برای بانوی صبر و استواری

در روز پنجم جمادی‏الاول سال پنجم یا ششم هجری، کودکی چشم به جهان گشود که بسیار شبیه خدیجه کبری، بانوی فداکار اسلام بود.
سرگذشت حضرت زینب ـ علیها السلام
بنا به قول مشهور، حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ سومین فرزند فاطمه زهرا ـ علیها السلام ـ در روز پنجم جمادی‏الاول سال پنجم یا ششم هجری چشم به جهان گشود. در این زمان، پیامبر اکرم ـ ‏صلی الله علیه وآله ـ در خارج از مدینه بودند. امیرالمؤمنین‏ ـ علیه السلام ـ نام‏گذاری این کودک را به تأخیر انداختند تا رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله ـ به مدینه برگشتند. آن حضرت به فرمان الهی؛ نام این مولود مبارک را زینب گذاشتند و توصیه فرمودند که این طفل را همواره گرامی بدارید، چون او شبیه جده ‏اش خدیجه کبری ـ ‏علیها السلام ـ است.
یعنی همان‏گونه که حضرت خدیجه‏ ـ علیها السلام ـ در آغاز بعثت ‏با شجاعت و فداکاری متحمل زحمات زیادی شد تا نهال نورسته اسلام حفظ و بارور شود، حضرت زینب ‏ـ علیها السلام ـ نیز با صبر و ایثار و تحمل سخت‏ترین فشارها از به خطر افتادن اساس اسلام جلوگیری می کردند.
در توصیف آن حضرت می‏گویند: حضرت در وقار شخصیت چون جده‏اش حضرت خدیجه ـ ‏علیها السلام ـ و در عفاف و عصمت همانند مادرش زهرا (ع) بود.
زینب کبری تا نزدیک پنج ‏یا شش سالگی، تحت اشراف شخص پیامبراکرم ـ ‏صلی الله علیه وآله ـ و در آغوش مادر بزرگوارش حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ پرورش یافت و از این پس، مسئولیت تربیت و پرورش او به عهده علی‏ ـ علیه السلام ـ گذارده شد. تا این ‏که در سال هفدهم هجری به همسری پسرعمویش، عبدالله بن جعفر درآمد. سالها بعد زمانی که مردم با امیرالمؤمنین علی بن ابی‏طالب‏ ـ علیه السلام ـ بیعت کردند، حضرت برای یاری پدر از مدینه به کوفه رفت و در مدت پنج‏ سال دوران سخت‏ حکومت علی‏ ـ علیه السلام ـ ، همواره یار و تسکین بخش غم‏های پدر بود و زنان کوفه را آموزش می‏داد... .
و هنگامی علی‏ ـ علیه السلام ـ در محراب عبادت با شمشیر ابن ملجم مرادی ضربت‏ خورد، پرستاری آن حضرت را بر عهده گرفت و به دنبال شهادت امیرالمؤمنین ‏ ـ علیه السلام ـ و هنگام نوبت امامت ‏برادر بزرگش امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ در کنار برادر قرار گرفت و آن‏گاه که امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ از کوفه به مدینه برگشت، به همراه ایشان حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ نیز به مدینه آمد.
وقتی که در سال پنجاه هجری معاویه حضرت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ را مسموم کرد، باز غمخواری و پرستاری برادر با زینب بود و پس از شهادت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ در خدمت امام حسین ‏ـ علیه السلام ـ بود و زمانی که در سال شصت هجری امام حسین ‏ ـ علیه السلام ـ رهسپار مکه شد، به همراه آن حضرت از مدینه خارج شد و از آن لحظه به بعد تا روز عاشورا در خدمت‏ به قیام اباعبدالله‏ ـ علیه السلام ـ تلاش می‏کرد و لحظه‏ای از آن حضرت جدا نشدند.
نقل می‏کنند، در جریان حرکت‏ به سوی عراق ابن عباس به امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ گفت اگر ناگزیر باید به این سفر بروید، دست کم این زنان و بچه‏ها را با خود نبرید. در این لحظه، حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ خطاب به ابن عباس فرمود: ... سوگند به خدا از حسین جدا نخواهم شد، همراه او خواهم بود با او زندگی کرده و با او می‏میرم. (1)
در روز عاشورا با ایثار چند برادر و فرزند و برادرزاده و... فداکاری در راه خدا را به حدی رساند که حتی ملکوتیان را به تعجب واداشت و از عصر عاشورای سال شصت هجری به بعد، رسالت پیام‏ رسانی خون شهیدان و سرپرستی و رهبری اسیران نهضت عاشورا را بر عهده گرفت و لحظه‏ای از حمایت امام زین‏العابدین‏ ـ علیه السلام ـ غافل نشد و بارها در این سفر خوفناک، جان آن حضرت را از خطراتی که او را تهدید می‏کرد، نجات بخشید.
حضرت زینب با ایراد خطبه‏های آتشین، پایه کاخ‏های ستم بنی‏امیه را به لرزه درآورد و در یک کلام، با این کار همه تبلیغات و نقشه‏های دشمنان را خنثی و نفاق منافقان را رسوا کرد و غفلت غافلان را برطرف ساخت که اگر تلاش بی‏نظیر و فداکاری کامل زینب نبود، به یقین جریان کربلا را بنی امیه یا به فراموشی می‏سپردند یا از مسیر حیات‏بخش خود منحرف می‏کردند.

فضایل و اوصاف زینب ـ علیها السلام
حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ به اعتراف همه تاریخ ‏نویسان، آراسته به همه فضایل و خصلت‏های والای اخلاقی و الهی بودند و در سایه این کمالات، به مرتبه‏ای از منزلت انسانی دست ‏یافتند که شایستگی محرم راز الهی و امین ودایع امامت و ولایت‏ بودن را دست کم در بخشی از عمر شریفشان از آن خود اختصاص کردند. (2)
حضرت این کمالات را به برکت عنایات خاص الهی و پاکی سرشت و نحوه تربیت و پرورش در دامن پیامبر (ص) و فاطمه‏ (ع) و امیرالمؤمنین‏ ـ علیه السلام ـ و تلاش‏هایی که در راستای کسب سجایای اخلاقی و به جای آوردن عبادات و فرامین الهی انجام داده بود، به دست آورد.
القابی که برای آن حضرت نقل شده، ‏به گوشه‏هایی از عظمت‏ شخصیت این بزرگ بانوی اسلام دلالت دارند. از جمله: عالمه غیر معلمه، نائبه الزهراء، عقیله النساء، الکامله، ولیدة الفصاحة، صدیقة الصغری، معصومة الصغری، صابرة محتسبه، بطلة کربلا، سلیلة الزهراء، امینة‏الله، محدثه، ناموس کبریا، قرة عین مرتضی، عقیلة بنی هاشم، محبوبة المصطفی، زاهده، عابده، نابغة الزهرا، سرّابیها و... همان‏ گونه که بیان شد، هر یک این لقب‏ها به گوشه کوچکی از فضیلت‏ها و اوصاف برجسته آن حضرت دلالت دارند؛ به عنوان نمونه، درباره برخی از این اوصاف و کمالات توضیح مختصری در این بخش داده می شود:

1. خداشناسی و عرفان:
بی‏شک، همه کمالات آن حضرت در کل، علاوه بر بیان ابعاد شخصیت‏ بی‏نظیر این بانوی بزرگوار، به درجه بالای عرفان و خداشناسی او دلالت دارد. اگر مرتبه توحیدش، نزدیک به مرتبه توحید حضرات معصومان نبود، هرگز نمی‏توانست‏ سکاندار توفان کربلا باشد.
هنوز کودکی بیش نبود که از پدر بزرگوارش علی‏ ـ علیه السلام ـ پرسید: آیا مرا دوست داری؟ حضرت فرمودند: بله دخترم؛ فرزندان ما پاره‏های جگرهای ما هستند. آن‏گاه زینب ـ ‏علیها السلام ـ عرض کرد: محبت و خدا دوستی با حب فرزندان در قلب مؤمن چگونه جمع می‏شود؟ اگر گریزی از این دو امر نیست، باید گفت: دوستی محض از آن خدا و مهرورزی برای فرزندان است. با این بیان، دختر زهرا علیها السلام کمال معرفت‏ خود را در توحید خالص به نمایش گذاشت.
در همان دوران کودکی حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ ، پدر بزرگوارشان به او فرمود: دخترم! بگو: یک.
زینب گفت: یک. آن‏گاه علی‏ ـ علیه السلام ـ فرمودند بگو: دو. در این لحظه حضرت زینب سکوت کردند. چون سکوت ایشان طول کشید،  پدر فرمودند: دخترم! چرا سکوت کردی؟ عرض کرد: پدر جان با زبانی که گفته‏ام یک، توان دو گفتن را ندارم. امیرمؤمنان علی‏ ـ علیه السلام ـ از این پاسخ بسیار عمیق دخترشان خیلی خوشحال شدند و او را که در این حال طفلی بیش نبودند، مورد تفقد و محبت قرار دادند. (3)

2. علم و دانش:
برای شناخت مقام علمی حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ می‏توان به امور زیادی توجه و استناد کرد که از جمله آن‏هاست:
- خطبه‏های بسیار بلند و پرمحتوایی که از آن بانوی گرامی به جای مانده است.
- به شهادت همه تاریخ نویسان در کوفه، ایشان کلاس‏های تفسیر و آموزش قرآن داشتند و زن‏های کوفه را با قرآن و احکام اسلامی آشنا می‏ساختند.
- راویان بزرگی چون عبدالله بن عباس از او روایت‏های زیادی را نقل می‏کند که از جمله این روایات است‏، خطبه تاریخی حضرت زهرا (ع). این در حالی است که زینب در زمان خوانده شدن این خطبه پنج‏ یا شش سال بیشتر نداشت و ابن عباس با این عبارت از آن حضرت در روایاتی که از او نقل می‏کند، یاد کرده است: «حدثنی عقیلتنا زینب (4)؛بانوی فهیم و اندیشمند ما زینب بر من چنین روایت کردند. و برخی از او با تعبیر حبر و بحر یعنی سرشار از علم و دریای علم یاد می‏کنند. حتی زمانی که در مجلس یزید آن خطبه آتشین را بیان کردند، یزید درباره‏اش گفت: اینان خاندانی هستند که فصاحت و دانش و معرفت را از پیامبر به ارث برده‏اند و آن را با شیر مادر نوشیده‏اند. (5)
 و از شیخ صدوق روایت ‏شده است که زینب به جهت علم و دانش زیادی که داشت، از سوی امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ نیابت ‏خاص داشت و مردم در مسائل شرعی (حلال و حرام) به ایشان رجوع می‏کردند.
در یک مورد نقل شده است، روزی امام حسن و امام حسین‏ ـ علیهما السلام ـ درباره بعضی از سخنان پیامبر اکرم‏ ـ صلی الله علیه وآله ـ با هم گفت‏وگو می‏کردند. حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ وارد شدند و در بحث ایشان شرکت کردند و مسأله را با تمام صوری که داشت‏ با تفصیل تمام تبیین فرمودند.
حضرت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ وقتی این توانایی فوق‏العاده خواهر را دیدند، خطاب به او فرمودند: «انک حقا من شجرة النبوة و من معدن الرسالة...» (6) به راستی که تو از درخت نبوت و معدن رسالت هستی.

3. عبادت و بندگی:
هرچند سراسر زندگی حضرت زینب‏ ـ علیها السلام ـ برای حفظ و احیای معارف اسلامی گذشت، که همه آن‏ها با هدف اطاعت از اوامر الهی انجام می‏گرفت اما آن حضرت در عبادت به معنی خاص نیز از موقعیت‏ برجسته‏ای برخوردار بودند. در سخت‏ترین شرایط نیز به طور کامل به انجام وظایف عبادی اهتمام می‏ورزیدند.
حضرت سجاد ـ علیه السلام ـ می‏فرماید: عمه‏ام زینب در جریان حادثه کربلا با آن همه مشکلات حتی در شب عاشورا و شب یازدهم محرم نیز نماز شب را ترک نکردند. (7) امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ به اندازه‏ای به خلوص و بندگی زینب اعتقاد داشتند که هنگام وداع خطاب به او فرمودند: یا اختاه لا تنسینی عند نافلة اللیل (8)؛ خواهرم مرا در نماز شب خود فراموش مکن.
باز امام سجاد ـ علیه السلام ـ می‏فرماید: «عمه‏ام زینب در راه کوفه و شام، همواره نماز شب را به پا می‏داشت. در برخی از منازل بین راه می‏دیدم که او از فرط خستگی و رنجوری ناشی از آزار دشمن، نمازهایش را در حال نشسته می‏خواند.» (9)
همه این وقایع، به خوبی از اهتمام کامل حضرت زینب به عبادات خبر می‏دهد و درست‏ به دلیل برخورداری از این ویژگی بوده که یکی از القاب آن حضرت «عابده آل علی (ع)‏» انتخاب شده است.
4. شجاعت و شهامت:
برخورد حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ در برابر دشمنان بسیار اعجاب‏انگیز است. وی با ستمگران با همه وجود به مبارزه برخاست، در حالی ‏که آنان در اوج عظمت و اقتدار بودند. خطبه بی‏نظیری را در حضور دژخیمان ایراد نمود و شجاعت‏ بی‏مانندی را از خود به نمایش گذاشت.
یکی از نویسندگان در این‏ باره می‏نویسد: برخورد و واکنش زینب در برابر دشمنان بسیار اعجاب‏انگیز است. آنان در حالی‏ که در اوج قدرت بودند، به تندی برخورد کرد. زینب شیرزنی از خاندان بنی هاشم است، آن‏ چنان با صدای بلند ندا سر داد که کاخ سلطنت امویان ستمگر و غاصب از جای کنده شد و در مجلس یزید سفاک سخنرانی مهمی انجام داد که او و اطرافیانش را مفتضح نمود. (10)
 
----------------------------
پی ‏نوشت‏ها:
1. خصائص الزینبیه، ص 283.
2. امام حسین‏ (ع) در آخرین ساعات زندگی خود امانات الهی را به زینب ـ ‏علیها السلام ـ سپرده و حمایت و حفاظت از حضرت سجاد ـ علیه السلام ـ را به ایشان سفارش می‏کنند و امام سجاد ـ علیه السلام ـ نیز در بیان احکام و برخی مسایل ولایت نیابت ‏خاصه به او داده بودند.

3. خصائص الزینبیه، ص 309.

4. سفینة‏البحار، ج 1، ص 558.
5. بحارالانوار، ج 45، ص 137.
6. السیدة زینب، محمود شرقادی، ص 98.
7. زینب کبری، فریادی بر اعصار، ص 23.

8و9 زینب کبری، ص 62 / ص 63.
10. مرقد العقیله زینب، ص 21.

منبع: تبیان
منبع: تبیان