نزدیک به پنجاه سال پیش بود که کودکان و نوجوانان سیستانی و بلوچ صاحب کتابخانه شدند. در اوایل دهه 1340کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان در حال گسترش بود که به استان سیستان وبلوچستان هم رسید، اما تأسیس اولین کتابخانه عمومی استان به سال 1337 در شهر زاهدان میرسد.
امروز بیش از پنجاه سال ازتأسیس اولین کتابخانه عمومی در استان سیستان و بلوچستان می‌گذرد این استان شرقی که عنوان جوانترین استان کشور را یدک می‌کشد در حال حاضر نزدیک به پنجاه کتابخانه دارد و با استناد به پایگاه اطلاع رسانی نهاد کتابخانههای عمومی کشور بیش از بیست درصد از آنها غیر فعال است.
دبیر کل نهاد کتابخانههای عمومی کشور در اوایل ماه جاری به جام جم گفته بود ، دو هزار و 200 واحد کتابخانه در سطح کشور فعال هستند یعنی به ازای هر 35هزار ایرانی یک کتابخانه وجود دارد و نیز به ازای هر 100 هزار نفر 200مترمربع فضای کتابخانهای ساخته شده که در سند چشم‌انداز 1404 این میزان فضای کتابخانهای به هشت مترمربع خواهد رسید. وی همچنین از پیشرفت فضای فیزیکی مطالعه به سمت مجازی شدن خبر داده است. به گفته این مقام مسئول سرانه مطالعه در کشور بر اساس آخرین آمار به 76 دقیقه در روز رسیده است. گرچه پیش از این آمار سرانه کتابخوانی در ایرا ن با آمار دیگری خودنمایی میکرد، سال گذشته طبق آماری که نهاد کتابخانههای عمومی اعلام کرده بود سرانه مطالعه 18 دقیقه در روز بود. تغییر و روند رو به رشد این رقم نزدیک به 60 دقیقه کمی سؤال برانگیز به نظر میرسد.
اما در استانی مانند سیستان و بلوچستان که پهناورترین استان کشور با پراکندگی جمعیتی قابل‌توجه است، دسترسی به کتابخانهها و کتاب آنچنان در این آمار نمی‌گنجد. معاون سیاسی اجتماعی استاندار سیستان وبلوچستان در همین ماه به خبر گزاری فارس گفته بود :« سرانه مطالعه در استان 6 دقیقه در روز است و این رقم در مقایسه با رقم کشوری نشان از وجود مشکلات در کتابخوانی در استان است.» ظاهراً نهاد کتابخانههای عمومی کشور با رقمی که اعلام کرده است مسئولین استان را با مسئله‌های غیرمنتظره‌ای روبه رو کرده است. به سراغ نماینده‌های استان رفتیم و از وضعیت کتابخانههای استان و آخرین کتابهایی که خوانده‌اند و کتابهایی که علاقه دارند، پر سیدیم.
حمید رضا پشنگ نماینده خاش و میرجاوه که این روزها گلستان سعدی را در دست دارد، مطالعه در استان را در شرایط مناسبی نمی‌داند و میگوید:« ما فاصله بسیاری با دیگر استانها داریم.» به اعتقاد وی مردم در سیستان و بلوچستان با مشکلات او لیه و بسیاری در گیر هستند و شاید سرمایه گذاریهای فرهنگی از جمله کمک به افزایش کتابخانهها در استان کمک بزرگی برای مردم سیستان و بلوچستان باشد.
عضو کمیسیون عمران در مجلس شورای اسلامی مطالعه را بیشتر در میان دانشجویان و دانش آموزان و مرتبط با رشتههای تخصصیشان میداند و میگوید: مطالعه و کتابخوانی در استان ما بسیار کمرنگ است و ما در این زمینه نیاز به فرهنگسازی داریم.
نماینده مردم خاش و میرجاوه با انتقاد از عملکرد صدا وسیما و اداره ارشاد اسلامی، این دو دستگاه مسئول را در این زمینه بسیار تأثیرگذار میداند و معتقد است آنها با برنامه ریزیهای مناسب میتوانند در این زمینه فرهنگسازی کنند. پشنگ استقبال از سرمایهگذاران و دادن تسهیلات به آنان را بهترین گزینه برای رفع این مشکل بیان میکند.این نماینده استان معتقد است جامعه فرهنگی استان از وضعیت موجود راضی نیستند.
به گفته یکی از مقامهای مسئول در استان سیستان و بلوچستان در بسیاری از آمارهای دیگر از جمله تعداد کتابخانهها، تعداد میز و صندلی و کامپیوتر و حتی کتابهای به امانت گرفته نیز در رتبههای آخر کشور قرار دارد و باید همه برای رفع این مشکل همکاری کنند.
پیمان فروزش نماینده مردم زاهدان با اشاره به امکانات ویژهای که دانشگاه زاهدان در سالنهای مطالعه جهت دانشجویان فراهم کرده است میگوید:« ما در دانشگاه زاهدان امکانات دیجیتالی برای مطالعه دانشجویان ایجاد کرده ایم و آنها میتوانند با دیگر دانشگاهها و منابع در کشورهای دیگر در ارتباط باشند.» به گفته این نماینده مجلس امکان مطالعه دیجیتالی در این دانشگاه در کشور بیهمتاست اما این نماینده در کنار این امکان ویژه در سیستان وبلوچستان امکان استفاده مردم در برخی شهرها و اکثر روستاها و دسترسی آنها به کتاب و کتابخانهها را محدود ارزیابی میکند و معتقد است برایتر غیب مردم باید امکانات بیشتری فراهم کرد. « رؤیاهای پدرم» نوشته باراک اوباما آخرین کتابی است که نماینده ز اهدان خوانده است وآن را به دیگران نیز توصیه کرده است.
مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در استان نبود نیروی متخصص را از مهمترین مشکلات در کتابخانهها عنوان کرده است. وی همچنین موجودی کتابخانههای استا ن را حدود 400 هزار جلد عنوان کرده است. وی رسیدن به شرایط بهتر را در گرو اختصاص اعتبارات بیشتر میداند.
عبدالعزیز جمشید زهی نماینده سراوان که این روزها تاریخ اجتماعی ایران را مطالعه میکند با تأکید بر شرایط نامناسب کتابخانهها در حو زه انتخابیهاش به کمبود فضای فیزیکی اشاره میکند و میگوید: « در برخی مناطق کتابخانه در حد یک اتاق است و وجه مشترکش با کتابخانه فقط داشتن کتاب است .»
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در ادا مه میافزاید: شرایط نامناسب کتابخانه فقط محدود به شهر 100 هزار نفری سراوان نمیشود، من در سرکشی به شهر جالق در حوزه انتخابیه با اتاقی روبهرو شدم که کتا بها را روی هم انباشته بودند و این اتاق، کتابخانه شهر بود، کتابخانهای که غیرقابلاستفاده بود. »
این نماینده معتقد است یک کتابخانه کوچک ساختن اعتبار زیادی نمیخواهد و در استانهای محرومی مثل سیستان وبلوچستان یک اتاق را به کتابخانه غیر قابل استفاده تبدیل کردن کمکی به افزایش سرانه مطالعه نمیکند.
جمشید زهی افزایش کتابخانهها را گام بلندی در جهت رسیدن به توسعه عنوان میکند و میافزاید: « ما باید در جهت توسعه فرهنگی برنامه ریزیهای کارشناسی شده تهیه و تدوین کنیم. مردم وقتی کالای فرهنگی مناسب داخلی نداشته باشند، از کالاهای فرهنگی وارداتی استفاده میکنند و این افت بزرگی برای جامعه ما محسوب میشود.»
محمد قیوم دهقانی دیگر نماینده استان که کتاب تاریخ کشورهای اسلامی را در دست مطالعه دارد، روستاها را نیازمند توجه بیشتری میداند ومعتقد است در بحث کتابخوانی و ترویج وتوسعه کتابخانهها نادیده گرفته شدند. نماینده ایرانشهر به پراکندگی جمعیتی در استان اشاره میکند و میگوید: «ما نیاز به کمک خیرین داریم تا با اهدای کتاب و توجه آنها رو ستاها هم بتو انند صاحب کتابخانه شوند.»
همچنین دهقانی در خصوص کتابخانه مجتمع عالی ایرانشهر میگوید: « این مجتمع به تازگی از دانشگاه زاهدان مستقل شده است ومنابع کافی جهت مطالعه دانشجویان ندارد. گرچه مسئولین دانشگاه زحمات بسیاری کشیدهاند اماانتظار میرو د جهت ارتقاء علمی دانشجویان در تجهیز این کتابخانه کمک کنند زیرا نزدیکترین کتابخانه دانشگاهی با این دانشگاه 750 تا 800 کیلومتر فاصله دارد.»
کتابخانههای سیستان وبلوچستان در گزارش سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در سال 1382
به نظر میرسد علاوه بر عدم گسترش کتابخانه در استان سیستان وبلوچستان نبود کارشناسان کتابداری از دیگر مشکلات کتابخانههای استان به شمار میرود. متأسفانه گزارش کاملی از آخرین وضعیت کتابخانهها نیافتیم اما گزارشی که پایگاه اینترنتی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در سال 1382 منتشر کرده است را در ذیل بخوانید شاید برای مقایسه با توجه به گذشت هفت سال، به کارمسئولین بیاید.
تعداد کل مجموعه کتابخانههای استان 247هزار و 500 جلد کتاب و 10هزار و 850 نشریه است. در کل کتابخانههای عمومی استان 80 نفر بهعنوان کتابدار مشغول بهکار هستند که از این تعداد 15 نفر متخصص کتابداری هستند. بر اساس گفته کارشناس امور کتابخانههای استان بهطور متوسط حدود 15 هزار نفر در ماه به این کتابخانهها مراجعه میکنند. علاوه بر این، تعدادی کتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، در استان فعالیت دارند که دارای 5هزار و 459 جلد کتاب با 1هزار و299 نفر عضو هستند. همچنین کتابخانه عمومی مسجد جامع زاهدان به همت آیتالله محمد کفعمی (1289-1362) و کتابخانه حضرت صاحبالزمان به کوشش سیدمحمد تقی حسینی از کتابخانههای قدیمی مساجد استان هستند. بر اساس آمار تعداد کتابخانههای مساجد 26 واحد با مجموع 35هزار جلد کتاب، 450 عضو و 20 نفر کارمند است.
تعداد 19 کتابخانه در استان فعال بوده و موجودی آنها روی هم رفته 187هزار و 850 جلد است. بر اساس اعلام سازمان برنامه و بودجه استان، کتابخانههای کانون در مجموع 14هزار و 700 نفر عضو دارند و بیشترین فعالیت آنها در فصل تابستان است. از خدمات عمده این مراکز میتوان قصهگویی (2860 اجرا، 37926 نفر شرکتکننده)، روخوانی و معرفی کتاب (3354 اجرا، 36140 نفر شرکتکننده)، شعرخوانی (1998 اجرا، 34427 نفر شرکتکننده)، نشریه دیواری و مسابقات کتبی و حضوری (1225 اجرا، 19100 نفر شرکتکننده)، هنرهای دستی (3801 اجرا، 36547 نفر شرکتکننده) و معرفی شخصیتها، سرزمینها و آموزش احکام (1220 اجرا، 16140 نفر شرکتکننده) را از ابتدای تأسیس تا به حال نام برد.
کتابخانههای آموزشگاهی: در این استان از کل 2796 مدرسه ابتدایی و 955 مدرسه راهنمایی و متوسطه بهترتیب 84 درصد و 59 درصد فاقد کتابخانه هستند. امکانات و فضای کتابخانههای مدارس بسیار نامناسب است و فقط 2 درصد مدارس دارای اتاق مناسب و تالار مطالعه هستند. به ازای هر دانشآموز در مقاطع راهنمایی و متوسطه 3 جلد و در ابتدایی 5/0 جلد کتاب موجود است. ادارهکنندگان این کتابخانهها اکثراً مربیان پرورشی آموزشگاهها هستند و بهندرت کتابدار متخصص دارند. در این استان تعداد 892 باب کتابخانه آموزشگاهی با 569431 جلد کتاب در مدارس دولتی فعالیت میکنند.
کتابخانههای تخصصی: از کتابخانههای تخصصی مهم استان، کتابخانه شعبه سازمان برنامه و بودجه است که در 1363 تأسیس شد و دارای 9هزار جلد کتاب است.
کتابخانه تخصصی دیگر، کتابخانه صدا و سیماست که در 1350 تأسیس شده است. . 14هزار جلد کتاب و 3 کتابدار غیرمتخصص دارد.
کتابخانه بیمارستان تأمین اجتماعی نیز که در 1379 تأسیس شد، از جمله کتابخانههای تخصصی دیگر است که دارای یک نفر کتابدار متخصص است. تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 12باب و موجودی آنها 898,64جلد کتاب است.
کتابخانههای دانشگاهی: سابقه کتابخانههای دانشگاهی در این استان به زمان تأسیس نخستین مرکز آموزش عالی در زاهدان (دانشسرای عالی زاهدان) یعنی سال 1345 میرسد. هماکنون دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه آزاد، دانشگاه زابل، دانشگاه ایرانشهر و دانشکده دریانوردی چابهار دارای کتابخانه هستند.
کتابخانه مرکزی دانشگاه سیستان و بلوچستان و کتابخانههای دانشکدهای وابسته به آن با مجموعه 152252 جلد کتاب و 35 نفر نیروی متخصص و غیرمتخصص، کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی با مجموعه 83508 جلد و 35 نفر نیروی انسانی متخصص و غیرمتخصص و کتابخانه دانشگاه آزاد با مجموعه 63200 جلد و 8 نفر نیروی غیرمتخصص از کتابخانههای دانشگاهی مهم هستند که با استانداردهای داخلی دانشگاهی فاصله زیادی دارند. این کتابخانهها با نظام ال. سی. سازماندهی شدهاند، اغلب آنها رایانهای و یا در حال رایانهای شدن هستند (3: 52، 56 ـ57). طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان 11 باب و موجودی آن 133311 جلد کتاب است.
نتیجه: بهطور کلی وضعیت کتابخانههای استان ــ صرفنظر از نوع آن ــ علیرغم رشد کمّی و کیفی در سالهای اخیر، مانند سایر کتابخانهها در استانهای توسعه نیافته کشور است اما با ایجاد رشته کتابداری در مقطع کارشناسی در دانشگاه علوم پزشکی زاهدان (1379) و تربیت کتابدار متخصص، امید میرود با جذب فارغالتحصیلان این رشته و بهکارگیری آنها در کتابخانههای مختلف استان، شاهد دگرگونیها و تحولات قابل ملاحظهای باشیم.