شهر خاک‌گرفته‌ای که زمانی در مقابل هجوم مسلمانان دنیا در رنج به سر می‌برد، اکنون از دوردست‌ها با برج‌های پر زرق و برق، مجموعه‌های تجاری و هتل‌های مجلل نمایان است. در نظر خاندان سلطنتی آل سعود، مکه تصویری از آینده است، پایتختی از آهن و بتن که به‌وسیله‌ی ثروت عظیم نفتی این کشور به مایه‌ی مباهات ملی عربستان تبدیل شده است.
به گزارش ایسنا در حال حاضر بیشتر ساکنان شهرهای مکه و مدینه وحشت‌زده شاهد تخریب میراث باستانی خود به‌دستور مفتی‌های تندروی این کشور و شرکت‌های ساختمانی هستند. منتقدان می‌گویند، شهر مکه که زمانی پیامبر اسلام (ص) در آن بر تساوی میان مسلمانان تأکید کرد، جولانگاه متمولان شده و نظام سرمایه‌داری بی‌پروا معنویت را از این شهر ربوده است.
بر اثر پیامدهای ناگوار مخالفت با سیاست رسمی خاندان سلطنتی، تعداد اندکی مایل به اظهار عقیده در این رابطه هستند. بیشتر کشورهای مسلمان، به استثنای ایران و ترکیه، از بیم درگیری‌های سیاسی و عدم صدور روادید برای اتباع‌شان در زمان حج، از هرگونه انتقاد خودداری می‌کنند. باستان‌شناسان غربی نیز از ترس قطع دسترسی‌شان به مناطق تاریخی، سکوت اختیار کرده‌اند.
با وجود این وضعیت، برخی باستان‌شناسان و مورخان برجسته‌ی سعودی، زبان به اعتراض گشوده، چون به این باور رسیده‌اند که هنوز فرصت اندکی برای نجات آثار باستانی عربستان باقی مانده است.
«هیچ کس جرأت ندارد که بپاخیزد و این تخریب فرهنگی را محکوم کند» این جمله‌ی دکتر عرفان العلوی است که به‌عنوان مدیر مؤسسه‌ی تحقیقات میراث اسلامی، تلاش‌هایش برای حفظ محل‌های تاریخی عربستان بی‌نتیجه مانده است. «500 ـ 400 بنای تاریخی را تا کنون از دست داده‌ایم، فقط امیدوارم برای حفظ باقی‌مانده‌ی آثار دیر نشده باشد.»
همچنین سامی انگوی ـ کارشناس برجسته‌ی معماری اسلامی منطقه ـ با اظهار نگرانی، در مصاحبه‌ای با رویترز اعلام کرده است که «این اعمال کاملا در تضاد با هویت مکه و تقدس خانه خداست. هم مکه و هم مدینه از لحاظ تاریخی کارشان تمام است، دیگر چیزی به‌جز آسمان‌خراش در این شهرها یافت نمی‌شود.»
مهم‌ترین خطر، به نظر دکتر علوی، طرحی به ارزش 690میلیون پوند برای توسعه‌ی بیت‌الله الحرام است. محمد العیسی ـ وزیر دادگستری عربستان ـ اعلام کرده که عملیات ساختمانی که از ماه پیش آغاز شده است، به تقدس و عظمت محل خدشه‌ای وارد نخواهد کرد.
طرح توسعه‌ی 400هزار مترمربع در مکه که به‌منظور ایجاد محل‌هایی برای اسکان سالانه 12میلیون زائر علاوه بر ظرفیت کنونی طراحی شده است، بیت‌الله الحرام را به بزرگ‌ترین بنای مذهبی دنیا تبدیل خواهد کرد.
مؤسسه‌ی تحقیقات میراث اسلامی، فهرستی را از بناهای در معرض تهدید تهیه کرده است. بسیاری از بناهای مهم مکه مانند بخش‌های عثمانی و عباسی بیت‌الله الحرام، منزل، محل تولد پیغمبر اسلام (ص) و منزل حمزه، عموی ایشان، اکنون در معرض تهدید هستند.
شکی نیست که شهرهای مکه و مدینه برای پذیرایی از 12میلیون زائر در سال، به توسعه‌ی زیربنایی نیاز دارند (این عدد تا سال 2025 به 17میلیون خواهد رسید)، اما منتقدان بیم دارند که چنین توسعه‌ای به مسؤولان این امکان را بدهد که بر بناهای تاریخی این شهرها بی‌رحمانه بتازند. طبق برآورد مؤسسه‌ی آمریکایی خلیج فارس، 95 درصد بناهای یک‌هزار ساله‌ی مکه، در دو دهه اخیر از میان برداشته شده‌اند.
تخریب مکه و مدینه به بهانه‌ی وهابیت، برداشتی افراطی که در قرن 19 میلادی در عربستان پا گرفت، انجام می‌شود. در نظر وهابیون، بناهای تاریخی مترادف با شرک هستند و باید از میان برداشته شوند. سواران آل سعود که در دهه‌ی 20 میلادی عربستان را در نوردیدند، حکومت خود را با تخریب قبور شخصیت‌های اسلامی آغاز کردند. از آن زمان تا به امروز، آل سعود مشغول محو کردن میراث عربستان است. به‌دلیل همین رویکرد، از سه بنایی که امکان درج در فهرست جهانی میراث مشترک بشری سازمان ملل را داشته‌اند، هیچ کدام در زمره‌ی آثار اسلامی به‌شمار نمی‌آیند.
آن‌ها که به دور کعبه می‌گردند، کافی است که سر خود را بلند کنند تا جدیدترین نمونه از علاقه‌ی پایان‌ناپذیر آل سعود را به زرق و برق‌های ساختمانی مشاهده کنند. با ارتفاع بیش از 600 متر، برج تازه‌افتتاح‌شده‌ی مکه، موسوم به «برج ملوکانه ساعت مکه» قسمتی از برنامه‌ی ساخت آسمان‌خراش‌هایی است که محل هتل‌های پنج ستاره‌ای خواهد بود که در مناسک حج، محل اقامت اقلیت متمولی از زائران خواهد بود.
برای این طرح، تمام کوه و قلعه‌ی عثمانی اجیاد بر فراز آن را با استفاده از دینامیت منفجر کردند. در آن سوی بیت‌الله الحرام، منزل خدیجه، همسر پیامبر مکرم، به دستشویی عمومی تبدیل شده و سرنوشت خانه‌ی محل تولد پیغمبر (ص) نیز مبهم است. آثار باستانی دیگری نیز در برنامه قرار دارند. ستون‌های متعلق به زمان عثمانی در بیت‌الله الحرام که حاوی اسامی مهاجران همراه پیامبر هستند، از این دسته‌اند.
برای اهالی مکه که در منازل باقی‌مانده از زمان عثمانی زندگی می‌کنند، توسعه، به معنی از دست دادن منازل آبا و اجدادی‌شان است. این منازل تنها ساختمان‌های یادآور دوره‌ی حکومت عثمانی بر مکه است.
با وجود قانون منع ورود غیرمسلمانان به مکه و مدینه، روزنامه‌ی انگلیسی ایندیپندنت با چند نفر از ساکنان مصاحبه کرده است. آن‌ها نارضایتی خود را از تغییرات در شهرشان ابراز داشتند. خانم جوانی که به‌تازگی خانه‌ی پدریش توسط مسؤولان تخریب شده، می‌گوید که خانواده‌اش هنوز منتظر پرداخت غرامت است. «هیچ هشداری داده نشد، آن‌ها آمدند و به ما اعلام کردند که منزل‌مان باید با خاک یکسان شود.»
یکی دیگر از اهالی مکه اضافه کرد که «اگر شاهزاده‌ای از خاندان سلطنتی بخواهد کاخ خود را گسترش دهد، این کار را انجام می‌دهد. آنچنان رعب و وحشت بر جامعه حکمفرماست که هیچ کس درباره‌ی آن حرف نمی‌زند.»
دکتر علوی امیدوار است که روزی جامعه‌ی جهانی چشمان خود را به آنچه بر مهد اسلام می‌گذرد، باز کند. «ما به هیچ کس اجازه نمی‌دهیم که اهرام مصر را از میان بردارد، پس چگونه بر نابودی تاریخ اسلام چشمان خود را بسته‌ایم.»
آثار تاریخی از میان برداشته‌شده
منزل همسر پیامبر اسلام (ص)؛ منزل حضرت خدیجه پس از تخریب برای مدت کوتاهی به دستشویی عمومی تبدیل شد. پس از مذاکرات طولانی، محل همراه آثار تاریخی از زمان صدر اسلام تخلیه شد.
منزل محل تولد پیامبر (ص) یا مولد النبی؛ پس از این‌که آل سعود کنترل مکه را برعهده گرفت، گنبد منزل پیامبر اسلام را تخریب و از آن برای نگهداری احشام استفاده کرد. این مکان به کتابخانه‌ای با نام «مکتبه مکه مکرمه» تبدیل شد. به نظر می‌رسد که توسعه‌ی بیت‌الله الحرام، این مکان را بار دیگر در خطر قرار داده است. محل تولد پیغمبر (ص) هیچ‌گاه توسط باستان‌شناسان بررسی نشده و آثار تاریخی آن خارج نشده است.
قلعه‌ی اجیاد مربوط به زمان عثمانی؛ در سال 2002 به‌منظور ساخت برج‌های ابرج البیت (معروف به برج ساعت) قلعه اجیاد که در اواخر قرن 18 میلادی توسط دولت عثمانی به‌منظور حفاظت از کعبه ساخته شده بود، تخریب شد. کوه بلبل که این قلعه روی آن قرار داشت نیز از میان برداشته شد. بنای برج ساعت توسط گروه بن لادن ساخته شده است.
آثار تاریخی در خطر
ستون‌های عثمانی و عباسی مسجد الحرام؛ آل سعود قصد دارد، در جریان توسعه‌های آینده، این دو ستون را که متعلق به قرن 17 میلادی هستند و قدیمی‌ترین آثار باقی‌مانده در مکه هستند، تخریب کنند.
گنبد خضرا مسجد نبوی؛ وهابیون به‌دنبال از میان برداشتن قبور حضرت پیامبر (ص)، خلیفه‌های اول و دوم هستند. در دفترچه‌ای که در سال 2007 توسط وزارت امور اسلامی عربستان منتشر شد، اعلام شده است که با تأیید عبدالعزیز الشیخ، مفتی اعظم عربستان سعودی، قرار است گنبد سبز این مکان و این قبور تخریب شوند.
جبل النور؛ افراطیون وهابی به‌دنبال برداشتن پله‌های منتهی به غار حرا و تمام جبل النور هستند.
به گزارش ایسنا در حال حاضر بیشتر ساکنان شهرهای مکه و مدینه وحشت‌زده شاهد تخریب میراث باستانی خود به‌دستور مفتی‌های تندروی این کشور و شرکت‌های ساختمانی هستند. منتقدان می‌گویند، شهر مکه که زمانی پیامبر اسلام (ص) در آن بر تساوی میان مسلمانان تأکید کرد، جولانگاه متمولان شده و نظام سرمایه‌داری بی‌پروا معنویت را از این شهر ربوده است.
بر اثر پیامدهای ناگوار مخالفت با سیاست رسمی خاندان سلطنتی، تعداد اندکی مایل به اظهار عقیده در این رابطه هستند. بیشتر کشورهای مسلمان، به استثنای ایران و ترکیه، از بیم درگیری‌های سیاسی و عدم صدور روادید برای اتباع‌شان در زمان حج، از هرگونه انتقاد خودداری می‌کنند. باستان‌شناسان غربی نیز از ترس قطع دسترسی‌شان به مناطق تاریخی، سکوت اختیار کرده‌اند.
با وجود این وضعیت، برخی باستان‌شناسان و مورخان برجسته‌ی سعودی، زبان به اعتراض گشوده، چون به این باور رسیده‌اند که هنوز فرصت اندکی برای نجات آثار باستانی عربستان باقی مانده است.
«هیچ کس جرأت ندارد که بپاخیزد و این تخریب فرهنگی را محکوم کند» این جمله‌ی دکتر عرفان العلوی است که به‌عنوان مدیر مؤسسه‌ی تحقیقات میراث اسلامی، تلاش‌هایش برای حفظ محل‌های تاریخی عربستان بی‌نتیجه مانده است. «500 ـ 400 بنای تاریخی را تا کنون از دست داده‌ایم، فقط امیدوارم برای حفظ باقی‌مانده‌ی آثار دیر نشده باشد.»
همچنین سامی انگوی ـ کارشناس برجسته‌ی معماری اسلامی منطقه ـ با اظهار نگرانی، در مصاحبه‌ای با رویترز اعلام کرده است که «این اعمال کاملا در تضاد با هویت مکه و تقدس خانه خداست. هم مکه و هم مدینه از لحاظ تاریخی کارشان تمام است، دیگر چیزی به‌جز آسمان‌خراش در این شهرها یافت نمی‌شود.»
مهم‌ترین خطر، به نظر دکتر علوی، طرحی به ارزش 690میلیون پوند برای توسعه‌ی بیت‌الله الحرام است. محمد العیسی ـ وزیر دادگستری عربستان ـ اعلام کرده که عملیات ساختمانی که از ماه پیش آغاز شده است، به تقدس و عظمت محل خدشه‌ای وارد نخواهد کرد.
طرح توسعه‌ی 400هزار مترمربع در مکه که به‌منظور ایجاد محل‌هایی برای اسکان سالانه 12میلیون زائر علاوه بر ظرفیت کنونی طراحی شده است، بیت‌الله الحرام را به بزرگ‌ترین بنای مذهبی دنیا تبدیل خواهد کرد.
مؤسسه‌ی تحقیقات میراث اسلامی، فهرستی را از بناهای در معرض تهدید تهیه کرده است. بسیاری از بناهای مهم مکه مانند بخش‌های عثمانی و عباسی بیت‌الله الحرام، منزل، محل تولد پیغمبر اسلام (ص) و منزل حمزه، عموی ایشان، اکنون در معرض تهدید هستند.
شکی نیست که شهرهای مکه و مدینه برای پذیرایی از 12میلیون زائر در سال، به توسعه‌ی زیربنایی نیاز دارند (این عدد تا سال 2025 به 17میلیون خواهد رسید)، اما منتقدان بیم دارند که چنین توسعه‌ای به مسؤولان این امکان را بدهد که بر بناهای تاریخی این شهرها بی‌رحمانه بتازند. طبق برآورد مؤسسه‌ی آمریکایی خلیج فارس، 95 درصد بناهای یک‌هزار ساله‌ی مکه، در دو دهه اخیر از میان برداشته شده‌اند.
تخریب مکه و مدینه به بهانه‌ی وهابیت، برداشتی افراطی که در قرن 19 میلادی در عربستان پا گرفت، انجام می‌شود. در نظر وهابیون، بناهای تاریخی مترادف با شرک هستند و باید از میان برداشته شوند. سواران آل سعود که در دهه‌ی 20 میلادی عربستان را در نوردیدند، حکومت خود را با تخریب قبور شخصیت‌های اسلامی آغاز کردند. از آن زمان تا به امروز، آل سعود مشغول محو کردن میراث عربستان است. به‌دلیل همین رویکرد، از سه بنایی که امکان درج در فهرست جهانی میراث مشترک بشری سازمان ملل را داشته‌اند، هیچ کدام در زمره‌ی آثار اسلامی به‌شمار نمی‌آیند.
آن‌ها که به دور کعبه می‌گردند، کافی است که سر خود را بلند کنند تا جدیدترین نمونه از علاقه‌ی پایان‌ناپذیر آل سعود را به زرق و برق‌های ساختمانی مشاهده کنند. با ارتفاع بیش از 600 متر، برج تازه‌افتتاح‌شده‌ی مکه، موسوم به «برج ملوکانه ساعت مکه» قسمتی از برنامه‌ی ساخت آسمان‌خراش‌هایی است که محل هتل‌های پنج ستاره‌ای خواهد بود که در مناسک حج، محل اقامت اقلیت متمولی از زائران خواهد بود.
برای این طرح، تمام کوه و قلعه‌ی عثمانی اجیاد بر فراز آن را با استفاده از دینامیت منفجر کردند. در آن سوی بیت‌الله الحرام، منزل خدیجه، همسر پیامبر مکرم، به دستشویی عمومی تبدیل شده و سرنوشت خانه‌ی محل تولد پیغمبر (ص) نیز مبهم است. آثار باستانی دیگری نیز در برنامه قرار دارند. ستون‌های متعلق به زمان عثمانی در بیت‌الله الحرام که حاوی اسامی مهاجران همراه پیامبر هستند، از این دسته‌اند.
برای اهالی مکه که در منازل باقی‌مانده از زمان عثمانی زندگی می‌کنند، توسعه، به معنی از دست دادن منازل آبا و اجدادی‌شان است. این منازل تنها ساختمان‌های یادآور دوره‌ی حکومت عثمانی بر مکه است.
با وجود قانون منع ورود غیرمسلمانان به مکه و مدینه، روزنامه‌ی انگلیسی ایندیپندنت با چند نفر از ساکنان مصاحبه کرده است. آن‌ها نارضایتی خود را از تغییرات در شهرشان ابراز داشتند. خانم جوانی که به‌تازگی خانه‌ی پدریش توسط مسؤولان تخریب شده، می‌گوید که خانواده‌اش هنوز منتظر پرداخت غرامت است. «هیچ هشداری داده نشد، آن‌ها آمدند و به ما اعلام کردند که منزل‌مان باید با خاک یکسان شود.»
یکی دیگر از اهالی مکه اضافه کرد که «اگر شاهزاده‌ای از خاندان سلطنتی بخواهد کاخ خود را گسترش دهد، این کار را انجام می‌دهد. آنچنان رعب و وحشت بر جامعه حکمفرماست که هیچ کس درباره‌ی آن حرف نمی‌زند.»
دکتر علوی امیدوار است که روزی جامعه‌ی جهانی چشمان خود را به آنچه بر مهد اسلام می‌گذرد، باز کند. «ما به هیچ کس اجازه نمی‌دهیم که اهرام مصر را از میان بردارد، پس چگونه بر نابودی تاریخ اسلام چشمان خود را بسته‌ایم.»
آثار تاریخی از میان برداشته‌شده
منزل همسر پیامبر اسلام (ص)؛ منزل حضرت خدیجه پس از تخریب برای مدت کوتاهی به دستشویی عمومی تبدیل شد. پس از مذاکرات طولانی، محل همراه آثار تاریخی از زمان صدر اسلام تخلیه شد.
منزل محل تولد پیامبر (ص) یا مولد النبی؛ پس از این‌که آل سعود کنترل مکه را برعهده گرفت، گنبد منزل پیامبر اسلام را تخریب و از آن برای نگهداری احشام استفاده کرد. این مکان به کتابخانه‌ای با نام «مکتبه مکه مکرمه» تبدیل شد. به نظر می‌رسد که توسعه‌ی بیت‌الله الحرام، این مکان را بار دیگر در خطر قرار داده است. محل تولد پیغمبر (ص) هیچ‌گاه توسط باستان‌شناسان بررسی نشده و آثار تاریخی آن خارج نشده است.
قلعه‌ی اجیاد مربوط به زمان عثمانی؛ در سال 2002 به‌منظور ساخت برج‌های ابرج البیت (معروف به برج ساعت) قلعه اجیاد که در اواخر قرن 18 میلادی توسط دولت عثمانی به‌منظور حفاظت از کعبه ساخته شده بود، تخریب شد. کوه بلبل که این قلعه روی آن قرار داشت نیز از میان برداشته شد. بنای برج ساعت توسط گروه بن لادن ساخته شده است.
آثار تاریخی در خطر
ستون‌های عثمانی و عباسی مسجد الحرام؛ آل سعود قصد دارد، در جریان توسعه‌های آینده، این دو ستون را که متعلق به قرن 17 میلادی هستند و قدیمی‌ترین آثار باقی‌مانده در مکه هستند، تخریب کنند.
گنبد خضرا مسجد نبوی؛ وهابیون به‌دنبال از میان برداشتن قبور حضرت پیامبر (ص)، خلیفه‌های اول و دوم هستند. در دفترچه‌ای که در سال 2007 توسط وزارت امور اسلامی عربستان منتشر شد، اعلام شده است که با تأیید عبدالعزیز الشیخ، مفتی اعظم عربستان سعودی، قرار است گنبد سبز این مکان و این قبور تخریب شوند.
جبل النور؛ افراطیون وهابی به‌دنبال برداشتن پله‌های منتهی به غار حرا و تمام جبل النور هستند.