبهه آمریکا در برابر شوروی تلقی می‌گردید و پایگاه‌های شنود مخابراتی آمریکا در خاک ایران و در کنار دریای مازندران، مستقر شده بود.
حوزه دوم مأموریت ارتش، حفظ تاج و تخت شاه و تضمین بقای رژیم شاهنشاهی بود. در واقع ارتش در «خدمت شاه» و برای حفظ «یک شخص در سلطنت» بود و هر کجا که لازم بود در برابر مردمِ مخالف شاه، وارد عمل می‌شد. این نوع نگاه به مأموریت، باعث شد تا در جریان نهضت اسلامی، در سال 1356 و 1357، شاه، واحدهای ارتش را به خیابان‌ها کشانده و در مقابل مردم قرار دهد. شعار مهم ارتش در آن روزگار «جاوید شاه» و سرود ارتش هم سرود شاهنشاهی و نه سرود ملی، بود. یگان‌های ارتش می‌بایستی در جلوی خود شاه یا عکس وی رژه رفته و حتی به افراد خانواده وی و نیز عکس‌های وی احترام نظامی می‌گذاشتند.
حوزه سوم مأموریت ارتش، دفاع از کشور در برابر دشمن خارجی بود. البته تعریف دشمن خارجی بستگی زیادی به نظام دو قطبی آن دوران و هم سویی شاه و آمریکا، داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی براساس آموزه‌های اسلامی، حوزه مأموریت نیروهای مسلح به کلی دگرگون شد. همان گونه که خداوند در قرآن مجید می‌فرماید: «محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم» قوای مسلح ایران، وظیفه و مأموریت اصلی خود را دفاع از کشور اسلامی و مسلمانان و مظلومین می‌دانند. قانون اساسی نیروهای مسلح را در خدمت مردم و دفاع از کشور قرار داده است.
هـ ـ حوزه تجهیزات و تسلیحات
در دوران‌های گذشته، عمده سلاح‌ها و جنگ افزارهای مورد نیاز قوای دفاعی کشور از خارج، تهیه و تأمین می‌گردید. البته بخش بسیار کمی از تجهیزات و نیازمندی‌های نیروهای مسلح نیز از داخل کشور تهیه می‌شد. گرچه زیربنای ساخت برخی از تسلیحات، مهمات و تجهیزات عمومی در داخل کشور به وجود آمده بود، ولی کشور در نیازهای اساسی همچون مهمات‌های پیشرفته، انواع موشک‌ها، انواع سلاح‌ها نیازمند واردات از خارج بود. تحریم تسلیحاتی در دوران جنگ تحمیلی، به‌ویژه از سوی آمریکا، موجب شد تا برای تأمین چنین نیازمندی‌هایی در داخل کشور برنامه‌ریزی شود. رشد صنایع دفاعی ایران از آغاز جنگ تحمیلی تاکنون، توانسته به طور مستمر بر قدرت دفاعی کشور بیفزاید. طراحی و تولید انواع موشک‌های زمین به زمین، ضد تانک، ساحل به دریا و هواپیماهای بدون سرنشین و... از دستاوردهای دوران انقلاب اسلامی و از نتایج جنگ تحمیلی است. هم اکنون ایران تا حد زیادی در سلاح‌ها و تجهیزات انفرادی و برخی از سلاح‌های دور برد، متکی بر ظرفیت‌ها و توانمندی‌های داخلی است و حتی قادر است برخی از خدمات فناوری دفاعی و نیز تسلیحات ساخت خود را در اختیار سایر کشورها قرار دهد.
و ـ میزان وابستگی و تعامل
در دوران پهلوی، ایران از نظر قدرت دفاعی، کشوری وابسته تلقی می‌گردیده است. با آغاز نهضت اسلامی، مردم ایران خواهان استقلال و قطع وابستگی‌ها در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی بوده‌اند. یکی از شعارهایی که در دوران اوج گیری حرکت اسلامی مردم ایران علیه رژیم سلطنتی، به دفعات مطرح می‌گردید، شعار استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی بوده است. مردم ایران از اینکه می‌دیدند یک گروهبان آمریکایی بر یک افسر ایرانی برتری دارد، ناراحت می‌شدند. آنها از اینکه قانون مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی در ایران (کاپیتولاسیون) به تصویب شاه و مجلس رسیده، بسیار ناراحت بودند و آن را علامت سرسپردگی رژیم پهلوی، به آمریکا می‌دانستند. اعتراض حضرت امام خمینی به این قانون در سال 1343 موجب تبعید ایشان از ایران گردید. این تبعید نشانگر حساسیت آمریکا به ادامه حضور مستشاران نظامی خود در ارکان مختلف ارتش شاهنشاهی بود.
در دوران انقلاب اسلامی، تمام بندهای وابستگی به آمریکا و سایر قدرت‌های جهانی در بخش‌های مختلف نیروهای مسلح، قطع گردید. ایران بدنبال تشکیل قدرت دفاعی جدیدی برآمد که بتواند بر مبنای خواست مردم، از آنها دفاع نماید. البته تعامل با سایر کشورها و استفاده از تجربیات بشری در توسعه قدرت دفاعی، همواره مد نظر جمهوری اسلامی بوده است. تعامل درست و صحیح با سایر دولت ها، می‌تواند موجب هم اندیشی و وابستگی متقابل کشورها به یکدیگر گردیده و قدرت دفاعی طرفین را افزایش دهد، بدون اینکه استقلال هر کشور، مخدوش گردد.
جمع بندی
دین اسلام اهمیت زیادی را به دفاع از مردم و کشور اسلامی می‌دهد. مسلمانان بایستی حتی نسبت به سرنوشت سایر مظلومین عالم حساس بوده و به کمک آنها بشتابند. در حدیثی آمده است:
«من اصبح و لم یهتمّ بامور المسلمین فلیس بمسلم» یعنی آن کس که توجهی به مسائل و مشکلات مسلمانان نداشته باشد، مسلمان نیست. امام علی (ع) نیز در آخرین وصیت خود می‌فرمایند: «کونا للمظلوم عونا و للظالم خصما» یعنی یار مظلوم و دشمن ظالم باشید.
از آنجا که عمل به احادیث فوق در سطح جهانی، بدون داشتن قدرت و توانایی، امکان پذیر نیست، بنابراین کشور اسلامی بایستی قدرت دفاعی مناسب را جهت حفظ خود و نیز عمل به وظایف اسلامی که کمک به بشریت را نیز در بطن خود دارد، بیاندیشد و آن را سازماندهی و ایجاد نماید. حضرت امام خمینی که دیدگاه‌های خود را بر مبنای اندیشه‌ها و تفکرات اسلامی بیان می‌کردند، با تجربه حدود 10 سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، خواستار تشکیل ارتش صد میلیونی بسیج مستضعفان با شرکت آحاد امت اسلامی شدند و همواره بر لزوم قوی شدن مستضعفین در برابر مستکبرین پای می‌فشردند.