تابناک: در پی تشدید ناترازی بنزین و گاز و افزایش نگرانی‌ها درباره تأمین پایدار سوخت در کشور، موضوعاتی همچون نحوه توزیع بنزین، مدیریت مصرف، راهکارهای غیرقیمتی برای کاهش ناترازی، وضعیت تولید و واردات سوخت و همچنین چشم‌انداز تأمین گاز در فصل زمستان، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.
فرهاد شهرکی، نماینده مردم سیستان و بلوچستان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار انرژی تابناک به بررسی ابعاد مختلف ناترازی سوخت، طرح‌های مطرح‌شده برای مدیریت مصرف بنزین، وضعیت تولید و تأمین گاز و راهکارهای پیشگیرانه برای مواجهه با کمبود احتمالی گاز در فصل سرد سال پرداخته که در ادامه این گفتگو را می‌خوانیم.
تابناک: با توجه به مصرف روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین و اختلاف قیمت سوخت با کشورهای همسایه، ارزیابی شما از طرح مطرح‌شده در کرمان برای محدود کردن کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و عرضه بنزین مازاد با نرخ حدود ۸۷ هزار تومان چیست؟ چنین طرحی می‌تواند به کاهش ناترازی و قاچاق سوخت کمک کند؟
قاچاقی که ما در عرصه سوخت داریم، درصد بسیار کمی از آن مربوط به بنزین است. بر اساس آنچه ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز اعلام میکند کمتر از ۱۰ درصد قاچاق سوخت مربوط به بنزین است. قاچاق اصلی مربوط به نفت و گاز یا همان گازوئیل است بنابراین مسئله اصلی ما در حوزه بنزین، قاچاق نیست. مشکل ما در بحث بنزین این است که طی چند سال گذشته، از یک صادرکننده بنزین به یک واردکننده بنزین تبدیل شده‌ایم. به‌طور متوسط مصرف ما اکنون به ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده در حالی‌که کل تولید ما در پالایشگاه‌های کشور ۱۱۲ میلیون لیتر است. ۹ میلیون لیتر بنزین نیز توسط پتروشیمی‌ها و از طریق ریفورمیت‌ها تولید میشود. مجموع تولید بنزین در پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها ۱۲۱ میلیون لیتر است و ما روزانه ۱۴ میلیون لیتر کسری داریم.
تابناک: مدیریتی که برای رفع این ناترازی‌ها شده را چطور ارزیابی می کنید؟
سال گذشته کسری سوخت را از طریق واردات جبران می‌کردیم اما در سال‌جاری و در شرایط حاضر به دلیل چالش‌هایی که در بنادر جنوبی وجود دارذ با مشکل مواجه شده‌ایم. در جنوب کشور و در شمال نیز بنزین را از طریق کشور روسیه وارد می‌کردیم که در جریان حملات و آسیب‌هایی که به پالایشگاه‌های این کشور از طریق اوکراین وارد شده، بخشی از ظرفیت تولید آنها نیز آسیب دیده و میزان تولید بنزین کاهش پیدا کرده است. از سوی دیگر در بودجه امسال حدود چهار میلیارد دلار برای واردات بنزین پیش‌بینی کرده بودیم. با توجه به اینکه میزان برآورد درآمدهای ما به دلیل شرایط جنگی نیز محقق نشده، حتی در تأمین منابع مالی مورد نیاز برای خرید و واردات بنزین با مشکل مواجه هستیم. مجموع این عوامل باعث شده مسئولان پس از سال‌ها به این فکر بیفتند که باید خیلی زودتر از این برای مدیریت شرایط چاره‌اندیشی می‌کردند و ببینند چگونه می‌توان بر اساس همان میزان تولیدی که در اختیار داریم، یعنی ۱۲۱ میلیون لیتر در روز، شرایط را مدیریت کرد.
تابناک: چرا احکام برنامه هفتم درباره سوخت اجرا نشده؟
در برنامه هفتم و قوانین بودجه سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ شرایط و احکامی از جمله متنوع‌سازی سبد سوخت پیش‌بینی شده بود. متأسفانه شاهدیم که توسعه ایستگاه‌های سی‌ان‌جی و تبدیل خودروها به سی‌ان‌جی در چند سال اخیر سرعت مناسبی نداشته است. اگر این روند با سرعت بیشتری انجام می‌شد، شاید شرایط امروز به این شکل نبود. بخش عمده‌ای از ناترازی سوخت ما به تولید خودروها مربوط میشود. خودروهایی که در کشور تولید می‌کنیم، متأسفانه میزان مصرف سوخت‌شان چند برابر استانداردهای جهانی است. همچنین در چند سال اخیر، به جای اینکه سیستم حمل‌ونقل عمومی کشور را به سمت استفاده از ون و اتوبوس سوق دهیم و تولید این وسایل نقلیه را افزایش دهیم، بیشتر به سمت تولید خودروهای کوچک رفته‌ایم. همه این عوامل دست‌به‌دست هم داده‌اند تا اکنون به چنین نقطه‌ای برسیم.
تابناک: یعنی راهی برای جبران نیست؟ حتی اقدامی که در کرمان انجام شد؟
در حال حاضر که پنجره بسیاری از اقداماتی که می‌توانستیم انجام دهیم بسته شده و ناچاریم اقدامات محدودی را انجام دهیم. آنچه در کرمان اتفاق افتاد به هیچ عنوان مصوبه دولت نبود و دولت چنین موضوعی را در کارگروه‌های خود به‌طور کامل تصویب نکرده بود و همین مسئله منجر به آن اقدام شد که خوشبختانه خیلی سریع جلوی آن گرفته شد.
تابناک: مجلس به موضوع کرمان چطور ورود کرد؟
مجلس و به‌ویژه کمیسیون انرژی چند نکته را به دولت اعلام و بر آن تأکید کردند. نخست اینکه دولت به هیچ عنوان سراغ روش‌های قیمتی نرود و برای حل ناترازی از روش‌های غیرقیمتی استفاده کند. دوم اینکه به سمت اقدامات شتابزده، یک‌باره و بدون اقناع‌سازی و اطلاع‌رسانی مناسب حرکت نکند. رسانه‌ها باید وارد موضوع شوند و شرایط را برای مردم توضیح دهند. به هیچ عنوان نباید به سمت چنین اقداماتی حرکت کرد. این دو نکته مواردی بود که مجلس و کمیسیون انرژی بر آن تأکید کرده‌اند. دولت باید به‌گونه‌ای رفتار کند که شرایط برای اجرای هر اقدامی به‌طور کامل برای مردم تبیین و مهیا شده باشد.
تابناک: بالاخره راه حلی برای رفع مشکل بنزین در کشور وجود دارد؟
راهکارهای مختلفی در دولت و در کمیته‌های مختلف در حال بررسی است. سه راهکار عمده در حال بررسی است و هر یک از این راهکارها توسط نهادهای اقتصادی، نفتی، امنیتی و سایر نهادهای مرتبط مورد بررسی قرار می‌گیرد. هر یک از این راهکارها مزایا و معایبی دارد و هر کدام نیز طرفداران و مخالفانی دارند. ما در چندین سال گذشته فرصت‌های بسیار زیادی را از دست داده‌ایم و اکنون تعداد روش‌هایی که بتوانند در شرایط فعلی پاسخگو باشند، محدود است.
تابناک: با این محدودیت شرایط، دولت برای حل بحران بنزین چه کند؟
یکی از روش‌های موجود این است که از ۱۲۱ میلیون لیتر تولید بنزین حدود ۳۰ تا ۳۱ میلیون لیتر را (به‌صورت تقریبی) برای حمل‌ونقل عمومی، تاکسی‌ها، آمبولانس‌ها و خودروهای امدادی در نظر بگیریم. در این صورت حدود ۹۰ میلیون لیتر باقی می‌ماند. در حال حاضر این ۹۰ میلیون لیتر بنزین بر اساس خودرو توزیع میشود که به هیچ عنوان روش عادلانه‌ای نیست. ۵۳ درصد جمعیت ما خودرو دارند و ۴۷ درصد خودرو ندارند. بنابراین عادلانه نیست که چنین ثروتی با چنین قیمتی در اختیار ۵۳ درصد جمعیت قرار گیرد.
از سوی دیگر وسایل نقلیه عمومی به اندازه کافی توسعه پیدا نکرده‌اند تا افرادی که خودرو ندارند، دست‌کم در سراسر کشور بتوانند از این امکانات بهره‌مند شوند. یکی از راهکارهای پیشنهادی این است که این ۹۰ میلیون لیتر را میان همه شهروندان، یعنی هر ایرانی، تقسیم کنیم. البته در اینجا باید در نظر بگیریم که شهروندان ما دست‌کم به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ شهروندانی که در مناطقی زندگی میکنند که وسایل حمل‌ونقل عمومی شرایط بهتری دارند، مانند شهرهای بزرگ. برای مثال، در تهران مترو و اتوبوس داریم. در چنین مناطقی می‌توان حدود یک لیتر برای هر شهروند در روز در نظر گرفت.
در مقابل، شهرها و مناطقی مانند سیستان و بلوچستان، هرمزگان و مناطق گرمسیر خوزستان قرار دارند که متأسفانه هم از شرایط آب‌وهوایی گرم برخوردارند و هم توسعه حمل‌ونقل عمومی در آنها به اندازه کافی انجام نشده است. برای این مناطق می‌توان سهمیه یک‌ونیم لیتر برای هر شهروند در روز در نظر گرفت. اگر محاسبه ساده‌ای انجام دهیم، به این معناست که هر فرد در شهرهای برخوردار ماهانه ۳۰ لیتر و در شهرهای غیر برخوردار ماهانه ۴۵ لیتر سهمیه خواهد داشت. یک خانواده چهار نفره به‌طور متوسط در ماه ۱۲۰ لیتر بنزین با همان قیمت ۱۵۰۰ تومان در اختیار خواهد داشت. برای یک خانواده چهار نفره در یک منطقه غیر برخوردار و گرمسیر نیز این میزان به ۱۸۰ لیتر در ماه می‌رسد.
تابناک: آیا تشکیل بازار مبادله سهمیه سوخت، با حفظ قیمت ۱۵۰۰ تومان و محاسبه سهمیه بر اساس میزان پیمایش، می‌تواند به برقراری عدالت در توزیع یارانه انرژی و مدیریت مصرف سوخت کمک کند؟
نکته‌ای که وجود دارد این است که فرض کنید دولت یک بازار مبادله‌ای تشکیل دهد تا افراد بتوانند در آن نسبت به تبادل سهمیه سوخت خود اقدام کنند. فردی که سهمیه بیشتری نیاز دارد، می‌تواند در این بازار سهمیه مورد نیاز خود را از فردی که فروشنده است خریداری کند. قیمت‌ها نیز می‌توانند دارای کف و سقف مشخصی باشند و این مبادلات تحت نظارت سامانه‌های نظارتی انجام شود. به این ترتیب، نوعی عدالت در توزیع سهمیه برقرار میشود. افراد زیر ۱۸ سال نیز در واقع صاحب سهمیه هستند، اما در حال حاضر ولی آنها می‌تواند نسبت به مبادله سهمیه اقدام کند.
ما از یک روش غیرقیمتی استفاده می‌کنیم و برای همه، همان قیمت ۱۵۰۰ تومان را در نظر می‌گیریم. بر اساس ظرفیت تولید کشور، عدالت در جامعه برقرار میشود و یارانه انرژی نیز به همه افراد اختصاص پیدا میکند. اگر در ادامه درآمدهایی نیز ایجاد شود، می‌توان این منابع را به سمت توسعه سی‌ان‌جی، تکمیل ناوگان اتوبوسرانی و سایر اقدامات مرتبط هدایت کرد. این یکی از راهکارهایی است که در دولت در حال بررسی است. این راهکار، غیرقیمتی است و هیچ‌گونه افزایش قیمتی ندارد؛ همان قیمت ۱۵۰۰ تومان برای همه در نظر گرفته میشود و کل ظرفیت تولید نیز همان ۱۲۱ میلیون لیتر باقی می‌ماند. حمل‌ونقل عمومی نیز سهمیه‌های خود را خواهد داشت و حتی می‌توان این سهمیه‌ها را تا حدودی تقویت کرد. اما این سهمیه باید بر اساس پیمایش محاسبه شود، نه اینکه دوباره به شکل یک سبد یا سهمیه ثابت در اختیار افراد قرار گیرد. سهمیه باید بر اساس میزان پیمایش محاسبه و در اختیار افراد قرار داده شود.
اما این سهمیه باید بر اساس پیمایش محاسبه شود، نه اینکه دوباره به شکل یک سبد یا سهمیه ثابت در اختیار افراد قرار گیرد. سهمیه باید بر اساس میزان پیمایش محاسبه و در اختیار افراد قرار داده شود. روش‌هایی که دولت می‌تواند بررسی کند، می‌تواند متنوع‌تر باشد و این موضوع قطعاً امکان مانور بیشتری ایجاد میکند.
این نمونه‌ای از یک روش غیرقیمتی و مبتنی بر عدالت در توزیع میان اقشار مختلف جامعه است. هر روشی که دولت در نهایت به جمع‌بندی می‌رسد، پیش از اجرا، ابتدا به‌صورت پایلوت در مناطق مختلف کشور که دارای اقلیم‌های متفاوت و شرایط برخورداری و عدم برخورداری متفاوت هستند، برای مدت زمان مشخصی اجرا شود تا اشکالات احتمالی در مرحله اجرا شناسایی و برطرف شود. سپس این طرح در سراسر کشور با شیبی ملایم اجرا شود تا موجب شگفتی و غافلگیری مردم و در نتیجه ایجاد شوک قیمتی در سایر اقلام جامعه نشود.
تابناک: درباره گاز عسلویه، وزیر نفت اعلام کرده بود که حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت گاز از دست رفته است و گاز عسلویه تا پایان شهریور به مدار خود بازمی‌گردد. کمیسیون انرژی این وعده را تا چه حد قابل تحقق می‌داند؟
بعد از اینکه پالایشگاه ما که مورد حمله قرار گرفت. ما تقریباً یک‌چهارم ظرفیت فرآورشی خودمان در بخش گاز را از دست داده‌ایم؛ یعنی حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب، تا شهریورماه ۹۵ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به مدار بازمی‌گردد. و حدود ۱۳۵ میلیون مترمکعب آن متأسفانه برای زمستان امسال بازنخواهد گشت. ما هم گاز و هم میعانات گازی را از دست داده‌ایم. میعانات گازی، یکی از مواد اولیه‌ای است که از آن بنزین تهیه می‌کنیم. یکی از دلایل کاهش تولید بنزین این است که میزان میعانات گازی ما کاهش پیدا کرده و همین مسئله باعث ایجاد ناترازی در بنزین شده است. زمستان امسال امکان بازگرداندن ۱۳۵ میلیون مترمکعب گاز در روز را نخواهیم داشت. بنابراین، لازم است از همین حالا برای این شرایط اقدامات جدی انجام شود.
تابناک: با توجه به کاهش میزان گاز در دسترس، آیا احتمال دارد امسال در فصل زمستان برخی استان‌ها، به‌ویژه مناطق سردسیر، با کمبود گاز برای گرمایش منازل مواجه شوند و دولت برای جلوگیری از این مشکل چه برنامه‌ای دارد؟
سال‌های قیل علاوه بر گازی که برای تولید برق در اختیار نیروگاه‌ها قرار می‌دادیم، در فصل زمستان تلاش می‌کردیم در فصل گرم و حتی پاییز، نفت و گاز را ذخیره کنیم تا در روزهای سرد، گاز نیروگاه‌ها را قطع کنیم و نیروگاه‌ها از نفت و گاز برای تولید برق استفاده کنند و گاز را برای مصارف خانگی در نقاط مختلف کشور اختصاص دهیم. امسال با توجه به اینکه از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از دست‌رفته، ۹۵ میلیون مترمکعب به مدار بازمی‌گردد و ۱۳۵ میلیون مترمکعب آن بازنخواهد گشت، عملاً ممکن است نتوانیم گازی را که برای مصارف خانگی نیاز داریم، به‌طور کامل تأمین کنیم. در نتیجه، چندین استان، به‌ویژه استان‌های سردسیر، ممکن است در روزهای سرد با مشکل مواجه شوند.
تابناک: با توجه به اینکه مدیریت کمبود گاز با برق متفاوت است، دولت از همین حالا چه اقداماتی باید انجام دهد تا مردم در روزهای سرد زمستان با مشکل تأمین گاز و گرمایش منازل مواجه نشوند؟
انتظار ما این است که به عزیزان در دولت اعلام کرده‌ایم، از همین الان کارگروهی تشکیل شود و برنامه‌ریزی لازم صورت گیرد. سناریوهای مختلف باید بر اساس شرایط دمایی استان‌های مختلف و افت فشار گاز ناشی از سرمای هوا در نقاط مختلف کشور پیش‌بینی شود و از همین حالا سناریوهای مختلفی برای مدیریت این شرایط در نظر گرفته شود. اگر لازم است مردم در برخی از این مناطق نسبت به ذخیره‌سازی، برای مثال، نفت سفید، کپسول گاز یا هر روش دیگری که ضرورت دارد، اقدام کنند، باید از همین حالا اطلاع‌رسانی و برنامه‌ریزی شود تا مردم چند ماه فرصت داشته باشند یا دولت از روش‌های مختلفی که در اختیار دارد، برای مدیریت این شرایط استفاده کند. در غیر این صورت، اگر بخواهیم با شرایط عادی پیش برویم، در روزهای سرد در استان‌های مختلف کشور قطعاً با مشکل مواجه خواهیم شد؛ چرا که اعداد و ارقام دقیقاً این موضوع را نشان میدهند. لازم است هم به مردم اطلاع‌رسانی شود و هم روش‌های جایگزین برای تأمین گرمایش منازل، تولید آب گرم و سایر نیازهای مرتبط، از همین حالا پیش‌بینی شود. کمیسیون نیز به‌طور مرتب در این زمینه تذکر داده است که نباید این موضوع را به روزهای سرد موکول کنیم؛ چرا که در آن زمان دیگر فرصت کافی برای مردم وجود ندارد تا بتوانند برای تأمین نیازهای خود اقدام کنند. مشکل گاز با برق متفاوت است.
تابناک: با توجه به احتمال کمبود گاز در برخی مناطق، چه راهکارهایی برای جبران این کسری گاز و تأمین گرمایش منازل در روزهای سرد زمستان پیش‌بینی شده است؟
زمانی که در حوزه برق با ناترازی مواجه هستیم، می‌توانیم برق یک منطقه، یک ناحیه یا حتی یک شهر را قطع کنیم و پس از برطرف شدن ناترازی، با یک کلید برق را دوباره وصل کنیم. اما در مورد گاز این‌گونه نیست. زمانی که گاز یک محله، منطقه یا شهر قطع میشود، خط خالی میشود و برای پر شدن مجدد آن، به‌ویژه در فصل سرما، شرایط خاصی وجود دارد. افت فشار گاز و شرایط مربوط به تجهیزات فشارافزایی، کمپرسورها و ایستگاه‌های گاز، مسائل پیچیده‌ای دارد. قطع و وصل گاز تابع شرایط و پروتکل‌های خاصی است و به سادگی امکان‌پذیر نیست.
این موضوع باید در کارگروه‌های مختلف به‌صورت دقیق شبیه‌سازی شود و از همین حالا برای استان‌ها، شهرها و مناطق مختلف، راهکارهای جایگزین در نظر گرفته شود. این کسری گاز از چه محلی جبران شود. بخشی از این راهکار می‌تواند واردات گاز باشد و همان‌طور که گفتم، بخش دیگری نیز می‌تواند از طریق مدیریت و اصلاح نوع مصرف و صرفه‌جویی‌هایی که ممکن است در برخی مناطق لازم باشد، انجام شود. در نهایت، ما چند ماه فرصت داریم تا روش‌ها، مسیرها و راهکارهای مختلف را بررسی کنیم و به نقطه‌ای برسیم که اگر در برخی مناطق نتوانستیم گاز مورد نیاز را برای چند روز تأمین کنیم، مردم بدانند از چه طریقی می‌توانند گرمایش منازل خود را تأمین کنند. این موضوع باید از همین حالا به‌طور کامل آموزش داده شود، پیش‌بینی‌های لازم صورت گیرد و فرهنگ‌سازی شود تا خدای ناکرده در یک مدت کوتاه مجبور نشویم دوباره اعلام کنیم که هنوز فرصت وجود دارد. اعتقاد ما این است که باید شرایط به‌صورت روشن و شفاف به مردم اعلام شود تا غافلگیری ایجاد نشود و مردم احساس نکنند که از این موضوع اطلاع نداشته‌اند.
تابناک: این کسری گاز شامل خانه‌ها میشود یا صنایع و سایر بخش‌ها را نیز دربرمی‌گیرد؟
خانه‌ها برای ما همیشه خط قرمز بوده‌اند و تأمین گرمایش منازل در زمستان اهمیت ویژه‌ای داشته به همین دلیل چندین سال است که قطع گاز صنایع را داشته‌ایم و در واقع، محدودیت و قطعی گاز صنایع در فصل زمستان اعمال می‌شده اما امسال، با توجه به این میزان کاهش، شرایط متفاوت است. علاوه بر این، اگر فرض کنیم هیچ افزایش مصرفی نسبت به سال گذشته نداشته باشیم، در حال حاضر روزانه ۱۳۵ میلیون مترمکعب کسری گاز نسبت به سال گذشته داریم.
باید بررسی کنیم در چنین شرایطی، آیا امکان اعمال محدودیت‌ها و قطعی‌های گسترده‌تر گاز صنایع وجود خواهد داشت یا خیر. با این حال حتی با در نظر گرفتن همه این سناریوها، اگر تمهیدات لازم از همین حالا در زمینه صرفه‌جویی و به‌ویژه بهینه‌سازی مصرف انجام شود، همچنان فرصت وجود دارد. می‌توان از همین حالا نسبت به بهینه‌سازی برخی موتورخانه‌های ادارات، سازمان‌ها، ساختمان‌ها و سایر مراکز اقدام کرد. همچنین باید بررسی شود که آیا امکان تأمین بخشی از این کسری از طریق واردات یا روش‌های دیگر وجود دارد تا بتوانیم این ۱۳۵ میلیون مترمکعب کسری گاز در روز را به نحوی جبران کنیم.
اگر به هر دلیلی امکان تأمین این میزان وجود نداشته باشد، باید سناریوهای جایگزین از همین حالا پیش‌بینی شود. در برخی مناطق ممکن است بتوان از سیلندرهای گاز استفاده کرد و در برخی مناطق نیز می‌توان از طریق توزیع نفت سفید یا سایر روش‌های موجود، نیاز مردم را تأمین کرد. تمام این سناریوها محتاطانه، باید از همین حالا پیش‌بینی و برای اجرای آنها برنامه‌ریزی شود تا خدای ناکرده مردم در آن ایام با غافلگیری مواجه نشوند.
گفتگو: مهتاب بهرامی آسترکی