بخش اول: بررسی مفهومی واژه جهاد اقتصادی
سال 1390 را مقام معظم رهبری در حالی سال جهاد اقتصادی نام گذاری کردند که پیش بینی می شود این سال به خاطر تداوم اجرا و کامل شدن طرح هدفمندی یارانه ها و حرکت کشور به سمت اجرای سایر بند های طرح تحول اقتصادی علی الخصوص اصلاحات نظام بانکی و گمرکی از متفاوت ترین سالهای اقتصادی در تاریخ انقلاب اسلامی وحتی صده اخیر کشور باشد.
اما تمام ماجرا همین نیست زیرا با توجهی عمیق تر و از منظر واژه شناسی به مفهوم جهاد اقتصادی می توان به ابعاد وسیع تری از این مفهوم نو بیان شده از سوی رهبر حکیم انقلاب پی برد.
جهاد خود واژه ای با بار معنایی بسیار عمیق از لحاظ لغوی و در بعضی موارد دارای فرهنگ خاص به خوداست جهاد در لغت از ریشه «جَهد و جُهد» به معنای مشقت و زحمت و همچنین به معنای توان و طاقت است (1) لذا کلمه جهاد معنای تلاش حداکثری یا تلاش در شرایط خاص و ویژه را باخود حمل می کند و علاوه بر این جهاد در فرهنگ 1400 ساله اسلام نیز دارای معنای خاصی است که از یک حرکت مقدس و مبارزه گونه مذهبی حکایت می کند؛ به طوری که همواره وجود اختیار اعلام حکم جهاد در یک مقوله خاص (غالبا دفاعی) در دست علمای اسلام و حکومتهای اسلامی از برتری های خاص و استراتژیک جوامع اسلامی برشمرده شده است. کلمه جهاد در فرهنگ اسلامی همواره یاد آور واژه شهادت نیز بوده است.
اما با نگاهی به دوره معاصر و تاریخچه انقلاب در می یابیم که واژه جهاد از بار معنایی خاصی نیز در تاریخ انقلاب اسلامی برخوردار است که اندکی با موارد ذکر شده قبلی متفاوت است و این در حقیقت از هنر های امام عظیم الشان بود که از واژه جهاد و حکم جهاد برای جنگ تحمیلی استفاده نبرد و در حقیقت با این عمل نشان داد که این جنگ علی رغم به صف کشیده شدن همه جبهه کفر در برابر انقلاب اسلامی جنگی نبود که بخواهیم در آن همه داشته های خود را رو کنیم و از نهایت پتانسیل های جامعه اسلامی بهره ببریم و در حقیقت با این عمل جبهه کفر را تخفیف نموده و حقیر شمرد.
ایشان از دیگر سو با نهادن نام جهاد بر امر مقدس و استراتژیک سازندگی کشور و خلق مجموعه ای به نام جهاد سازندگی اوج هوشمندی و عمق نگاه استراتژیک خود را نشان دادند.
زیرا در حقیقت در جهان امروز مبارزه اصلی در سازندگی و پیشرفت کشورهاست و تلاش برای پیش افتادن کشور در این مسابقه نابرابر جهانی که نهایتا به قدرت و تعیین کنندگی نظام در جامعه بین المللی می انجامد آن چیزی است که شایسته جهاد نامیده شدن را دارد و این همان حقیقت بزرگی است که امام در چهار دهه قبل پی برده و با ابتکار خود در خلق جهاد سازندگی به ما آموختند.
جهاد سازندگی چه در دوران دفاع مقدس و چه در دوران سازندگی نشان داد که با حاکم شدن روحیه جهادی بر یک حرکت اقتصادی در راستای حل معضلات و رفع مشکلات گلوگاههای صنعتی و اقتصادی به چه سطح بالایی از بهره وری می توان دست یافت.
شاید آمار عملکرد و حوزه تاثیر گذاری وزارت جهاد سازندگی در کنار حجم کم گستردگی اداری و تعداد کارمندان آن در مقایسه با وزارت کشاورزی قبل از ادغام این دو وزارتخانه نشاندهنده میزان تفاوت این دو مدل خاص باشد. (وزارت کشاورزی به عنوان یک مجموعه کاملا اداری و بروکراتیک که در اغلب حوزه های فعالیت خود با جهاد همپوشانی بالایی داشت) در واقع روحیه جهادی حاکم بر عملکرد افراد در مجموعه جهاد سازندگی و بعد ها وزارت جهاد سبب شده بود که افراد از انگیزه بالایی در سازمان برخوردار بوده و قیود اداری و بخشنامه ای جلوی این حرکت پیش رو را نگیرد و به همین سبب میزان بهره وری تجربه شده در جهاد سازندگی در بعضی موارد اصلا قابل مقایسه با سازمانها و ادارات دولتی نبود.
لذا واژه جهاد در تاریخچه انقلاب اسلامی از بار معنایی اقتصادی خاصی برخوردار است که در بردارنده مولفه هایی چون روحیه مجاهدت و انگیزه فراسازمانی و آرمانگرایانه، تشکیل مجموعه های غیر اداری و بروکراتیک مانند نهادهای شکل گرفته در آغاز انقلاب اعم از بسیج، سپاه و جهاد سازندگی و عملکرد مخلصانه و تلاش معطوف به هدف و گذشتن از چارچوبها در مسیر رسیدن به آرمان؛ می باشد. شاید بتوان گفت این واژه به نوعی بار معنای ساختارشکنی را نیز باخود حمل می کند.
باتوجه به این نکته در ترمینولوژی واژه جهاد می توان بهتر به عمق واژه جهاد اقتصادی و ابتکار خاص رهبر انقلاب در بکار بردن این مفهوم پی برد.
با نگاهی به شرایط امروز کشور می توان به وضوح خلا این گونه ویژگی های نهادهای انقلابی و روحیه خاص سالهای نخستین انقلاب را درک کرد. شاید مجموعه قوانین دست و پا گیر اقتصادی کشور و نظام اداری کهنه و بروکراسی سنگین کشور یکی از عوامل اصلی کندی روند رشد و پیشرفت اقتصادی کشور باشد که با ایجاد روحیه جهادی در اقتصاد کشور از میان برداشته شوند.
آنچه مهم است توجه به علت یا علل به کار گیری واژه جهاد در زمینه اقتصاد از سوی رهبر انقلاب است که می تواند را گشای فهم هرچه بیشتر جنبه های عینی تحقق این مساله در جامعه باشد.
بخش دوم: دلایل شاخصها و الزامات جهاد اقتصادی از نگاه رهبرانقلاب
در بخش قبلی مقاله بررسی مفهومی واژه جهاد اقتصادی در لغت و فرهنگ اسلامی و همچنین تاریخچه انقلاب اسلامی پرداخته شد اما در فهم هرچه بهتر مفهوم جهاد اقتصادی آنچه مهم است توجه به علت یا علل به کار گیری واژه جهاد در زمینه اقتصاد از سوی رهبر انقلاب است که می تواند را گشای فهم هرچه بیشتر جنبه های عینی تحقق این مساله در جامعه باشد.
در این راستا توجه به نکات بیان شده از جانب ایشان در تبیین جهاد اقتصادی بسیارحائز اهمیت است.
رهبر معظم انقلاب در دو سخنرانی نخست خود در سال 1390 (پیام نوروزی و سخنرلانی در حرم رضوی) به دلایل انتخاب واژه جهاد اقتصادی به عنوان شعار سال 1390 اشاره کرده اند. همچنین ایشان در این بیانات الزامات شکل گیری نهضت جهاد اقتصادی و همچنین شاخص هایی برای فهم میزان حرکت به سمت حرکت جهادی در اقتصاد را اختصارا بیان کرده اند. در این بخش از مقاله تلاش شده تا این موارد از بیانات رهبر انقلاب در مورد فرهنگ و مختصات جهاد اقتصادی به صورت دسته بندی شده به خوانندگان اراپه شود تا بتوان به ذهنیت هرچه بهتری از مفهوم جهاد اقتصادی در بیانات رهبر انقلاب دست یافت:
تعریف جهاد اقتصادی
در تعریف جهاد اقتصادی بسیار سخن رانده اند اما غالبا در بسط این موضوع به نکته اصلی یعنی رویکرد حرکت اقتصادی در مواجه با دشمن اقتصادی توجه نشده است. رهبر انقلاب اما خود در سخنانی به تبیین کامل مفهوم مد نظر از طرح واژه جهاد اقتصادی پرداختند.
از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 تا کنون دشمنان به ویژه آمریکا همواره و با ابزار های گوناگون لحظه ای از تلاش علیه موفقیت و فراگیر شدن این نهضت اسلامی و ضد استکباری فروگذار نکرده اند در برحه ای نمود اصلی این تلاش در مبارزه نظامی بوده و در برهه ای مبارزه فرهنگی و سیاسی غلبه داشته است اما آنچه امروز محور اصلی مبارزه دشمنان با انقلاب ملت ایران قرار گرفته است مبارزه و تحریم اقتصادی است.
«...آنچه که در عرصه‌ی مجموعه‌ی مسائل کشور انسان مشاهده میکند، که در سال 90 باید ما آن را وجهه‌ی همت خودمان قرار بدهیم، این است که از جمله‌ی اساسی‌ترین کارهای دشمنان ملت ما و کشور ما در مقابله‌ی با کشور ما، مسائل اقتصادی است.»
لذا است که رهبر انقلاب حرکت عادی در جبهه اقتصادی را کافی نمی دانند:
« در عرصه‌ی اقتصادی با حرکتِ جهادگونه کار کنند، مجاهدت کنند. حرکت طبیعی کافی نیست؛ باید در این میدان، حرکت جهشی و مجاهدانه داشته باشیم.»
دوم: سومین سال از دهه پیشرفت و عدالت
رهبر انقلاب به هدف تعیین شده برای دهه چهارم انقلاب که از سال 1387 آغاز شده اشاره کرده و تلاش برای رسیدن به آنرا لازم می خوانند طبیعی است که یکی از نتایج اقدام جهادی در عرصه اقتصاد نزدیک تر شدن به هر دو هدف پیشرفت و عدالت اقتصادی خواهد بود.
سوم: الگو سازی برای ملتها
امروز رشد و پیشرفت خاص و شتابنده اقتصادی ایران به عنوان کشوری که چشم بسیاری از ملتهای منطقه به وضعیت و شرایط آن دوخته شده؛ مساله مهمی در نگاه بین المللی است وبالندگی اقتصادی ایران اسلامی می تواند در نگاه ملتهای مسلمان منطقه به شکل گیری الگویی برآمده از اسلام در رفع معضلات اقتصادی منجر شود. در حقیقت جهاد اقتصادی در اینجا وسیله ایست برای یک الگو سازی جهانی
«ما باید بتوانیم قدرت نظام اسلامی را در زمینه‌ی حل مشکلات اقتصادی به همه‌ی دنیا نشان دهیم؛ الگو را بر سر دست بگیریم تا ملتها بتوانند ببینند که یک ملت در سایه‌ی اسلام و با تعالیم اسلام چگونه میتواند پیشرفت کند»
شاخص ها و سرفصل های مهم در تشخیص عمل به شعار جهاد اقتصادی
مقام معظم رهبری شکل گیری جهاد اقتصادی و رسیدن کشور به هدف در سایه آن را منوط به حصول یک سری ویژگی ها میدانند که برخی را در سخنان خود برشمرده اند:
الف) شاخص اصلی؛ رشد اقتصادی
رهبر انقلاب شاخص اصلی را در تعیین موفقیت یا عدم موفقیت حصول رشد اقتصادی پرشتاب میدانند که حداقل قابل قبول آن میزان پیش بینی شده در برنا مه پنجم است.
«آنچه که در این زمینه با عنوان شاخص وجود دارد و مهم است، رشد پرشتاب کشور به میزان تعیین شده‌ی در برنامه‌ی پنجم است که اعلام شده است؛ یعنی حداقل رشد هشت درصدی.»
ب) افزایش بهره وری؛ عامل رسیدن به هدف
یکی از عوامل اصلی رسیدن به رشد اقتصادی بالا در کشور را «افزایش بهره وری» است با افزایش بهره وری در اقتصاد بدون افزایش سرمایه گذاری می توان به تولید و ارزش افزوده بسایر بیشتر دست یافت و این مساله در کشوری که شاخص بهره وری آن به صورت سنتی پایین است بسیار حائز اهمیت است.
نکته مهم در افزایش سهم بهره وریتوجه به ضرورت آموزش مردم است زیرا بهره وری در ارتباط تنگاتنگ با مفهوم منابع انسانی است و در صورت عدم تغییر نیروی انسانی نمی توان انتظار تغییر قابل ملاحظه ای در شاخص بهره وری را داشت.
«در این رشد، سهم بیشتر مربوط به بهره‌وری است؛ یعنی ما بتوانیم از امکانات کشور به شکل بهتری استفاده کنیم. .... من به مسئولان کشور توصیه میکنم که در زمینه‌ی اهمیت ارتقاء سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی کشور با مردم حرف بزنند؛ بگویند ارتقاء سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی کشور و همچنین کاهش فاصله‌ی درآمدی دهکهای بالا و پائین جامعه - این شکاف درآمدها، شکاف اقتصادی بین بخشهای مختلف جامعه - چقدر اهمیت دارد.»
ج) کاهش شاخص بیکاری و افزایش اشتغال
شاخص نرخ بیکاری یکی از شاخص های نشان دهنده میزان رونق اقتصادی در کشور است و طبیعی است که در یک اقتصاد پویا و رو به رشد این شاخص روند کاهشی خواهد داشت. زیرا در پی رونق اقتصادی و گسترش تولید تعداد بیشتری از مشاغل و نیروی کار لازم خواهد بود.
«کاهش نرخ بیکاری و افزایش اشتغال در کشور، از جمله‌ی مسائل بسیار اساسی و مهم است.»
د) شاخص گسترش فعالیت بخش خصوصی
کاسته شدن از حجم تصدی دولت در اقتصاد که به منزله افزایش فعالیت بخش خصوصی و تعاونی است همواره از عوامل اصلی افزایش بهره وری و رشد اقتصادی و حرکت به سمت رونق در اقتصاد محسوب شده است. طبیعی است در کشوری که حجم تصدی بخش دولتی در اقتصاد زیاد است برای حرکت به این سمت بخش خصوصی نیازمند کمک و حمایتهایی است که توان رقابت و حضور در کنار رقیب مقدری چون دولت را داشته باشد. حضور بخش خصوصی در عرصه های مختلف به افزایش سرمایه گذاری کشور کمک می نماید و سبب تحول جدی در مدیریت رو به رشد اقتصادی می گردد.
«مسئله‌ی افزایش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و کمک به بخش خصوصی که بتواند در زمینه‌ی مسائل اقتصادی کشور سرمایه‌گذاری کند، از جمله‌ی مسائل مهم و اساسی است؛»
ه) تشکیل سرمایه های بزرگ
یکی از شاخص های اصلی در اقتصاد های بزرگ و روبه رشد جهان تشکیل سرمایه های بزرگ است این الزاما به معنی وجود ابرسرمایه داران و شکاف های عظیم طبقاتی نیست بلکه این سرمایه کای بزرگ و مجموعه های قدرتمند اقتصادی می تواند از گردهم آمدن تعداد بسایر زیادی سرمایه های کوچک حاصل شود.
«.... یکی از کارهای مهم در این باب، ایجاد تعاونی‌هاست، که به وسیله‌ی تعاونی‌ها سرمایه‌های بزرگ تشکیل بشود و بتوانند در مسائل مهم اقتصادی کشور سرمایه‌گذاری کنند و گره‌های مهم را باز کنند و دولت بتواند این کار را انجام دهد. بایستی زیرساختهای حقوقی و قانونی‌اش آماده شود. این، یعنی حمایت از شکوفائی کار»
و) استفاده بهینه از منابع یا صرفه جویی در مواد اساسی
استفاده صحیح یا حداکثری از منابع موجود در کشور خود عامل بسیار مهمی در رشد و پیشرفت کشور است. شاید بتوان گفت که میزان هدر رفت هدر یک از منابع اساسی مثل آب یا انرژی که با هزینه بالایی در کشور ها در اختیار مصرف کنندگان خانگی صنعتی یا کشاورزی قرار می گیرد خود از شاخصهای مهم نشان دهنده وضعیت اقتصاد یک کشور در حرکت رو به رشد خود است فقط توجه به این نکته که 90% از آب مورد استفاده در بخش کشاورزی در ایران هدر می رود در کنار دانستن این نکته که 90% آب موجود در شبکه های آبرسانی کشور در اختیار بخش کشاورزی قرار می گیرد نشاندهنده تحولات بسیار عظیمی است که در صورت استفاده صحیح از منابع و جلوگیری از هدر رفت می تواند در کشور با این منابع صورت گیرد.
«صرفه‌جوئی در مواد اساسی، از جمله صرفه‌جوئی در مصرف آب. امروز نود درصد آبی که ما در کشور مصرف میکنیم، در بخش کشاورزی مصرف میشود. اگر دولت به توفیق الهی بتواند شیوه‌های آبیاری کشاورزی را اصلاح کند، اگر از این نود درصد، ده درصد کم بشود، شما ببینید چه اتفاقی می‌افتد. در واقع امکانات بهره‌برداری از آب در بخش غیر کشاورزی دو برابر میشود؛ که این بسیار چیز مهم و باارزشی است.»
ز) مشارکت مستقیم مردم
«مشارکت مستقیم مردم در امر اقتصاد، لازم است. این نیازمند توانمند شدن است، نیازمند اطلاعات لازم است؛ که اینها را باید مسئولین در اختیار مردم بگذارند و امیدواریم ان‌شاءاللَّه این روند روزبه‌روز توسعه پیدا کند...البته رسانه‌ها نقش دارند، رادیو و تلویزیون نقش دارند، میتوانند مردم را آگاه کنند؛ دولت هم باید فعال برخورد کند و بتوانند ان‌شاءاللَّه مسئله‌ی اقتصادی را پیش ببرند.»
زمینه ها و الزامات لازم برای تحقق مساله جهاد اقتصادی
بدیهی است که تحقق هر شعار و شکل گیری هر نهضتی در کشور نیازمند زمینه هایی است طبیعتا فراگیر شدن حرکت جهادی در اقتصاد کشور نیز نیازمند الزاماتی است که امکان آن را فراهم می کند رهبر معظم انقلاب الزامات شکل گیری جهاد اقتصادی را در پنج مورد بر شمرده اند.
1) روحیه‌ی جهادی
روحیه جهادی در حقیقت چیزی فراتر از انگیزه سازمانی یا سود شخصی است وقتی روحیه جهادی بر کاری حاکم شود دیگر فرد خود را در چارچوب خشنامه ها و وظایف تعیین شده اداری و یا سود شخصی اش نمی سنجد و طبعا در آن قالب محدود نیز عمل نمی کند در چنین شرایطی افراد تنها به هدف می اندیشند و تا رسیدن به ان دست از تلاش بر نمی دارند.
«روحیه‌ی جهادی لازم است. ملت ما از اول انقلاب تا امروز در هر جائی که با روحیه‌ی جهادی وارد میدان شده، پیش رفته؛ این را ما در دفاع مقدس دیدیم، در جهاد سازندگی دیدیم، در حرکت علمی داریم مشاهده میکنیم.
اگر ما در بخشهای گوناگون، روحیه‌ی جهادی داشته باشیم؛ یعنی کار را برای خدا، با جدیت و به صورت خستگی‌ناپذیر انجام دهیم - نه فقط به عنوان اسقاط تکلیف - بلاشک این حرکت پیش خواهد رفت.»
2) استحکام معنویت در جامعه
وجود جو ایمانی و مذهبی در جامعه و در میان جوانان نوعی سپردفاعی مستحکم در برابر هرز رفتن استعداد های آنهاست و اینجاست می توان تاثیر دینداری را بر رشد و سعادت دنیایی انسان نیز مشاهده کرد.
«......استحکام معنویت و روح ایمان و تدین در جامعه است. تدین جامعه، تدین جوانان ما، در امور دنیائی هم به ملت و به جامعه کمک میکند.
اگر یک ملت جوانانش متدین باشند، از هرزگی دور خواهند شد؛ از اعتیاد دور خواهند شد؛ از چیزهائی که جوان را زمینگیر میکند، دور خواهند شد؛ استعداد آنها به کار می‌افتد، کار میکنند، تلاش میکنند؛ در زمینه‌ی علم، در زمینه‌ی فعالیتهای اجتماعی، در زمینه‌ی فعالیتهای سیاسی، کشور پیشرفت میکند. در اقتصاد هم همین جور است. روحیه‌ی معنویت و تدین، نقش بسیار مهمی دارد.»
3) پرهیز از توجه اجتماعی به مسائل حاشیه ای
طرح مسائل حایشه ای و عطف توجه جامعه به آن می تواند انسانها را از هدف اصلی خود باز دارد یا سیر رو به جلو کشور را دچار خلل کند. انگیزه ها را آسیب بزند و حتی افرادی را که سست ترند از نیل به هدف نهایی نا امید سازد.
«مسائل حاشیه‌ای در کانون توجه افکار عمومی قرار نگیرد.یک شرط دیگر این است که کشور به مسائل حاشیه‌ای مبتلا نشود. ببینید، در بسیاری از اوقات یک مسئله‌ی اصلی در کشور وجود دارد که همه باید همت کنند و به سراغ این مسئله‌ی اصلی بروند؛ باید مسئله‌ی کانونی کشور این باشد؛ اما ناگهان می‌بینیم از یک گوشه‌ای یک صدائی بلند میشود، یک مسئله‌ی حاشیه‌ای درست میکنند، ذهنها متوجه آن میشود.»
آیت الله خامنه ای عطف توجه کشور به مسائل حاشیه ای را مانند این می دانند که قطاری در حرکت با سرعت به سمت مسیرخود را برای توجه به نقطه ای در میان راه متوقف کنند دوباره جمع شدن افراد و به حرکت افتادن این ها چه میزان دشوار است؟ و آیا تاخیر پیش آمده جبرا خواهد شد؟
4) اتحاد و انسجام ملی
اتحاد و انسجام در عرصه ملی از عوامل لازم برای حرکت سریع رو به رشد در هر کشوری است و ایران نیز از این مساله مستثنی نیست. پرهیز از حرکات و بیانات تفرقه افکنانه از ضروریات حرکت جامعه در مسیر یک جهاد اقتصادی حقیقی است. این مساله کوچک و بزرگ نمی شناسد و در این زمینه آحاد مردم جامعه از عوام گرفته تا مسئولین سیاسی یکسانند و وظیفه دارند که به سهم خود در حفظ وحدت بکوشند.
البته در این زمینه اتحاد بین مسئولین نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است که نتیجه آن در هماهنگی و انسجام هرچه بیشتر قوای سه گانه مشاهده خواهد شد.
« یک شرط دیگر، حفظ اتحاد و انسجام ملی است. این اتحادی که امروز در میان مردم و در بین مردم و مسئولین وجود دارد.... بایستی باقی بماند و روزبه‌روز تقویت شود. یکی از نقشه‌های بزرگ دشمنان ملت ایران، ایجاد تفرقه و شکاف در داخل بوده است؛ به بهانه‌های گوناگون. ... قومیت... مذهب... گرایشهای سیاسی.... جناح‌بندی‌ها، ...اتحاد را باید حفظ کرد...مسئولین کشور هم همین جور؛ پس انسجام قوا با یکدیگر، هماهنگی قوا با یکدیگر هم مهم است.»
5) پرهیز از نگاه شعاری به مفهوم جهاد اقتصادی
آخرین نکته بیان شده از سوی رهبر انقلاب در زمینه الزامات جهاد اقتصادی باور کردن و عمل کردن مسئولین است: «آنچه انتظار داردم این است که این شعار را بشنوند، باور کنند و دنبال کنند. » نه برخورد شعاری با آن و پر شدن در و دیوار شهر ها از بیل بورد هایی با نوشته های تبلیغی برای جهاد اقتصادی چنانکه صراحتا تاکید می کنند:
«تابلو کردن و در و دیوار را پر کردن و عکس زدن و اینها هیچ لزومی ندارد. اگر هزینه‌ای نداشته باشد، لزومی ندارد؛ اگر هزینه داشته باشد، اشکال هم دارد.»
--------------------------------------
پی نوشت:
1- راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن،(المکتبة المرتضویة، چاپ دوم، 1363)، ص 101.
منابع:
سخنرانی مقام معظم رهبری در مشهد مقدس 1390/1/1
سخنرانی مقام معظم رهبری در عسلویه 1390/1/8
سال 1390 را مقام معظم رهبری در حالی سال جهاد اقتصادی نام گذاری کردند که پیش بینی می شود این سال به خاطر تداوم اجرا و کامل شدن طرح هدفمندی یارانه ها و حرکت کشور به سمت اجرای سایر بند های طرح تحول اقتصادی علی الخصوص اصلاحات نظام بانکی و گمرکی از متفاوت ترین سالهای اقتصادی در تاریخ انقلاب اسلامی وحتی صده اخیر کشور باشد.
اما تمام ماجرا همین نیست زیرا با توجهی عمیق تر و از منظر واژه شناسی به مفهوم جهاد اقتصادی می توان به ابعاد وسیع تری از این مفهوم نو بیان شده از سوی رهبر حکیم انقلاب پی برد.
جهاد خود واژه ای با بار معنایی بسیار عمیق از لحاظ لغوی و در بعضی موارد دارای فرهنگ خاص به خوداست جهاد در لغت از ریشه «جَهد و جُهد» به معنای مشقت و زحمت و همچنین به معنای توان و طاقت است (1) لذا کلمه جهاد معنای تلاش حداکثری یا تلاش در شرایط خاص و ویژه را باخود حمل می کند و علاوه بر این جهاد در فرهنگ 1400 ساله اسلام نیز دارای معنای خاصی است که از یک حرکت مقدس و مبارزه گونه مذهبی حکایت می کند؛ به طوری که همواره وجود اختیار اعلام حکم جهاد در یک مقوله خاص (غالبا دفاعی) در دست علمای اسلام و حکومتهای اسلامی از برتری های خاص و استراتژیک جوامع اسلامی برشمرده شده است. کلمه جهاد در فرهنگ اسلامی همواره یاد آور واژه شهادت نیز بوده است.
اما با نگاهی به دوره معاصر و تاریخچه انقلاب در می یابیم که واژه جهاد از بار معنایی خاصی نیز در تاریخ انقلاب اسلامی برخوردار است که اندکی با موارد ذکر شده قبلی متفاوت است و این در حقیقت از هنر های امام عظیم الشان بود که از واژه جهاد و حکم جهاد برای جنگ تحمیلی استفاده نبرد و در حقیقت با این عمل نشان داد که این جنگ علی رغم به صف کشیده شدن همه جبهه کفر در برابر انقلاب اسلامی جنگی نبود که بخواهیم در آن همه داشته های خود را رو کنیم و از نهایت پتانسیل های جامعه اسلامی بهره ببریم و در حقیقت با این عمل جبهه کفر را تخفیف نموده و حقیر شمرد.
ایشان از دیگر سو با نهادن نام جهاد بر امر مقدس و استراتژیک سازندگی کشور و خلق مجموعه ای به نام جهاد سازندگی اوج هوشمندی و عمق نگاه استراتژیک خود را نشان دادند.
زیرا در حقیقت در جهان امروز مبارزه اصلی در سازندگی و پیشرفت کشورهاست و تلاش برای پیش افتادن کشور در این مسابقه نابرابر جهانی که نهایتا به قدرت و تعیین کنندگی نظام در جامعه بین المللی می انجامد آن چیزی است که شایسته جهاد نامیده شدن را دارد و این همان حقیقت بزرگی است که امام در چهار دهه قبل پی برده و با ابتکار خود در خلق جهاد سازندگی به ما آموختند.
جهاد سازندگی چه در دوران دفاع مقدس و چه در دوران سازندگی نشان داد که با حاکم شدن روحیه جهادی بر یک حرکت اقتصادی در راستای حل معضلات و رفع مشکلات گلوگاههای صنعتی و اقتصادی به چه سطح بالایی از بهره وری می توان دست یافت.
شاید آمار عملکرد و حوزه تاثیر گذاری وزارت جهاد سازندگی در کنار حجم کم گستردگی اداری و تعداد کارمندان آن در مقایسه با وزارت کشاورزی قبل از ادغام این دو وزارتخانه نشاندهنده میزان تفاوت این دو مدل خاص باشد. (وزارت کشاورزی به عنوان یک مجموعه کاملا اداری و بروکراتیک که در اغلب حوزه های فعالیت خود با جهاد همپوشانی بالایی داشت) در واقع روحیه جهادی حاکم بر عملکرد افراد در مجموعه جهاد سازندگی و بعد ها وزارت جهاد سبب شده بود که افراد از انگیزه بالایی در سازمان برخوردار بوده و قیود اداری و بخشنامه ای جلوی این حرکت پیش رو را نگیرد و به همین سبب میزان بهره وری تجربه شده در جهاد سازندگی در بعضی موارد اصلا قابل مقایسه با سازمانها و ادارات دولتی نبود.
لذا واژه جهاد در تاریخچه انقلاب اسلامی از بار معنایی اقتصادی خاصی برخوردار است که در بردارنده مولفه هایی چون روحیه مجاهدت و انگیزه فراسازمانی و آرمانگرایانه، تشکیل مجموعه های غیر اداری و بروکراتیک مانند نهادهای شکل گرفته در آغاز انقلاب اعم از بسیج، سپاه و جهاد سازندگی و عملکرد مخلصانه و تلاش معطوف به هدف و گذشتن از چارچوبها در مسیر رسیدن به آرمان؛ می باشد. شاید بتوان گفت این واژه به نوعی بار معنای ساختارشکنی را نیز باخود حمل می کند.
باتوجه به این نکته در ترمینولوژی واژه جهاد می توان بهتر به عمق واژه جهاد اقتصادی و ابتکار خاص رهبر انقلاب در بکار بردن این مفهوم پی برد.
با نگاهی به شرایط امروز کشور می توان به وضوح خلا این گونه ویژگی های نهادهای انقلابی و روحیه خاص سالهای نخستین انقلاب را درک کرد. شاید مجموعه قوانین دست و پا گیر اقتصادی کشور و نظام اداری کهنه و بروکراسی سنگین کشور یکی از عوامل اصلی کندی روند رشد و پیشرفت اقتصادی کشور باشد که با ایجاد روحیه جهادی در اقتصاد کشور از میان برداشته شوند.
آنچه مهم است توجه به علت یا علل به کار گیری واژه جهاد در زمینه اقتصاد از سوی رهبر انقلاب است که می تواند را گشای فهم هرچه بیشتر جنبه های عینی تحقق این مساله در جامعه باشد.
بخش دوم: دلایل شاخصها و الزامات جهاد اقتصادی از نگاه رهبرانقلاب
در بخش قبلی مقاله بررسی مفهومی واژه جهاد اقتصادی در لغت و فرهنگ اسلامی و همچنین تاریخچه انقلاب اسلامی پرداخته شد اما در فهم هرچه بهتر مفهوم جهاد اقتصادی آنچه مهم است توجه به علت یا علل به کار گیری واژه جهاد در زمینه اقتصاد از سوی رهبر انقلاب است که می تواند را گشای فهم هرچه بیشتر جنبه های عینی تحقق این مساله در جامعه باشد.
در این راستا توجه به نکات بیان شده از جانب ایشان در تبیین جهاد اقتصادی بسیارحائز اهمیت است.
رهبر معظم انقلاب در دو سخنرانی نخست خود در سال 1390 (پیام نوروزی و سخنرلانی در حرم رضوی) به دلایل انتخاب واژه جهاد اقتصادی به عنوان شعار سال 1390 اشاره کرده اند. همچنین ایشان در این بیانات الزامات شکل گیری نهضت جهاد اقتصادی و همچنین شاخص هایی برای فهم میزان حرکت به سمت حرکت جهادی در اقتصاد را اختصارا بیان کرده اند. در این بخش از مقاله تلاش شده تا این موارد از بیانات رهبر انقلاب در مورد فرهنگ و مختصات جهاد اقتصادی به صورت دسته بندی شده به خوانندگان اراپه شود تا بتوان به ذهنیت هرچه بهتری از مفهوم جهاد اقتصادی در بیانات رهبر انقلاب دست یافت:
تعریف جهاد اقتصادی
در تعریف جهاد اقتصادی بسیار سخن رانده اند اما غالبا در بسط این موضوع به نکته اصلی یعنی رویکرد حرکت اقتصادی در مواجه با دشمن اقتصادی توجه نشده است. رهبر انقلاب اما خود در سخنانی به تبیین کامل مفهوم مد نظر از طرح واژه جهاد اقتصادی پرداختند.
«...جهاد اقتصادی معنایش این است که ملت ایران در این برهه‌ی از زمان، جهادش به طور عمده در عرصه‌ی اقتصاد است.
... جهاد اقتصادی، صرفاً تلاش اقتصادی نیست. جهاد یک بارِ معنائی ویژه‌ای دارد. هر تلاشی را نمیشود گفت جهاد. در جهاد، حضور و رویاروئی با دشمن، مفروض است. انسان یک تلاشی میکند، دشمنی در مقابل او نیست؛ این جهاد نیست. اما یک وقت شما میخواهید یک تلاشی را انجام دهید، که بخصوص یک دشمنی سینه به سینه‌ی شما ایستاده است؛ این میشود جهاد.
..... ممکن است یک وقت این جهاد به شکل قتال باشد، ممکن است جهاد مالی باشد، ممکن است جهاد علمی باشد، ممکن است جهاد فنی باشد؛ همه‌ی اینها جهاد است؛ انواع و اقسام جهاد و مبارزه است. اگر بخواهیم در ادبیاتِ امروز ما برای «جهاد» معادلی پیدا کنیم، میشود «مبارزه». جهاد اقتصادی، یعنی مبارزه‌ی اقتصادی...»
دلایل انتخاب واژه جهاد اقتصادی برای نامگذاری سال 1390
از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 تا کنون دشمنان به ویژه آمریکا همواره و با ابزار های گوناگون لحظه ای از تلاش علیه موفقیت و فراگیر شدن این نهضت اسلامی و ضد استکباری فروگذار نکرده اند در برحه ای نمود اصلی این تلاش در مبارزه نظامی بوده و در برهه ای مبارزه فرهنگی و سیاسی غلبه داشته است اما آنچه امروز محور اصلی مبارزه دشمنان با انقلاب ملت ایران قرار گرفته است مبارزه و تحریم اقتصادی است.
«...آنچه که در عرصه‌ی مجموعه‌ی مسائل کشور انسان مشاهده میکند، که در سال 90 باید ما آن را وجهه‌ی همت خودمان قرار بدهیم، این است که از جمله‌ی اساسی‌ترین کارهای دشمنان ملت ما و کشور ما در مقابله‌ی با کشور ما، مسائل اقتصادی است.»
لذا است که رهبر انقلاب حرکت عادی در جبهه اقتصادی را کافی نمی دانند:
« در عرصه‌ی اقتصادی با حرکتِ جهادگونه کار کنند، مجاهدت کنند. حرکت طبیعی کافی نیست؛ باید در این میدان، حرکت جهشی و مجاهدانه داشته باشیم.»
دوم: سومین سال از دهه پیشرفت و عدالت
رهبر انقلاب به هدف تعیین شده برای دهه چهارم انقلاب که از سال 1387 آغاز شده اشاره کرده و تلاش برای رسیدن به آنرا لازم می خوانند طبیعی است که یکی از نتایج اقدام جهادی در عرصه اقتصاد نزدیک تر شدن به هر دو هدف پیشرفت و عدالت اقتصادی خواهد بود.
سوم: الگو سازی برای ملتها
امروز رشد و پیشرفت خاص و شتابنده اقتصادی ایران به عنوان کشوری که چشم بسیاری از ملتهای منطقه به وضعیت و شرایط آن دوخته شده؛ مساله مهمی در نگاه بین المللی است وبالندگی اقتصادی ایران اسلامی می تواند در نگاه ملتهای مسلمان منطقه به شکل گیری الگویی برآمده از اسلام در رفع معضلات اقتصادی منجر شود. در حقیقت جهاد اقتصادی در اینجا وسیله ایست برای یک الگو سازی جهانی
«ما باید بتوانیم قدرت نظام اسلامی را در زمینه‌ی حل مشکلات اقتصادی به همه‌ی دنیا نشان دهیم؛ الگو را بر سر دست بگیریم تا ملتها بتوانند ببینند که یک ملت در سایه‌ی اسلام و با تعالیم اسلام چگونه میتواند پیشرفت کند»
شاخص ها و سرفصل های مهم در تشخیص عمل به شعار جهاد اقتصادی
مقام معظم رهبری شکل گیری جهاد اقتصادی و رسیدن کشور به هدف در سایه آن را منوط به حصول یک سری ویژگی ها میدانند که برخی را در سخنان خود برشمرده اند:
الف) شاخص اصلی؛ رشد اقتصادی
رهبر انقلاب شاخص اصلی را در تعیین موفقیت یا عدم موفقیت حصول رشد اقتصادی پرشتاب میدانند که حداقل قابل قبول آن میزان پیش بینی شده در برنا مه پنجم است.
«آنچه که در این زمینه با عنوان شاخص وجود دارد و مهم است، رشد پرشتاب کشور به میزان تعیین شده‌ی در برنامه‌ی پنجم است که اعلام شده است؛ یعنی حداقل رشد هشت درصدی.»
ب) افزایش بهره وری؛ عامل رسیدن به هدف
یکی از عوامل اصلی رسیدن به رشد اقتصادی بالا در کشور را «افزایش بهره وری» است با افزایش بهره وری در اقتصاد بدون افزایش سرمایه گذاری می توان به تولید و ارزش افزوده بسایر بیشتر دست یافت و این مساله در کشوری که شاخص بهره وری آن به صورت سنتی پایین است بسیار حائز اهمیت است.
نکته مهم در افزایش سهم بهره وریتوجه به ضرورت آموزش مردم است زیرا بهره وری در ارتباط تنگاتنگ با مفهوم منابع انسانی است و در صورت عدم تغییر نیروی انسانی نمی توان انتظار تغییر قابل ملاحظه ای در شاخص بهره وری را داشت.
«در این رشد، سهم بیشتر مربوط به بهره‌وری است؛ یعنی ما بتوانیم از امکانات کشور به شکل بهتری استفاده کنیم. .... من به مسئولان کشور توصیه میکنم که در زمینه‌ی اهمیت ارتقاء سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی کشور با مردم حرف بزنند؛ بگویند ارتقاء سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی کشور و همچنین کاهش فاصله‌ی درآمدی دهکهای بالا و پائین جامعه - این شکاف درآمدها، شکاف اقتصادی بین بخشهای مختلف جامعه - چقدر اهمیت دارد.»
ج) کاهش شاخص بیکاری و افزایش اشتغال
شاخص نرخ بیکاری یکی از شاخص های نشان دهنده میزان رونق اقتصادی در کشور است و طبیعی است که در یک اقتصاد پویا و رو به رشد این شاخص روند کاهشی خواهد داشت. زیرا در پی رونق اقتصادی و گسترش تولید تعداد بیشتری از مشاغل و نیروی کار لازم خواهد بود.
«کاهش نرخ بیکاری و افزایش اشتغال در کشور، از جمله‌ی مسائل بسیار اساسی و مهم است.»
د) شاخص گسترش فعالیت بخش خصوصی
کاسته شدن از حجم تصدی دولت در اقتصاد که به منزله افزایش فعالیت بخش خصوصی و تعاونی است همواره از عوامل اصلی افزایش بهره وری و رشد اقتصادی و حرکت به سمت رونق در اقتصاد محسوب شده است. طبیعی است در کشوری که حجم تصدی بخش دولتی در اقتصاد زیاد است برای حرکت به این سمت بخش خصوصی نیازمند کمک و حمایتهایی است که توان رقابت و حضور در کنار رقیب مقدری چون دولت را داشته باشد. حضور بخش خصوصی در عرصه های مختلف به افزایش سرمایه گذاری کشور کمک می نماید و سبب تحول جدی در مدیریت رو به رشد اقتصادی می گردد.
«مسئله‌ی افزایش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و کمک به بخش خصوصی که بتواند در زمینه‌ی مسائل اقتصادی کشور سرمایه‌گذاری کند، از جمله‌ی مسائل مهم و اساسی است؛»
ه) تشکیل سرمایه های بزرگ
یکی از شاخص های اصلی در اقتصاد های بزرگ و روبه رشد جهان تشکیل سرمایه های بزرگ است این الزاما به معنی وجود ابرسرمایه داران و شکاف های عظیم طبقاتی نیست بلکه این سرمایه کای بزرگ و مجموعه های قدرتمند اقتصادی می تواند از گردهم آمدن تعداد بسایر زیادی سرمایه های کوچک حاصل شود.
«.... یکی از کارهای مهم در این باب، ایجاد تعاونی‌هاست، که به وسیله‌ی تعاونی‌ها سرمایه‌های بزرگ تشکیل بشود و بتوانند در مسائل مهم اقتصادی کشور سرمایه‌گذاری کنند و گره‌های مهم را باز کنند و دولت بتواند این کار را انجام دهد. بایستی زیرساختهای حقوقی و قانونی‌اش آماده شود. این، یعنی حمایت از شکوفائی کار»
و) استفاده بهینه از منابع یا صرفه جویی در مواد اساسی
استفاده صحیح یا حداکثری از منابع موجود در کشور خود عامل بسیار مهمی در رشد و پیشرفت کشور است. شاید بتوان گفت که میزان هدر رفت هدر یک از منابع اساسی مثل آب یا انرژی که با هزینه بالایی در کشور ها در اختیار مصرف کنندگان خانگی صنعتی یا کشاورزی قرار می گیرد خود از شاخصهای مهم نشان دهنده وضعیت اقتصاد یک کشور در حرکت رو به رشد خود است فقط توجه به این نکته که 90% از آب مورد استفاده در بخش کشاورزی در ایران هدر می رود در کنار دانستن این نکته که 90% آب موجود در شبکه های آبرسانی کشور در اختیار بخش کشاورزی قرار می گیرد نشاندهنده تحولات بسیار عظیمی است که در صورت استفاده صحیح از منابع و جلوگیری از هدر رفت می تواند در کشور با این منابع صورت گیرد.
«صرفه‌جوئی در مواد اساسی، از جمله صرفه‌جوئی در مصرف آب. امروز نود درصد آبی که ما در کشور مصرف میکنیم، در بخش کشاورزی مصرف میشود. اگر دولت به توفیق الهی بتواند شیوه‌های آبیاری کشاورزی را اصلاح کند، اگر از این نود درصد، ده درصد کم بشود، شما ببینید چه اتفاقی می‌افتد. در واقع امکانات بهره‌برداری از آب در بخش غیر کشاورزی دو برابر میشود؛ که این بسیار چیز مهم و باارزشی است.»
ز) مشارکت مستقیم مردم
«مشارکت مستقیم مردم در امر اقتصاد، لازم است. این نیازمند توانمند شدن است، نیازمند اطلاعات لازم است؛ که اینها را باید مسئولین در اختیار مردم بگذارند و امیدواریم ان‌شاءاللَّه این روند روزبه‌روز توسعه پیدا کند...البته رسانه‌ها نقش دارند، رادیو و تلویزیون نقش دارند، میتوانند مردم را آگاه کنند؛ دولت هم باید فعال برخورد کند و بتوانند ان‌شاءاللَّه مسئله‌ی اقتصادی را پیش ببرند.»
زمینه ها و الزامات لازم برای تحقق مساله جهاد اقتصادی
بدیهی است که تحقق هر شعار و شکل گیری هر نهضتی در کشور نیازمند زمینه هایی است طبیعتا فراگیر شدن حرکت جهادی در اقتصاد کشور نیز نیازمند الزاماتی است که امکان آن را فراهم می کند رهبر معظم انقلاب الزامات شکل گیری جهاد اقتصادی را در پنج مورد بر شمرده اند.
1) روحیه‌ی جهادی
روحیه جهادی در حقیقت چیزی فراتر از انگیزه سازمانی یا سود شخصی است وقتی روحیه جهادی بر کاری حاکم شود دیگر فرد خود را در چارچوب خشنامه ها و وظایف تعیین شده اداری و یا سود شخصی اش نمی سنجد و طبعا در آن قالب محدود نیز عمل نمی کند در چنین شرایطی افراد تنها به هدف می اندیشند و تا رسیدن به ان دست از تلاش بر نمی دارند.
«روحیه‌ی جهادی لازم است. ملت ما از اول انقلاب تا امروز در هر جائی که با روحیه‌ی جهادی وارد میدان شده، پیش رفته؛ این را ما در دفاع مقدس دیدیم، در جهاد سازندگی دیدیم، در حرکت علمی داریم مشاهده میکنیم.
اگر ما در بخشهای گوناگون، روحیه‌ی جهادی داشته باشیم؛ یعنی کار را برای خدا، با جدیت و به صورت خستگی‌ناپذیر انجام دهیم - نه فقط به عنوان اسقاط تکلیف - بلاشک این حرکت پیش خواهد رفت.»
2) استحکام معنویت در جامعه
وجود جو ایمانی و مذهبی در جامعه و در میان جوانان نوعی سپردفاعی مستحکم در برابر هرز رفتن استعداد های آنهاست و اینجاست می توان تاثیر دینداری را بر رشد و سعادت دنیایی انسان نیز مشاهده کرد.
«......استحکام معنویت و روح ایمان و تدین در جامعه است. تدین جامعه، تدین جوانان ما، در امور دنیائی هم به ملت و به جامعه کمک میکند.
اگر یک ملت جوانانش متدین باشند، از هرزگی دور خواهند شد؛ از اعتیاد دور خواهند شد؛ از چیزهائی که جوان را زمینگیر میکند، دور خواهند شد؛ استعداد آنها به کار می‌افتد، کار میکنند، تلاش میکنند؛ در زمینه‌ی علم، در زمینه‌ی فعالیتهای اجتماعی، در زمینه‌ی فعالیتهای سیاسی، کشور پیشرفت میکند. در اقتصاد هم همین جور است. روحیه‌ی معنویت و تدین، نقش بسیار مهمی دارد.»
3) پرهیز از توجه اجتماعی به مسائل حاشیه ای
طرح مسائل حایشه ای و عطف توجه جامعه به آن می تواند انسانها را از هدف اصلی خود باز دارد یا سیر رو به جلو کشور را دچار خلل کند. انگیزه ها را آسیب بزند و حتی افرادی را که سست ترند از نیل به هدف نهایی نا امید سازد.
«مسائل حاشیه‌ای در کانون توجه افکار عمومی قرار نگیرد.یک شرط دیگر این است که کشور به مسائل حاشیه‌ای مبتلا نشود. ببینید، در بسیاری از اوقات یک مسئله‌ی اصلی در کشور وجود دارد که همه باید همت کنند و به سراغ این مسئله‌ی اصلی بروند؛ باید مسئله‌ی کانونی کشور این باشد؛ اما ناگهان می‌بینیم از یک گوشه‌ای یک صدائی بلند میشود، یک مسئله‌ی حاشیه‌ای درست میکنند، ذهنها متوجه آن میشود.»
آیت الله خامنه ای عطف توجه کشور به مسائل حاشیه ای را مانند این می دانند که قطاری در حرکت با سرعت به سمت مسیرخود را برای توجه به نقطه ای در میان راه متوقف کنند دوباره جمع شدن افراد و به حرکت افتادن این ها چه میزان دشوار است؟ و آیا تاخیر پیش آمده جبرا خواهد شد؟
4) اتحاد و انسجام ملی
اتحاد و انسجام در عرصه ملی از عوامل لازم برای حرکت سریع رو به رشد در هر کشوری است و ایران نیز از این مساله مستثنی نیست. پرهیز از حرکات و بیانات تفرقه افکنانه از ضروریات حرکت جامعه در مسیر یک جهاد اقتصادی حقیقی است. این مساله کوچک و بزرگ نمی شناسد و در این زمینه آحاد مردم جامعه از عوام گرفته تا مسئولین سیاسی یکسانند و وظیفه دارند که به سهم خود در حفظ وحدت بکوشند.
البته در این زمینه اتحاد بین مسئولین نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است که نتیجه آن در هماهنگی و انسجام هرچه بیشتر قوای سه گانه مشاهده خواهد شد.
« یک شرط دیگر، حفظ اتحاد و انسجام ملی است. این اتحادی که امروز در میان مردم و در بین مردم و مسئولین وجود دارد.... بایستی باقی بماند و روزبه‌روز تقویت شود. یکی از نقشه‌های بزرگ دشمنان ملت ایران، ایجاد تفرقه و شکاف در داخل بوده است؛ به بهانه‌های گوناگون. ... قومیت... مذهب... گرایشهای سیاسی.... جناح‌بندی‌ها، ...اتحاد را باید حفظ کرد...مسئولین کشور هم همین جور؛ پس انسجام قوا با یکدیگر، هماهنگی قوا با یکدیگر هم مهم است.»
5) پرهیز از نگاه شعاری به مفهوم جهاد اقتصادی
آخرین نکته بیان شده از سوی رهبر انقلاب در زمینه الزامات جهاد اقتصادی باور کردن و عمل کردن مسئولین است: «آنچه انتظار داردم این است که این شعار را بشنوند، باور کنند و دنبال کنند. » نه برخورد شعاری با آن و پر شدن در و دیوار شهر ها از بیل بورد هایی با نوشته های تبلیغی برای جهاد اقتصادی چنانکه صراحتا تاکید می کنند:
«تابلو کردن و در و دیوار را پر کردن و عکس زدن و اینها هیچ لزومی ندارد. اگر هزینه‌ای نداشته باشد، لزومی ندارد؛ اگر هزینه داشته باشد، اشکال هم دارد.»
--------------------------------------
پی نوشت:
1- راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن،(المکتبة المرتضویة، چاپ دوم، 1363)، ص 101.
منابع:
سخنرانی مقام معظم رهبری در مشهد مقدس 1390/1/1
سخنرانی مقام معظم رهبری در عسلویه 1390/1/8