سال گذشته در پی درج اشتباه تاریخ شهادت امام جواد(ع) در تقویم‌ها، این پرسش پدید آمد که این مسأله ناشی از چیست و سرچشمه آن چه بوده است؟
این مسأله هرچند با اما و اگرهای بسیاری همراه بود و با اعلام اصلاحیه شورای فرهنگ عمومی پایان یافت، امسال نیز همین اشتباه در برخی از تقویم‌ها تکرار شده است.
از آنجا که ثبت درست تاریخ مناسبت‌های مذهبی ارتباط مستقیم با مراسم عبادی و مذهبی عامه مردم دارد، بنابراین جا دارد نسبت این‌گونه وقایع کنکاشی دوباره صورت گیرد تا از بروز اشتباهاتی از این دست جلوگیری شود.
تاریخ دقیق شهادت امام جواد(ع) چه زمانی است؟
بی شک، درباره تاریخ دقیق هر یک از رویدادهای تاریخی با چندگانگی روبه‌رو خواهیم شد؛ مثلاً سالروز تولد یا شهادت یکی از معصومان(ع) با چندین قول در کتب گوناگون و با نقل قول از راویان گوناگون آمده است. بر این اساس، مورخان و کارشناسان حوزه تاریخ می‌کوشند تا با جستجو در اقوال تاریخی به استخراج تاریخ دقیق و یا حداقل نزدیک به صحت دست یابند.
یکی از این مواردی که موضوع سخن ما نیز هست درج تاریخ شهادت امام جواد(ع) در روایات تاریخی است.
برای آگاهی بیشتر از آنچه در منابع تاریخی آمده است، برخی نقل قول‌ها مستقیم نقل می‌شود؛ سید محسن امین در کتاب سیره معصومان(ع) جلد پنجم به نقل از ابن عیاش شهادت آن حضرت را روز شنبه آخر ذیقعده یا آخر ذیحجه یا سه شنبه پنجم یا ششم ذیحجه می‌داند.
در کتاب موسوعه امام جواد(ع) اثر حجت‌الاسلام حسینی قزوینی به نقل از کلینی، ابن فتال نیشابوری، ابوعلی طبرسی، ابن شهر آشوب و شهید اول تاریخ شهادت را آخر ذیقعده عنوان می‌کند.
همچنین، علامه مجلسی، شیخ عباس قمی، سید محمد کاظم قزوینی آخر ماه ذیقعده سال 220هجری را روز شهادت امام جواد(ع) برمی‌شمارند. ابن ابی ثلج بغدادی روز شهادت حضرت را سه شنبه ششم ذیقعده سال 220هجری قمری و محمد بن جریر بن رستم طبری سه‌شنبه پنجم ذیحجه سال 220هجری دو ساعت پس از بالا آمدن آفتاب را روز شهادت حضرت خوانده اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین رسول جعفریان، مورخ و استادیار دانشگاه تهران، درباره تاریخ شهادت امام نهم(ع) می‌گوید: در کتب تاریخی معتبر اقوال گوناگونی درباره تاریخ شهادت امام جواد(ع) آمده است، به عنوان نمونه در کتاب کشف الغمه جلد2 صفحه 362 آمده است که شهادت حضرت در روز سه شنبه پنجم ذیحجه سال 220هجری رخ داده، این روایت از ابن خشاب که از مورخان کهن است، نقل شده است.
وی در ادامه به دیگر منابع تاریخی اشاره کرده و می‌افزاید: در اعلام الوری طبرسی تاریخ شهادت امام نهم(ع)، آخر ذیقعده سال 220 عنوان شده است. در مورد این تاریخ در کشف الغمه به نقل از نوادر الحکمه (که کتاب مفقودی است) آخر ذیقعده به عنوان تاریخ شهادت امام(ع) آمده است.
جعفریان تصریح می‌کند: اما به نظر من، احتمال درستی تاریخ پنجم یا ششم ذیحجه بسیار زیاد است، چون حتی روز را نیز تعیین و عنوان کرده است که شهادت در روز سه شنبه رخ داده است.
استادیار دانشگاه تهران در پاسخ به این پرسش که در این صورت چرا تاریخ آخر ذیقعده در تقویم‌ها به عنوان روز شهادت به مردم معرفی شده است، می‌گوید: معمولاً در ثبت این گونه وقایع، یک روایت مشهور ملاک و معیار قرار می‌گیرد و بقیه کنار گذاشته می‌شود.
علامه سیدجعفر مرتضی العاملی، نویسنده و مورخ شهیر لبنانی، نیز در پاسخ به این پرسش می‌گوید: در متون معتبر آخر ذیقعده به عنوان تاریخ شهادت امام جواد(ع) آمده هرچند روزهای دیگری نیز آمده است.
الحیاة السیاسیة للامام الجواد(ع)، درباره اختلاف پدید آمده در ثبت تاریخ شهادت پیشوای نهم(ع) تأکید می‌کند: آنچه در متون تاریخی تصریح شده، آخر ذیقعده است و از آنجا که در برخی سالها ذیقعده 29 روزه بوده است، در سالهای بعد که ماه سی روزه بوده، این شایبه ایجاد شده که شهادت امام در روز 29 رخ داده است در حالی که آخر ذیقعده ملاک است.
وی درباره نظرات دیگری که درباره تاریخ شهادت امام محمدتقی(ع) آمده است، تصریح می‌کند: بسیاری از اقوال در کتب معتبر آمده، ولی چه اشکالی دارد که مردم همین تاریخ را ملاک قرار دهند و به نظر من، آخر ذیقعده درست‌تر است.
علت اشتباه چیست؟
با وجود تعیین تاریخ احتمال قریب به یقین شهادت امام جواد(ع) پرسشی که مطرح می‌شود، این است که این اشتباه ثبت تاریخ ناشی از چیست؟
حجت‌الاسلام موحدی نژاد، عضو شورای تقویم دانشگاه تهران در این زمینه می‌گوید: بحث مناسبت‌های تقویمی مسئولیتی است که بر عهده شورای فرهنگ عمومی است و کار شورای تقویم دانشگاه تهران نیست.
وی در ادامه می‌افزاید: کار ما تعیین و استخراج اول ماه‌های قمری و تطبیق آن با تاریخ شمسی و میلادی، تعیین کسوف و خسوف و... است.
وی سال گذشته نیز در پی درج اشتباه تاریخ شهادت امام جواد(ع) گفته بود: شهادت امام جواد(ع) اشتباه ثبت شده است و در تقویم باید آخرین روز ذیقعده شهادت امام محمد تقی(ع) باشد، در حالی که 29 ذیقعده روز شهادت اعلام شده است.
مریم زارع، با اشاره به اینکه مرکز تقویم روز اصلی شهادت امام محمدتقی(ع) را اعلام نکرده بود، گفت: مناسبتها از سوی مرکز تقویم تأیید می‌شود و روز شهادت امام جواد(ع) نیز به تأیید این مرکز رسیده است.
مریم زارع، کارشناس امور نامگذاری شورای فرهنگ عمومی در گفت‌وگو با مهر، با اشاره به اینکه شهادت امام محمدتقی(ع) در تقویم از سالها پیش 29 ذیقعده ثبت می‌شده است، اظهار داشت: از سالهای گذشته، بدون در نظر گرفتن اینکه ذیقعده 29 یا 30 روزه است، 29 ذیقعده به عنوان شهادت امام محمدتقی(ع) ثبت می‌شد.
وی در ادامه یادآور شد: مرکز تقویم به ما اعلام کرده بود شهادت امام رضا(ع) آخرین روز صفر است و ما به تناسب اینکه ماه صفر 29 و یا 30 روزه است، شهادت امام رضا(ع) را در آخرین روز صفر ثبت می‌کردیم، اما برای شهادت امام محمدتقی(ع) مرکز تقویم هیچ گونه اطلاعاتی در این مورد ارایه نکرده بود.
مریم زارع با بیان اینکه تاکنون این اشتباه را نمی‌دانسته‌اند، افزود: در تماس حوزه علمیه قم مبنی بر اشتباه بودن روز شهادت امام محمدتقی(ع) در تقویم، این اشتباه را دریافتیم، وگرنه مرکز تقویم هیچ گونه اطلاع‌رسانی نکرده بود و ما نیز آگاهی نداشتیم.
کارشناس امور نامگذاری شورای فرهنگ عمومی با تأکید بر اینکه این شورا، تنها نامگذاری روزها را انجام می‌دهد، تصریح کرد: تقویم در آخرین روزها و پیش از انتشار آن در سراسر کشور، از سوی مرکز تقویم تأیید می‌شود، از این روی، ما به استناد اینکه آنها این تأییدیه را به ما داده‌اند و همه مناسبتها درست در تقویم ثبت شده است، اقدام به انتشار آن کرده ایم و اگر از سوی آنها این اشتباه یادآوری می‌شد، پیش از انتشار آن را برطرف می‌کردیم.
وی در ادامه می‌افزاید: شورای فرهنگ عمومی تقویم استخراج شده را از شورای تقویم دانشگاه تهران دریافت و پیشنهاد‌ها را پس از تأیید و تصویب وارد تقویم می‌کند؛ بنابراین ما متخصص تقویم نیستیم، ما متخصص نامگذاری هستیم و اطلاع‌رسانی درست در این رابطه کار شورای تقویم است.
منبع: روزنامه قدس