تابناک: افزایش مصرف بنزین، تداوم ناترازی میان تولید و مصرف، توسعه‌نیافتن سبد سوخت و چالش‌های مرتبط با قاچاق سوخت همچنان از مهم‌ترین دغدغه‌های حوزه انرژی کشور به شمار می‌رود.
به گزارش سرویس انرژی تابناک، در شرایطی که دولت بر حفظ سهمیه‌های یارانه‌ای بنزین تأکید دارد و هم‌زمان دنبال راهکارهایی برای مدیریت مصرف و کاهش هزینه‌های تأمین سوخت است، موضوعاتی همچون توسعه CNG، نوسازی ناوگان فرسوده، اتصال کارت سوخت به کارت بانکی و احتمال اصلاح قیمت حامل‌های انرژی بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته‌اند.
در همین زمینه، رضا سپه‌وند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با پایگاه خبری تحلیلی تابناک با تأکید بر اینکه اولویت باید بر مدیریت مصرف و اصلاح ساختار مصرف سوخت باشد، اعلام کرد افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی به صلاح نیست و دولت باید پیش از هرگونه اصلاح قیمتی، زمینه بهبود معیشت مردم، توسعه سبد سوخت و ارتقای بهره‌وری ناوگان حمل‌ونقل را فراهم کند.
متن کامل گفت‌وگوی تابناک با سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس دوازدهم را در ادامه می‌خوانید.
**دولت تأکید کرده سهمیه ۶۰ لیتری بنزین ۱۵۰۰ تومانی حفظ شود، اما از سوی دیگر از بالا بودن هزینه تمام‌شده بنزین و فشار آن بر بودجه سخن می‌گوید. از نگاه کمیسیون انرژی، راهکار پایدار برای کاهش ناترازی بنزین چیست؟ اصلاح قیمت، مدیریت مصرف یا افزایش ظرفیت تولید؟
از نگاه کمیسیون انرژی اولویت با راهکارهای غیرقیمتی است زیرا بخش قابل توجهی از مصرف بنزین ناشی از تولید خودروهای پرمصرفی است که همچنان با تیراژ بالا در کشور تولید می‌شوند. از این‌رو، دولت باید به سمت توسعه و تولید خودروهای کم‌مصرف حرکت کند. موضوع دیگر، بهینه‌سازی مصرف انرژی و بنزین است. یکی از اقداماتی که باید با جدیت دنبال شود، جمع‌آوری خودروهای فرسوده و جایگزینی آنها با خودروهای نو است.
دولت باید برای این موضوع تسهیلات و منابع مالی مناسبی در نظر بگیرد تا اجرای این برنامه با سرعت بیشتری انجام شود؛ چراکه این طرح نسبت به برنامه‌های پیش‌بینی‌شده با عقب‌ماندگی مواجه است. اجرای این سیاست می‌تواند هم به کاهش مصرف سوخت و هم به کاهش آلودگی و آسیب‌های ناشی از خودروهای فرسوده کمک کند. همچنین جلوگیری از قاچاق سوخت از طریق راه‌اندازی سامانه‌های دقیق‌تر پایش و کنترل و نیز جلوگیری از جابه‌جایی کارت‌های سوخت از استان‌های مرکزی به استان‌های مرزی، از دیگر راهکارهای مؤثر در این حوزه است. تمام این موارد، راهکارهای غیرقیمتی هستند که می‌توانند نقش مؤثری در کاهش مصرف سوخت و جلوگیری از قاچاق ایفا کنند.
**با توجه به اینکه مصرف بنزین در کشور روندی افزایشی دارد، آیا افزایش ظرفیت تولید به‌تنهایی می‌تواند ناترازی را برطرف کند
میزان مصرف بنزین در کشور بسته به شرایطی مانند سفرهای تابستانی و پیک مصرف یا روزهای عادی متفاوت است. در حال حاضر مصرف روزانه بنزین حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ میلیون لیتر است، در حالیکه تولید روزانه کشور حدود ۱۲۵ میلیون لیتر برآورد میشود. از سال گذشته تاکنون مصرف روزانه بنزین حدود ۱۰ میلیون لیتر افزایش یافته است. به‌طور میانگین نیز هر سال حدود ۱۰ میلیون لیتر به مصرف کشور افزوده میشود. با روند فعلی و استمرار تولید خودروهای پرمصرف هر میزان افزایش تولید به‌تنهایی پاسخگوی رشد مصرف نخواهد بود. کشور با یک میزان مصرف واقعی مواجه است که باید برای آن سوخت تأمین شود. چه نظام سهمیه‌بندی برقرار باشد و چه نباشد، تفاوت چشمگیری در میزان مصرف واقعی ایجاد نمی‌شود. این حجم از مصرف باید تأمین شود؛ خواه توسط خودروهای پرمصرف و خواه توسط خودروهای کم‌مصرف. از این‌رو مسئله اصلی، مدیریت مصرف و اصلاح الگوی استفاده از سوخت است.
**با توجه به سیاست‌های دولت در زمینه سهمیه‌بندی بنزین، آیا احتمال کاهش سهمیه‌های یارانه‌ای وجود دارد؟
دولت تاکنون اعلام کرده که قصدی برای کاهش سهمیه بنزین ۱۵۰۰ تومانی ندارد و کمیسیون انرژی و مجلس نیز این موضوع را با دقت دنبال میکنند تا سهمیه‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی بیش از این کاهش پیدا نکند زیرا سهمیه ۳۰۰۰ هزار تومانی در ابتدای این ماه ۲۰ لیتر کاهش داشته است. این سهمیه‌ها بخشی از نیاز ضروری مردم را تأمین میکنند.
در مقابل بخشی از مصرف مربوط به ناوگان حمل‌ونقل، از جمله تاکسی‌ها و اسنپ‌ها است. سیاست دولت بر این است که این بخش را به سمت استفاده از سوخت CNG و دوگانه‌سوز شدن خودروها هدایت کند. در همین راستا برنامه‌هایی برای توسعه استفاده از CNG در نظر گرفته شده است. بر اساس این سیاست از ابتدای مردادماه استفاده از CNG برای برخی گروه‌ها رایگان شده و همچنین هزینه دوگانه‌سوز کردن خودروها نیز به‌صورت تشویقی حذف شده است. این اقدامات می‌تواند در افزایش استفاده از CNG و کاهش مصرف بنزین آثار مثبتی داشته باشد.
** برخی کارشناسان معتقدند افزایش قیمت بنزین می‌تواند مردم را به استفاده بیشتر از CNG ترغیب کند. ارزیابی شما چیست؟
دولت به این جمع‌بندی رسیده تا زمانی‌که اختلاف قیمت بنزین و CNG به اندازه کافی افزایش پیدا نکند، خودروهای دوگانه‌سوز به سمت استفاده از CNG نخواهند رفت. استدلال دولت این است که بخشی از مالکان خودروهای دوگانه‌سوز به دلیل نگرانی از کیفیت احتراق CNG و تأثیر آن بر موتور خودرو ترجیح می‌دهند از بنزین ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ یا حتی ۵۰۰۰ تومانی استفاده کنند تا از CNG. بر همین اساس دولت معتقد است قیمت بنزین باید به سطحی برسد که استفاده از CNG از نظر اقتصادی برای مصرف‌کنندگان گزینه‌ی مناسب‌تری باشد. از این منظر این استدلال قابل تأمل است زیرا تا زمانی‌که اختلاف قیمت به اندازه کافی محسوس نباشد، انگیزه لازم برای تغییر الگوی مصرف ایجاد نخواهد شد.
** با وجود این، آیا افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی می‌تواند راهکار مناسبی باشد؟
در این زمینه ابتدا باید به وضعیت معیشتی مردم هم توجه کرد. امروز بخش قابل توجهی از هزینه‌های زندگی مردم به قیمت بنزین و آثار آن بر سایر کالاها و خدمات گره خورده است. از این‌رو ما معتقدیم زمانی می‌توان درباره اصلاح قیمت بنزین تصمیم‌گیری کرد که درآمد مردم متناسب با نرخ تورم افزایش یافته یا دست‌کم به آن نزدیک شده باشد. در چنین شرایطی حتی اگر قیمت بنزین افزایش قابل توجهی پیدا کند می‌توان هم بخشی از کسری بودجه ناشی از یارانه سوخت را جبران کرد و هم به کاهش مصرف دست یافت اما در وضعیت فعلی افزایش قیمت بنزین می‌تواند فشار بیشتری بر معیشت مردم وارد کند و انتظارات تورمی را افزایش دهد. در نتیجه دولت با یک پارادوکس مواجه است؛ از یک‌سو دنبال کاهش مصرف بنزین و افزایش درآمد ناشی از اصلاح قیمت‌هاست و از سوی دیگر افزایش قیمت می‌تواند تورم و فشار معیشتی را تشدید کند. در چنین شرایطی دولت ناچار خواهد شد برای جبران آثار تورمی، هزینه‌های حمایتی بیشتری پرداخت کند و حتی ممکن است این هزینه‌ها از درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین نیز بیشتر شود. بنابراین، این مسئله به یکی از چالش‌های اصلی سیاست‌گذاری در حوزه سوخت تبدیل شده است.
** با توجه به این شرایط، آیا دولت از نظر قانونی اختیار افزایش قیمت بنزین را دارد؟
در حال حاضر این موضوع به یک پارادوکس در سیاست‌گذاری تبدیل شده است. مجلس بر روند تصمیم‌گیری دولت نظارت دارد و دولت نیز این موضوع را در دستور کار خود قرار داده است. از نظر قانونی دولت بر اساس قانون هدفمند کردن یارانه‌ها مصوب سال ۱۳۸۸ مجلس شورای اسلامی و همچنین احکام برنامه هفتم توسعه، اختیار افزایش قیمت حامل‌های انرژی را دارد. همان‌گونه که در حوزه برق، گاز و آب نیز این افزایش قیمتها اعمال شده، از نظر قانونی این اختیار درباره سایر حامل‌های انرژی نیز وجود دارد. با این حال بنزین به دلیل آثار گسترده اقتصادی و اجتماعی از حساسیت ویژه‌ای برخوردار است. این موضوع نه‌تنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای جهان از جمله موضوعاتی است که تصمیم‌گیری درباره آن نیازمند دقت، بررسی کارشناسی و در نظر گرفتن پیامدهای اقتصادی و معیشتی است.
** با توجه به تأکید کمیسیون انرژی بر ضرورت مدیریت مصرف و توسعه سبد سوخت، چرا ظرفیت ایجادشده در حوزه CNG که معادل حدود ۴۰ میلیون لیتر بنزین برآورد میشود، تاکنون به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته؟ آیا برنامه‌ای برای احیای این ظرفیت وجود دارد؟
در کشور زیرساختی معادل حدود ۴۹ میلیون که هر لیتر معادل تقریبا یک مترمکعب CNG ایجاد شده که از نظر ارزش انرژی تقریباً معادل ۴۹ میلیون لیتر بنزین در روز محسوب میشود. در مقطعی مصرف روزانه CNG به حدود ۲۵ میلیون لیتر رسید اما پس از آن به دلیل کاهش اختلاف قیمت میان CNG و بنزین سهمیه‌ای، بخشی از خودروهای دوگانه‌سوز دوباره به سمت مصرف بنزین بازگشتند و در نتیجه مصرف CNG به حدود ۱۶ میلیون لیتر در روز کاهش یافت. دولت در حال حاضر تلاش میکند با استفاده از ابزارهای قیمتی و همچنین اجرای سیاست‌های تشویقی از جمله رایگان کردن دوگانه‌سوز کردن خودروها و ارائه مشوق‌هایی برای استفاده از CNG که از ابتدای مردادماه آغاز شده، مردم را به استفاده بیشتر از این سوخت ترغیب کند. این اقدامات می‌تواند در افزایش مصرف CNG مؤثر باشد.
** آیا کمیسیون انرژی برنامه‌ای برای متنوع‌سازی سبد سوخت خودروها دارد؟
بله. مجلس و کمیسیون انرژی این موضوع را به‌صورت جدی پیگیری میکنند. هدف این است که علاوه بر توسعه استفاده از CNG، از سوخت‌های پاک‌تری مانند LPG نیز بهره‌گیری شود. هر چند بخش عمده LPG تولیدی کشور صادر میشود اما در مقطعی زیرساخت‌هایی مانند جایگاه‌های عرضه و مخازن مورد نیاز خودروها نیز ایجاد شده بود و اکنون نیز توسعه این بخش در دستور کار قرار دارد. در مجموع باید سبد سوخت کشور متنوع‌تر شود. یکی از اهداف کمیسیون انرژی این است که وابستگی ناوگان حمل‌ونقل به بنزین کاهش یابد و با توسعه سایر سوخت‌ها، فشار وارد بر مصرف بنزین در کشور کمتر شود.
** با توجه به اینکه اصلاح قیمت بنزین، بدون وجود سازوکارهای نظارتی مؤثر، می‌تواند موجب افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و قیمت کالاها شود، کمیسیون انرژی چه راهکارهایی برای کنترل آثار تورمی احتمالی اصلاح قیمت حامل‌های انرژی پیشنهاد میکند؟
در کمیسیون انرژی تمرکز اصلی بر حامل‌های سوخت به‌ویژه بنزین و گازوئیل است. با وجود اینکه طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها، دولت اختیار اصلاح قیمت حامل‌های انرژی را دارد، همواره میان کمیسیون انرژی و دولت درباره این موضوع هماهنگی‌هایی انجام میشود تا در شرایطی مانند وضعیت فعلی، قیمت بنزین و گازوئیل افزایش پیدا نکند. دلیل این موضوع آن است که سوخت یکی از عوامل مؤثر در ایجاد تورم در کشور است. البته تورم عوامل متعددی دارد اما سوخت یکی از پارامترهای مهم و اثرگذار در این زمینه محسوب میشود. از این‌رو، کمیسیون انرژی تلاش میکند این عامل مؤثر بر تورم تا زمانی‌که شرایط اقتصادی کشور به وضعیت عادی بازنگشته، کنترل شود. بنابراین در شرایط فعلی افزایش قیمت بنزین را مناسب نمی‌دانیم.
** اتصال کارت سوخت به کارت بانکی به تصویب رسیده؛ ارزیابی شما از اجرای این طرح چیست؟
این طرح به تصویب رسیده و مراحل اجرایی آن با همکاری وزارت نفت و وزارت اقتصاد در حال پیگیری است. سال گذشته نیز اجرای آزمایشی آن انجام شد اما ایراداتی وجود داشت که در حال حاضر برای رفع آنها اقدام میشود. برخی از این ایرادها جدی هستند. از جمله اینکه سامانه‌های بانکی در مقایسه با سامانه سوخت بیشتر در معرض حملات سایبری و هک قرار دارند. همچنین اجرای این طرح مستلزم ایجاد زیرساخت‌ها و سرورهای جدید و اعمال تغییراتی در سامانه‌های موجود است. هدف از اتصال کارت سوخت به کارت بانکی، کاهش قاچاق سوخت عنوان شده، اما این نگرانی وجود دارد که این اقدام تأثیر قابل توجهی در کاهش قاچاق نداشته باشد. همان‌طور که در گذشته کارت‌های سوخت جابه‌جا میشد، در برخی موارد نیز مشاهده شده که از کارت‌های بانکی افراد برای انجام برخی فعالیت‌ها سوءاستفاده شده از این‌رو این احتمال وجود دارد که اجرای این طرح ضمن آن‌که نتواند تأثیر محسوسی بر کاهش قاچاق سوخت داشته باشد هزینه‌های قابل توجهی نیز به دولت تحمیل کند؛ به‌گونه‌ای که هزینه‌های اجرای آن از مزایای حاصل از آن بیشتر باشد و در نهایت دستاورد قابل توجهی نیز به همراه نداشته باشد.
** با توجه به مباحث مطرح‌شده درباره سهمیه‌بندی بنزین، اولویت دولت برای مدیریت مصرف سوخت باید بر چه محوری باشد؟
به جای آن‌که دولت تمرکز خود را بر تغییر سهمیه‌های بنزین قرار دهد، بهتر است بر بهینه‌سازی مصرف سوخت خودروها متمرکز شود. مهم‌ترین اقدام در این زمینه جلوگیری از تولید خودروهای پرمصرف و ناایمن در داخل کشور است؛ زیرا کاهش مصرف سوخت از این مسیر به‌مراتب اثرگذارتر از تغییر در سهمیه‌های بنزین خواهد بود.
** آیا افزایش قیمت بنزین و گازوئیل را در بلندمدت اجتناب‌ناپذیر می‌دانید؟
به‌طور کلی افزایش قیمت بنزین و گازوئیل در آینده اجتناب‌ناپذیر خواهد بود اما این اقدام نباید در شرایط فعلی انجام شود. در وضعیت عادی و زمانی‌که شرایط اقتصادی و معیشتی مردم به ثبات بیشتری رسیده باشد، می‌توان درباره اصلاح قیمت حامل‌های انرژی تصمیم‌گیری کرد. واقعیت این است که قیمت بنزین و گازوئیل در ایران در مقایسه با کشورهای همسایه بسیار پایین است. برای نمونه در برخی کشورهای همسایه از جمله پاکستان، قیمت هر لیتر گازوئیل ۳۰۰ هزار تومان است در حالیکه در ایران ۳۰ هزار ریال است و این اختلاف قیمت، انگیزه بالایی برای قاچاق سوخت ایجاد میکند. با این حال پیش از هرگونه اصلاح قیمت، دولت باید درآمدها و حقوق مردم را متناسب با شرایط اقتصادی و نرخ تورم واقعی کند. پس از آن می‌توان به‌تدریج و با در نظر گرفتن قیمت‌های منطقه‌ای و کشورهای همسایه، نسبت به اصلاح قیمت حامل‌های انرژی اقدام کرد.
گفتگو: مهتاب بهرامی آسترکی