«نگاه شما»: مراسم شالی نو و مالی نو

نوروز یک آیین است. نمایش نمادین از آفرینش انسان و طبیعت، تجدید خاطره ای است از باورهای کهن و فراز و نشیب‌های تاریخی زندگی یک ملت. نوروز نشان از بودن و پایداری یک ملت است. نوروز از جلوه‌های مشخص روح ایرانی است. نوروز بزرگترین جشن ایرانیان از روزگار کهن تا به امروز است. نوروز برجسته ترین جشن بهاری است.
نوروز خوانی (بهار خوانی) از جمله آیین‌های کهن ایرانی است که تا چند دهه پیش به شکل گسترده تری در بسیاری از نواحی ایران بویژه البرز شمالی و جنوبی، مازندران، کومش، طالقان، تالش و گیلان رواج داشت. امروزه به شکل خیلی پراکنده در روستاهای دور دست نواحی یاد شده مشاهده می‌شود.
نوروز خوانان خنیاگران گمنام و دوره‌گردی‌اند که از حدود پانزده روز مانده به نوروز به روستا و آبادی‌ها رفته و بر در هر خانه ای بهار را با شعر و آواز نوید می‌دهند. خصوصیات مهم نوروز خوانان به مانند همه خنیاگران بداهه سرایی و حافظه قوی شعری است. کار نوروز خوانان با فرارسیدن بهار به پایان می‌رسد.
اشعار مورد استفاده توسط نوروزخوانان به زبان فارسی و نیز لهجه و گویش‌های محلی است. این اشعار از بخش‌های گوناگون تشکیل می‌شود که هر بخش نغمه مخصوص به خود داشته است. نوروزخوانان در بخش اول پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر (ص) به توصیف امامان (ع) می‌پردازند. در بخش دوم، نوروز خوان در توصیف صاحبخانه بداهه سرایی می‌کند. در این بخش امکان ارائه طنز و هجو یا ستایش و تمجید وجود دارد. بخش سوم، در توصیف بهار و نوروز است. این توصیف یا به صورت مستقل در قسمتی از نوروز خوانی انجام می‌شود و یا به صورت ترجیع بند توسط همراهان نوروز خوان در جا به جایی بخش اول انجام می‌شود. نغمه‌های نوروز خوانی بسیار ساده و روان است.
این سادگی و روانی به دلیل این است که نوروز خوانان معمولاً موسیقی‌دانان حرفه ای نبوده و از جمله مردم عادی روستا هستند و این در سادگی و پالایش نغمه‌های نوروزی موثر است.
نوروزخوانی یک موسیقی صرفاً آوازی است و در اجرای آن از هیچ سازی استفاده نمی‌شود. نوروزخوان به توصیف و بازگویی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز می‌پردازد.
نوروز خوانان معمولاً سه نفرند: یک نفر سر خوان، یک نفر ساز زن و دیگری کوله‌کش یا بارکش است که به حمل هدایا می‌پردازد. نوروزخوانان به در هر خانه ای که می‌رسند اشعاری بدین مضمون می‌خوانند.

صاحبخانه نیز با دادن برنج، گندم، آرد، پول و شیرینی به گرمی از آنان پذیرایی می کند. نوروز خوانی در واقع نمایش ترکیبی است که در آن شعر و موسیقی آواز و نمایش در کنار یکدیگر آمده و کاروانی از جشن و سرور را به راه می‌اندازند.
نوروز خوان با خواندن اشعاری در مدح امامان و بهار و طبیعت، سال نو را به روستاییان مژده می‌دهد.
مراسم شالی نو و مالی نو در شهرستان شاهرود:
در قدیم بیست روز مانده به نوروز چهار یا پنج نفر از شهر دامغان به شاهرود و بسطام می‌آمدند و اشعاری در وصف بهار، سال نو و نوروز می‌خواندند. این افراد پسر بچه‌هایی در گروه سنی دوازده تا هفده سال بودند که هر چه تعدادشان کمتر بود از مقدار هدایایی که اهالی به آنان می دادند بیشتر سهم می بردند. بچه‌ها در خیابان‌ها و کوچه‌ها گشته دَرِ یکی از خانه‌ها را زده و کلام خود را با این اشعار آغاز می‌کردند:

 
تک خوان با صدای بلند می‌خواند و بقیه ترجیع‌بند را با صدای بلند تکرار می‌کردند. همچنین در ادامه و در وصف صاحبخانه می‌خواندند:

اگر صاحبخانه در را باز نمی‌کرد دوباره بچه‌ها می‌گفتند:
یا صاحبخانه، یا جواب، بده یک شیشه پرگلاب بده
و اگر باز هم صاحبخانه جواب و هدایایی به بچه‌ها نمی‌داد، می‌گفتند:

اگر صاحبخانه پول، گندم، جو، آرد، قند و یا کمی نقل به بچه ها می داد تک خوان با صدای بلند می گفت:

و برای اینکه صاحبخانه بچه‌ها را از خانه دور کند، سطل آبی روی سرشان می‌ریخت و نوروزخوانان متفرق می شدند.
در کلاته خیج به نوروز خوانان «نامبارک» می گفتند. این افراد نیز چند روز مانده به نوروز به این شهر رفته و اشعاری در وصف نوروز و صاحبخانه ها خوانده و هدایایی دریافت می کردند. این اشعار عبارت بوده از: سال نو، سال کهنه، امید دارُم درش بسته نمانه. همچنین در قدیم نوروز خوانان شهر دامغان به دهات و روستاهای همجوار مانند دهملا رفته و چنین می خواندند:

 
***
 

صاحبخانه با شنیدن این اشعار پول، گندم، میوه، قند و یا کمی آرد به آنان می‌داد.