آیا دولت میتواند مسیر فرار ۱۵۰ میلیارد دلار مغز در سال را وارونه کند؟
پنجاه تا صدوپنجاه میلیارد دلار، برآوردی از هزینه اقتصادی است که ایران هر سال از فرار مغزها متحمل شده است. پرسش مهم این است که آیا دولت روحانی توان متوقف کردن این ضرر بزرگ را خواهد داشت یا خیر؟ وارونه کردن مسیر فرار مغزها از ایران، چه الزامات و چه پیامدهایی خواهد داشت؟


در روز هفدهم دی ماه، رضا فرجی دانا وزیر علوم، تحقیقات و فنآوری ایران اظهار داشت: هر ساله نزدیک ۱۵۰ هزار ایرانی پراستعداد کشور را ترک میکنند که این برابر با ضرر سالانه ۱۵۰ میلیارد دلاری به اقتصاد ایران است؛ هرچند شاید عدد اعلام شده از سوی وزیر دقیق نباشد (بانک جهانی هزینه فرار مغزهای ایران در سال ۲۰۱۰ را پنجاه میلیارد دلار برآورد کرده) این یک حقیقت است که ایران یکی از بدترین تجربههای فرار مغزها را در دهه اخیر تجربه کرده است. صندوق بینالمللی پول بر این باور است که ایران بالاترین آمار فرار مغزها را دارد. برآورد میشود، ۲۵ درصد ایرانیان با تحصیلات عالیه اکنون در کشورهای توسعه یافته زندگی میکنند.
به گزارش «تابناک»، المانیتور با ذکر این مقدمه ادامه داد، فرجی دانا در ادامه تلاش کرده مدلی از امتیازات برای تشویق مغزها به بازگشت به ایران ارائه کند. وی به چین به عنوان نمونه مناسبی در توفیق برای ترغیب جمعیت تحصیل کرده خود برای بازگشت نام برده است.بنا بر این گزارش، فرار مغزها یکی از آسیبهای اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دهههای اخیر بوده و به از دست رفتن سرمایه انسانی و محدودیت برای توسعه اقتصادی کشور منجر شده است. ایرانیها در امواج گوناگونی در دهههای اخیر از کشور خارج شدهاند. در دوره پیش از انقلاب، ایرانیهای زیادی برای دست یافتن به فرصتهای تحصیلی به خارج از کشور رفتند. تعداد بیشتری از این افراد در سالهای پس از انقلاب به کشور برنگشتند.
مسائل قضایی و حقوقی پس از انقلاب، افراد زیادی را به مهاجرت واداشت. سپس جنگ ایران و عراق پیش آمد و پس از آن سختیهای اقتصادی دوران پس از جنگ و به ویژه محدودیت فرصتهای شغلی باعث مهاجرت ایرانیان شد.
دولت خاتمی در وارونه کردن این روند تا حدی موفق بود و ایرانیانی همراه با موج سرمایهگذاری خارجی و سرمایههای ایرانیان خارج از کشور به ایران بازگشتند. عادی شدن زندگی این ایرانیان، به ترغیب دیگران به بازگشت به ایران کمک کرد.
البته این روند با حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و خبرهای مربوط به احتمال حمله به ایران وارونه شد. انتخاب احمدینژاد و تنشهای سیاسی بعد از آن، ایرانیان زیادی را این بار به آمریکای شمالی، اروپا و دوبی فرستاد.
در دوره نخست ریاست جمهوری احمدینژاد، دولت شورای عالی ایرانیان خارج از کشور را تشکیل داد که زیر مجموعه دفتر رئیس جمهور بود و وظیفه آن حل مشکلات حقوقی و سیاسی ایرانیان خارج از کشور و هموار کردن مسیر بازگشت آنها بود. به رغم توفیقات اولیه دولت احمدینژاد، حوادث سال ۲۰۰۹ پایانی بر امید دولت برای بازگرداندن سطح قابل توجهی از ایرانیان به کشور بود. تنشهای پس از انتخابات تعداد بیشتری از ایرانیان را به خروج از کشور ترغیب کرد.
در چند سال اخیر، شرکتهای ایرانی علاوه بر تورم بالا، کاهش ارزش پول و تغییر در وضعیت یارانهها از مشکل از دست دادن نیروی انسانی متخصص نیز رنج بردهاند. هر چند بررسیها، این مشکل را برای شرکتها بحرانی نشان نمیدهد، مشکل برای کلیت اقتصاد ایران، بحرانی بوده است. هرچند شرکتها به دلیل وجود انبوه نیروهای بیکار در بازار کار ایران، مشکل چندانی در استخدام نیروی ماهر ندارند، فرار مغزها برای ایران به بهای از دست دادن توان بالقوه کارآفرینی و خلاقیت بوده که برای خروج اقتصاد کشور از وضعیت فعلی، نیازی حتمی است.
تردیدی نیست که انتخاب روحانی حالتی از خوشبینی را نزد ایرانیان خارج از کشور پدید آورده، ولی هنوز زود است که ایجاد این حالت خوشبینی را با وارونه شدن جریان مهاجرت از ایران برابر دانست. البته نخستین علائم امیدوارکننده هستند. هرچند فضای سیاسی امیدوارکننده است، مسائل عملی و از جمله زیرساختهای فنآوری (از جمله اینترنت)، بیمه سلامتی، آلودگی هوا، مشکلات ترافیکی و ناامنی سیستم حمل و نقل، ایرانیها را از فکر بازگشت به کشور خود دور میکند.
تجربههای قبلی نشان داده که رابطه مستقیمی بین وضعیت بازار کار در کشورهای غربی و الگوی مهاجرت به ایران وجود دارد. ادامه بحران اقتصادی در غرب، ممکن است ایرانیان بیشتری را وادار به بازگشت کند. این جریان البته به میزان موفقیت اقتصاد ایران در ایجاد فرصتهای جدید شغلی و درآمد آن نیز وابسته است. اگر مانند سالهای پایانی قرن بیستم، اقتصاد ایران شاهد جریان تند سرمایهگذاری خارجی باشد، این شرط آخر بهتر محقق خواهد شد و شرکتهای خارجی برای حفظ نیروی با استعداد خود حاضر به پرداخت دستمزدهای بالاتری خواهند بود.
موضوع شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز عامل کارآمد دیگری است که اشاره وزیر علوم ایران به نمونه چین میتواند نشانهای از آمادگی برای تساهل در این حوزه باشد. به طور کلی، ایران نیازمند اصلاحاتی در حوزه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است تا ایرانیان خارج از کشور را به خود جلب نماید. تجربههای پیشین نشان داده است که ایرانیهای خارج از کشور برای اطمینان از چنین اصلاحاتی قدری تأمل خواهند کرد. ایرانیها در گذشته، بالا و پایین شدن شرایط را تجربه کردهاند. نکته مهم اینکه ورود ایرانیهای خارج از کشور نیز تاثیر متقابل مثبتی خواهد داشت.
دولت روحانی میتواند امیدوار باشد که مانند دوره اول خاتمی، شاهد بازگشت ایرانیان باشد. بازگشت این ایرانیها نه تنها به خاطر مغزهای آنها، بلکه به دلیل سرمایه آنها و نیز توانایی آنها در مرتبط کردن ایران با اقتصاد و فنآوری جهانی برای دولت روحانی اهمیت خواهد داشت.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
یکی از آشناها بعد از گرفتن مدرک دکتری در آلمان مردد بود که بماند یا برگردد ایران. بعد از مدتی بررسی تصمیم به ماندن گرفت. در یک شرکت تحقیقاتی مشغول کار شد. میگفت بین ارائه درخواست وام مسکن به بانک و دریافت وام و خرید آپارتمان کمتر از یک هفته معطل شدم. آیا اگر در ایران بودم چنین امکانی فراهم بود؟
من کسی رو می شناسم همکار برادرم 137 مقاله داره ..چه ربطی داره ..یکی مطالعه میکنه تلاش میکنه ...کی گفته سال 2 مقاله ؟
در کشورهای توسعه یافته همه امور اقتصادی, اجتماعی, فرهنگی جامعه بر اساس اصول علمی هستش و در نهایت هم رفاه جسمی و روانی انسان هدف است. اینجا همه مردم آرامش دارند نه فقط به قول شما مغزها.
این رشته سر دراز دارد فعلا مسائل مهمتری مطرح است مثل اقتصاد
وضیت کشور خوب شه یواش یواش همه میاند
علم و دانش توی ایران خیلی بی ارزش شده اینقدر فارغ التحصیل بیکار زیاد شده همه نسبت به درس خوندن بد بین شدند. ما تا بچه بودیم میگفتند درس بخونید درس چیز خوبیه حالا که در خوندیم و لیسانس گرفتیم میگن که درس کیلویی چنده؟
کاملا درست می فرمایید. شما هم برگرد که برای پیشرفت شما ایران خیلی کوچیکه و قدرتون رو نمی دونن
يا شما اطلاع نداري مقاله ISI چي هست يا داري ......
ما سه سال تحقيق كرديم دو تا مقاله نوشتيم. اونوقت شما 35 مقاله؟؟؟؟؟؟؟
من هم با بیست تا مقاله تو بهترین زورنال های دنیا دکتری را دفاع کردم یه سال دنبال کار دویدم نشد حالا دانشگاه تگزاس پست دکتری گرفتم ولی بازم که دلم میخاد برگردم کار نیست!
من دارم تهران خدمت می کنم جای فوق العاده خوب و لیسانسم دارم . هم خدمتی من ارشد برق از شریف داره و تازه اومده خدمت . خیلی دلم براش می سوزه چون برای بیرون رفتن ساعت ۳ بعد از ظهر باید بره سرشو خم کنه با کلی تحقیر از یه آدمی که لیسانس هم به زور داره و هیچ جا بهش کار ندادن امضا بگیره .
کاری که می کنه دقیقآ هیچیه ! فقط الافی حق داشتن موبایل نداره با این که روزی ۱۰ بیکار میشینه اگه ۶.۳۰ دقیقه اش بشه ۴۵ دقیق کلی باید حرف بشنوه .
به نظرم خدمت برای یه تحصیل کرده سن بالا نباید به این شکل باشه .برای من خیلی عالی بود خدمت . سرکار میرم هرروز و کلی هم درآمد دارم تازه به فکر ازدواج هم افتادم .
شما خارج رفته محترم برو اول املاتو درست کن بعدشم معمای سختی نیست اونا هم با پشتکار و تلاش به این زمینه ها رسیدن بهتره یه کم سرگذشت کارآفرینان کشورای دیگه رو بخونی اونوقت میفهمی که متاسفانه تو ایران این پشتکار نیست نه در دولتها نه در مردم
من العان دارم توی به ظاهر بهترین دانشگاه ایران در مقطع دکتری درس می خونم. چند تا مقاله هم با IF بالا هم دارم. العن توی شرایطی هستم که که هیج برنامه نه می توانم برای زندگی خودم و یا برای کارم داشته باشم تنها جیزی که از ما می خوان فقط مقاله است. العان 6 ماهه نتطر یه متریال هستن. و فقط گوشه آزمایشگاه می شنیم و به فرصت هایی که برای تحصیل در دانشگاه خارج از کشور داشتم فکر می کنم و فقط افسوس می خورم.
فردی هستم با یک مدرک تحصیلی خوب و سابقه پژوهشی مناسب و بدون رقیب در حوزه کاری خود. برای خدمت به کشور بازگشته ام و با وجود ده ها نامه در خصوص بکارگیری بنده و پس از گذشت یکسال بیکار بوده و در حال برنامه ریزی برای خروج از ایران. دولت محترم اگر میخواهد روند مهاجرت را برعکس کند باید قوانین را با این هدف بازنگری کند و تغییر نگرش بدهد.
من فوق لیسانس برق کنترل هستم و 5 سال سابقه مرتبط کاری.در ایران آینده ای برای کار نمی بینم.با این وضع کار و درآمد دارم یواش یواش به فکر مهاجرت میفتم چون ایران هیچ آینده ای نداره
تاکید روی انجام نظام هماهنگ حقوق یکی دیگر از عوامل فرار مغزها وبی انگیزه بودن حقوق بگیران در ایران است
به نظر من دلیل فرار مغز ها اینطور که همه نوشتند بحث اقتصادی و حقوق و امکانات نیست. نه اینکه اینها بی تاثیر باشداما دلیل اصلی نیست.
بسیار خارجی هایی که به ایران و کشورهای دیگر سفر کردند میگویند در کمتر کشوری مانند ایران اینقدر به حریم خصوصی شخص وارد می شوند و برای نحوه زندگی خصوصی تعیین تکلیف می کنند.
کشور ما با وجود تمام مشکلات به هر حال از لحاظ شاخص توسعه انسانی در جایگاه بالاتری از آن است که اینقدر فرار مغزها داشته باشد پس باید نتیجه گرفت بخش قابل توجهی از این مشکل مربوط است به اینکه در ایران هر فرد کمتر می تواند خودش باشد.
فرار مغز, فرار تخصص, حتی فرار یک صنعتگر حرفه ای و فرار هر نیرویی که بتونه چرخی از چرخهای کشور رو بچرخونه هم ضرر داره.من مغز نیستم متخصص نیستم کسی نیستم و ادعایی هم ندارم اما وقتی دیدم بعد از تحصیل و تجربه و تخصصی که داشتم کسایی پله های ترقی رو تند تند طی میکردن و از من جلو میزدن که پارتی و درای وابستگیهایی بودن و از ما بهترون بودن چی شد؟دیدم موندنم در جا زدن و کار کردن و به جایی نرسیدنه.احساس میکردم بهم توهین شده و .... این شد که مجبور شدم عزیزانم و جایی رو که بهش تعلق داشتم بزارم و بیام.حداقل اینجا اگه کسی قدر کارمو ندونست (که خیلی میدونن و احترام میزارن و مسیر پیشرفتت رو هموار میکنن) میگم خب کشور من نیست.اما اینجا چه عزت و احترامی به تخصص و تجربه و تحصیلات میزارن.این نوشته رو به عنوان یه درد دل منتشر کنید تا شاید برای امثال من فکری بشه.
همینه دیگه تو کشوری که استاندارد مقاله 2 تا باشه اونم نشه نوشت معلومه که به کسی که انقد مقاله داره شک میکنید. اینجور آدما که مقاله دارن و به حقشون نرسیدن زیاده مخصوصا تو وزارت علوم
وقتی که تو کشور بهشون نیازی نیست واسه چی بمونن ؟ اصولا تو ایران سیستم ایراد داره ، چه سیستم آموزشی ، اقتصادی ، سیاسی یا هر چی که به فکرتون برسه . باور کنین تعداد تحصیل کرده های دانشگاه های دولتی هم برای این کشور مازاد هست حالا چه برسه به آزاد و غیر انتفاعی و پیام نور و ...
منی که پس از 22 سال درس خوندن دکترای مکانیک گرفتم و خیلی شانس اوردم که هیئت علمی شدم، حقوقم به 2 میلیون نمیرسه ...چه انتظاری از بقیه دارید؟ مسلما همه به دنبال شرایط بهتری هستند، در هر کجای دنیا که باشه...
یه بار دیگه 150 میلیارد دلار رو تقسیم بر 150 هزار نفر کن، میشه یک میلیون دلار، نه 1000 دلار. موندم چه جوری رفتی انگلیس؟ احتمالاً از فیلتر شکن استفاده می کنی
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.