درسال ۱۹۴۵ میلادی سازمان ملل متحد، مرکزی آموزشی علمی و فرهنگی که به‌طور خلاصه یونسکو نامیده می‌شود را در دل خود تأسیس کرد. هدف این سازمان، کمک به صلح و امنیت در جهان از راه همکاری بین‌المللی در زمینه‌های آموزشی و علمی و فرهنگی بر پایه منشور سازمان ملل متحد است. مقر یونسکو در پاریس قرار دارد که دفتر‌هایی در کشورهای مختلف نیز دارد. در حال حاضر حدود 191 کشور عضو یونسکو هستند.
مهمترین فعالیت‌های یونسکو
از جمله مهمترین فعالیت‌های یونسکو، طراحی و اجرای پروژه‌های با اهمیت فرهنگی و عملی مانند پروژه‌های مربوط به تنوع زبان و زبان‌های در حال انقراض، شاهکارهای میراث نامکتوب و نامحسوس بشر، ثبت بین‌المللی حافظه جهانی، مکان‌های میراث جهانی، همچنین ترویج «جریان آزاد اندیشه براساس کلام و تصویر» توسط ارتقای آزادی بیان، آزادی مطبوعات و دسترسی آسان به اطلاعات، ارتقای تکثرگرایی و تنوع فرهنگی در رسانه‌ها است.
جوایز علمی و فرهنگی یونسکو
سازمان آموزشی علمی و فرهنگی یونسکو جوایز و مدال‌هایی را هر ساله در زمینه‌های مختلف علمی و فرهنگی ارائه می‌کند که از جمله آنها جایزه علمی یونسکو، جایزه سلطان قابوس برای حفاظت از محیط زیست، جایزه ال اورئال برای زنان دانشمند، جایزه آموزش صلح یونسکو، مدال‌های سرگی ایزنشتین برای هنر سینماتوگرافی، جایزه جیکجی برای افراد یا مؤسساتی که در حفاظت از میراث‌های مستند تلاش کرده‌اند، مدال موتزارت یونسکو برای تقویت صلح جهانی با استفاده از موسیقی و دیگر هنرها.
سی‌و‌ششمین دور کمیته میراث جهانی
ایران سه سال پس از تصویب کنفرانس عمومی یونسکو در تاریخ 26 فوریه سال ۱۹۷۵ به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست. برپایه این کنوانسیون، کشورهای عضو یونسکو می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی کشور خود را نامزد ثبت میراث جهانی کنند. اما کمیته میراث جهانی یونسکو که هر ساله برگزار می‌شود امسال در سی‌و‌ششمین دوره خود که از 4 تیرماه در سن‌پترزبورگ روسیه آغاز شده و تا 16 همین ماه ادامه خواهد داشت، برای ایران خوش‌یمن بود و کشورمان توانست دو اثر ارزشمند دیگر از میراث تاریخی خود را به ثبت جهانی برساند.
آشنایی با میراث جهانی ایران در یونسکو
میراث جهانی ایران در یونسکو شامل 15 مکان است که به ثبت جهانی رسیده‌اند و نکته قابل تأمل این است که تمام این 15 مکان فرهنگی هستند. هرچند ایران با داشتن مکان‌های زیبا و بکر طبیعی در چند سال اخیر تلاش‌های بسیاری برای ثبت مکان‌ها طبیعی در یونسکو داشته اما تا به حال در این زمینه توفیقی نداشته است. چغازنبیل، تخت‌جمشید و میدان نقش جهان نخستین مکان‌هایی بودند که در تاریخ 19 اردیبهشت‌ماه سال 1358 در فهرست میراث جهانی ثبت شدند. پس از ثبت این آثار، ایران حدود 24 سال یعنی تا سال 1382 اثر دیگری را در فهرست جهانی ثبت نکرد تا اینکه در این سال مجموعه تاریخی تخت سلیمان در یونسکو ثبت شد و بعد از آن هر ساله یک و گاهی چندین اثر به ثبت می‌رسید تا چند روز پیش نیز در سی‌و‌ششمین دور این اجلاس مسجدجامع اصفهان و گنبد قابوس به ثبت جهانی رسیدند. در ادامه این گزارش قصد داریم با این آثار ثبت شده آشنا شویم.
زیگورات چغازنبیل، شوش
چُغازَنبیل در 19 اردیبهشت‌ماه سال 1358 جزو نخستین آثار ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این اثر منحصر به فرد از نیایشگاه‌های باستانی است که در زمان عیلامی‌ها و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شده است. مکان جغرافیایی زیگورات چغازنبیل در ۴۵ کیلومتری جنوب شهر شوش در نزدیکی‌منطقه باستانی هفت‌تپه است. «چغازنبیل» که نام باستانی این بنا است، واژه‌ای محلی و مرکب از دو واژه چُغا به معنی «تپه» و زنبیل به معنی «سبد» است که اشاره‌ای است به مکان معبد که تپه بوده و آن را به زنبیل واژگون تشبیه می‌کردند. این بنای مربعی 105 متر طول و عرض و 52 متر ارتفاع داشته است. بنای آن از آجر ساخته شده و روی آجرهای آن نوشته‌های زیادی به خط عیلامی دیده می‌شود. زیگورات چغازنبیل پنج طبقه بوده و در طبقه بالا معبد اینشوشیناک قرار داشته است.
تخت جمشید، مرودشت
تقریباً معروفترین اثر باستانی ایران است که همزمان با چغازنبیل در فهرست یونسکو به ثبت جهانی رسید. نام تخت جمشید در زمان ساخت «پارسَه» به معنای «شهر پارسیان» بود. در این شهر باستانی بنایی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمامداری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول بنا شده و به مدت حدود ۵۰ سال، مرکزی برای برگزاری مراسم آئینی و جشن‌ها بویژه نوروز بوده است. تخت جمشید در مرکز استان فارس، ۱۰ کیلومتری شمال مرودشت و در ۵۷ کیلومتری شیراز قرار دارد. قدیمی‌ترین بخش تخت جمشید بر پایه یافته‌های باستانشناسی مربوط به سال ۵۱۸ پیش از میلاد است.
نقش جهان، اصفهان
در سده یازدهم هجری قمری (سده‌هفدهم میلادی) یکی از بزرگترین میدان‌های جهان بوده و در دوره شاه عباس و جانشینان او محل بازی چوگان، رژه‌ارتش، چراغانی و محل نمایش‌های گوناگون بوده است. دو دروازه سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکایت می‌کند. این میدان همچنین محل برگزاری جمعه بازارهای عظیم بوده است. یکی از نخستین مراسم رسمی‌ای که در این میدان برگزار شده است، بازگشت پیروزمندانه امامقلی‌خان از فتح جزیره هرمز به پایتخت (اصفهان) بوده‌است. این میدان نیز به همراه چغازنبیل و تخت جمشید در سال 1358 در یونسکو ثبت شده است.
تخت سلیمان، تکاب
مجموعه تاریخی تخت سلیمان بعد از اینکه 24 سال از ثبت آخرین اثر ایرانی در یونسکو می‌گذشت در سال 1382 در اجلاس پاریس به‌عنوان چهارمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شده است. این شهر باستانی در ادوار مختلف محل سکونت اقوامی مانند، مادها، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و مغولان بوده و در هر یک از دوران‌های فوق، این محل در اوج قدرت و تمدن زمان مربوط به‌خود بوده است. آثار به جا مانده در پیرامون دریاچه‌ای همیشه جوشان و روی صخره‌ای سنگی ناشی از رسوبات آهکی دریاچه، در میان برج و باروی سنگی، آثار معماری خاص مانند چهار طاق آتشکده و سازه‌های آئینی نیایشگاه آناهیتا، کاخ‌های دوران ساسانی و ساختمان‌های مربوط به ایلخانی قرار دارد.
پاسارگاد، سعادت شهر
مجموعه میراث جهانی پاسارگاد در تیرماه سال 1383 به‌عنوان پنجمین مجموعه ثبت‌شده ایران در فهرست آثار میراث جهانی در نشست یونسکو که در کشور چین برگزار شد، ثبت شد. پاسارگاد مجموعه‌ای از سازه‌های باستانی برجای مانده از دوران هخامنشی است که در شهرستان پاسارگاد در استان فارس جای گرفته است. این مجموعه دربرگیرنده ساختمان‌هایی چون آرامگاه کوروش بزرگ، باغ پادشاهی پاسارگاد، کاخ دروازه، پل، کاخ بار عام، کاخ اختصاصی، دو کوشک، آب‌نماهای باغ شاهی، آرامگاه کمبوجیه، استحکامات دفاعی تل تخت، کاروانسرای مظفری، محوطه مقدس و تنگه بلاغی است.
ارگ بم، کرمان
ارگ بم بزرگترین سازه خشتی در جهان است که در نزدیکی شهر بم در استان کرمان قرار دارد. این ارگ عظیم که در مسیر جاده ابریشم قرار دارد سده ۵ پیش از میلاد ساخته شده‌است. کل بنا یک دژ بزرگ است که در قلب آن، ارگ واقع شده، اما به دلیل ظاهر پرابهت ارگ، که پر ارتفاع‌ترین قسمت مجموعه نیز به شمار می‌آمد، کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده می‌شود. در سال 1383 ارگ بم به‌دلیل تخریب گسترده در زلزله به‌طور همزمان به عنوان ششمین اثر تاریخی فرهنگی ایران در فهرست میراث جهانی و میراث در خطر یونسکو ثبت شد.
گنبد سلطانیه، زنجان
گنبد سلطانیه مقبره اُلجایتو است که بین ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری اسلامی و ایرانی به شمار می‌رود. این بنا مسجدی است بسیار زیبا از حیث معماری و تزیین و بزرگی در دنیا مشهور است. گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته و بنایی است هشت ضلعی که طول هر ضلع آن ۸۰ گز است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد. گفته می‌شود در ساخت گنبد بزرگ شهر فلورانس از این گنبد الگوبرداری شده‌است. بنای این گنبد بعد از گنبدهای سانتامارینا و ایاصوفیه سومین گنبد بزرگ دنیاست. سلطانیه هفتمین اثر ملی ایران است که در تیرماه 1384 به ثبت رسیده است.
بیستون، کرمانشاه
در تیرماه 1385 مجموعه تاریخی بیستون هشتمین اثر ایرانی بود که در سی‌امین نشست کمیته میراث جهانی در لیتوانی به جمع آثار ایران در فهرست میراث جهانی اضافه شد. سنگ‌نبشته بیستون بزرگترین سنگ‌نبشته جهان، نخستین متن شناخته شده ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان واقع در شهرستان هرسین در سی کیلومتری شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است. این نقش برجسته پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به‌بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. طول این نقش برجسته ۶ متر و عرض آن 20/3 متر است. نکته‌های اصلی کتیبه بیستون؛ معرفی داریوش از زبان خود او، دودمان هخامنشی، چگونگی اعاده پادشاهی به هخامنشیان، شیوه حکومت داریوش، مرگ کمبوجیه، طغیان گئوماتا و کشته شدن او در پائیز ۵۲۲ ق م، شورش و طغیان در بسیاری از سرزمین‌ها و سرکوبی آنها و اعاده نواحی بسیاری که از فرمانبرداری سر باز زده بودند، پیروزی‌هایی که در نوزده نبرد نصیب داریوش شده، است.
قره‌کلیسا، ماکو
در سال 1386 هم، ایران پرونده قره‌کلیسا را برای ثبت در فهرست میراث جهانی معرفی کرد که به‌دلیل تغییر و تحولات صورت‌گرفته در سازمان میراث فرهنگی و ارائه دیرهنگام پرونده، قره‌کلیسا از سوی کارشناسان یونسکو نمره قبولی نگرفت و ایران یک سهمیه خود را برای ثبت جهانی از دست داد. اما در تیرماه 1387، پرونده‌ای با عنوان مجموعه کلیساهای آذربایجان به یونسکو فرستاده شد و نهمین اثر جهانی ایران با نام مجموعه «کلیساهای ارامنه» شامل سه کلیسای اصلی و چند بنای اطراف آن، همراه دهکده‌ها و قبرستان ثبت جهانی شد. این کلیسا در جنوب ماکو و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است. مجموعه قره کلیسا، شامل سه کلیسای اصلی با نام‌های قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و زور زور است.
سازه‌های آبی، شوشتر
سازه‌های آبی شوشتر در دوران ساسانیان، جهت بهره‌گیری از نیروی آب به‌عنوان محرک آسیاب‌های صنعتی ساخته شده است. در این مجموعه بزرگ، ساختمان آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب و سیکا که محلی جهت استراحت و تفریح است قابل توجه و جالب هستند. این اثر زیبا در سال 1388 که شامل 14 اثر بود، دهمین اثر جهانی ایران نام گرفت. در سفرنامه «مادام ژان دیولافو» باستان‌شناس نامدار فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده است.
بازار تبریز، تبریز
سال 1389 نیز ایران برای نخستین‌بار توانست از دیگر ظرفیت‌های یونسکو استفاده کند و موفق به ثبت جهانی دو اثر تاریخی «بازار تبریز» و مجموعه «بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی» به‌صورت همزمان شد. بازار تبریز یکی از بزرگترین و مهمترین بازارهای سرپوشیده در سطح ایران و قاره آسیا به‌شمار می‌رود. این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، بزرگترین بازار سرپوشیده جهان است. هسته مرکزی شهر تبریز در داخل یک چهارضلعی قرار گرفته و بازار تبریز در مرکز این چهارضلعی واقع شده‌است. این بازار از سمت شرق به عالی‌قاپو (مجموعه کاخ‌های ولی‌عهدنشین) و از سمت غرب به مسجد جامع محدود شده و از سمت شمال، بخش‌هایی از شمال رودخانه مهران‌رود را شامل می‌شود و این دو بخش به وسیله پل‌های چوبی که در امتداد راسته‌بازار قرار دارند، به هم متصل می‌شوند.
بقعه شیخ صفی‌الدین، اردبیل
آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی یکی از مکان‌های تاریخی شهر اردبیل در شمال باختری ایران است. مجموعه «بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی» در سال 1389 همزمان با بازار تبریز در یونسکو به ثبت جهانی رسید. یکی از موارد منحصر به فرد این مجموعه این است که این بقعه حاوی ده‌ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته‌های هنری است که از آن جمله می‌توان به عالی‌ترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچ‌بری کتیبه‌های زیبا و نفیس و خط خطاطان بزرگ دوره صفوی (میر عماد، میر قوام الدین، محمد اسماعیل و...) منبت‌های ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نقاشی و تنگ بری و غیره اشاره کرد. این اثر از ساختار معماری فخیمی برخوردار است که گرد هم آمدن فضایل هنری نامبرده، آن را در مجموعه‌های تاریخی ایران شاخص و متمایز کرده‌است.
باغ‌های ایرانی
سال گذشته که اجلاس کمیته میراث جهانی در پاریس برگزار شد، ایران یک پرونده تاریخی و یک پرونده طبیعی را برای ثبت معرفی کرده بود اما فقط موفق شد باغ‌های ایرانی را به عنوان سیزدهمین اثر جهانی خود در بخش تاریخی ثبت کند. مجموعه نه باغ ایرانی به ترتیب، باغ ایرانی پاسارگاد در پاسارگاد، باغ ارم در شیراز، باغ چهلستون در اصفهان، باغ فین در کاشان، باغ عباس‌آباد در مازندران، باغ شازده در کرمان، باغ دولت‌آباد در یزد، باغ پهلوان‌پور در مهریز و باغ اکبریه در بیرجند هستند. این باغ‌ها عنوان یک ساختار کامل، بیانگر رابطه تنگاتنگ میان بستر فرهنگی و طبیعی است و نشانه‌ای از سازگار نمودن و همسو کردن نیازهای انسان و طبیعت است.
گنبد قابوس، گنبد
امسال و تقریباً چند روز پیش بود که ایران برای دومین بار دو اثر ملی را در یونسکو به ثبت رساند که یکی از این آثار زیبا و منحصر به فرد «گُنبَدِ کاووس یا گنبد قابوس» است. گنبد قابوس به‌عنوان یکی از آثار معماری اسلامی جایگاه و اهمیت ویژه‌ای دارد و اگرچه برج‌های دیگری مانند رادکان و رسکت وجود دارند، ولی این اثر، مادر برج - مقبره‌های ایران محسوب می‌شود. گنبد قابوس مرکز شهرستان گنبد کاووس در استان گلستان ایران است. این شهر به خاطر دارا بودن یکی از بلندترین برج‌های آجری دنیا با همین نام که در قرن یازدهم میلادی بنا شده‌است، معروف است. گنبد قابوس از نظر شیوه ساخت و معماری در نوع خود بی‌نظیر است و پس از سقوط ساسانیان در ایران باستان و ورود اسلام به ایران، کهن‌ترین و نخستین اثر معماری همین گنبد قابوس بوده است که یکی از حکام محلی به نام قابوس بن وشمگیر در طبرستان آن زمان (ایالت هیرکان) سفارش ساخت آن را داد.
مسجد جامع اصفهان، اصفهان
مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان که همزمان با گنبد قابوس و طی چند روز اخیر به ثبت جهانی رسیده است دایرة‌المعارفی متنوع از سبک‌های مختلف هنر معماری در بیش از یک‌هزار سال تاریخ و تمدن ایران و چکیده و عصاره معماری ایران در دوران اسلامی است. کاوشهای باستانشناسی نشان از آن دارد که احتمالاً این مسجد پیش از تسلط اعراب بر این شهر، مرکز مذهبی مهم شهر بوده و به‌صورت یکی از آتشکده‌های شهر اصفهان کاربری داشته‌است. کشف یک پا ستون، با تزیینات دوره ساسانیان، در منطقه شمالی مسجد، وجود بنایی قبل از اسلام را تأیید می‌کند. درباره تاریخچه تغییر و تحولات مسجد اختلاف نظرهایی وجود دارد ولی به نظر می‌آید ساخت مسجد جامع به قرون اولیه هجری و در زمان عباسیان بوده که در قرن سوم هجری محراب آن تخریب و جهت قبله آن اصلاح شده‌است. نکته جالب توجه در معماری این مسجد آن است که بخش‌های گوناگون آن در طول نزدیک به دوهزار سال شکل گرفته‌اند و طی این سالها همواره در حال مرمت و بازسازی بوده‌است که آخرین آنها بازسازی بخش تخریب شده بر اثر بمباران هواپیماهای عراقی در طول هشت سال جنگ ایران و عراق بوده‌است.
منبع: ایران
مهمترین فعالیت‌های یونسکو
از جمله مهمترین فعالیت‌های یونسکو، طراحی و اجرای پروژه‌های با اهمیت فرهنگی و عملی مانند پروژه‌های مربوط به تنوع زبان و زبان‌های در حال انقراض، شاهکارهای میراث نامکتوب و نامحسوس بشر، ثبت بین‌المللی حافظه جهانی، مکان‌های میراث جهانی، همچنین ترویج «جریان آزاد اندیشه براساس کلام و تصویر» توسط ارتقای آزادی بیان، آزادی مطبوعات و دسترسی آسان به اطلاعات، ارتقای تکثرگرایی و تنوع فرهنگی در رسانه‌ها است.
جوایز علمی و فرهنگی یونسکو
سازمان آموزشی علمی و فرهنگی یونسکو جوایز و مدال‌هایی را هر ساله در زمینه‌های مختلف علمی و فرهنگی ارائه می‌کند که از جمله آنها جایزه علمی یونسکو، جایزه سلطان قابوس برای حفاظت از محیط زیست، جایزه ال اورئال برای زنان دانشمند، جایزه آموزش صلح یونسکو، مدال‌های سرگی ایزنشتین برای هنر سینماتوگرافی، جایزه جیکجی برای افراد یا مؤسساتی که در حفاظت از میراث‌های مستند تلاش کرده‌اند، مدال موتزارت یونسکو برای تقویت صلح جهانی با استفاده از موسیقی و دیگر هنرها.
سی‌و‌ششمین دور کمیته میراث جهانی
ایران سه سال پس از تصویب کنفرانس عمومی یونسکو در تاریخ 26 فوریه سال ۱۹۷۵ به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست. برپایه این کنوانسیون، کشورهای عضو یونسکو می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی کشور خود را نامزد ثبت میراث جهانی کنند. اما کمیته میراث جهانی یونسکو که هر ساله برگزار می‌شود امسال در سی‌و‌ششمین دوره خود که از 4 تیرماه در سن‌پترزبورگ روسیه آغاز شده و تا 16 همین ماه ادامه خواهد داشت، برای ایران خوش‌یمن بود و کشورمان توانست دو اثر ارزشمند دیگر از میراث تاریخی خود را به ثبت جهانی برساند.
آشنایی با میراث جهانی ایران در یونسکو
میراث جهانی ایران در یونسکو شامل 15 مکان است که به ثبت جهانی رسیده‌اند و نکته قابل تأمل این است که تمام این 15 مکان فرهنگی هستند. هرچند ایران با داشتن مکان‌های زیبا و بکر طبیعی در چند سال اخیر تلاش‌های بسیاری برای ثبت مکان‌ها طبیعی در یونسکو داشته اما تا به حال در این زمینه توفیقی نداشته است. چغازنبیل، تخت‌جمشید و میدان نقش جهان نخستین مکان‌هایی بودند که در تاریخ 19 اردیبهشت‌ماه سال 1358 در فهرست میراث جهانی ثبت شدند. پس از ثبت این آثار، ایران حدود 24 سال یعنی تا سال 1382 اثر دیگری را در فهرست جهانی ثبت نکرد تا اینکه در این سال مجموعه تاریخی تخت سلیمان در یونسکو ثبت شد و بعد از آن هر ساله یک و گاهی چندین اثر به ثبت می‌رسید تا چند روز پیش نیز در سی‌و‌ششمین دور این اجلاس مسجدجامع اصفهان و گنبد قابوس به ثبت جهانی رسیدند. در ادامه این گزارش قصد داریم با این آثار ثبت شده آشنا شویم.
زیگورات چغازنبیل، شوش
چُغازَنبیل در 19 اردیبهشت‌ماه سال 1358 جزو نخستین آثار ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این اثر منحصر به فرد از نیایشگاه‌های باستانی است که در زمان عیلامی‌ها و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شده است. مکان جغرافیایی زیگورات چغازنبیل در ۴۵ کیلومتری جنوب شهر شوش در نزدیکی‌منطقه باستانی هفت‌تپه است. «چغازنبیل» که نام باستانی این بنا است، واژه‌ای محلی و مرکب از دو واژه چُغا به معنی «تپه» و زنبیل به معنی «سبد» است که اشاره‌ای است به مکان معبد که تپه بوده و آن را به زنبیل واژگون تشبیه می‌کردند. این بنای مربعی 105 متر طول و عرض و 52 متر ارتفاع داشته است. بنای آن از آجر ساخته شده و روی آجرهای آن نوشته‌های زیادی به خط عیلامی دیده می‌شود. زیگورات چغازنبیل پنج طبقه بوده و در طبقه بالا معبد اینشوشیناک قرار داشته است.
تخت جمشید، مرودشت
تقریباً معروفترین اثر باستانی ایران است که همزمان با چغازنبیل در فهرست یونسکو به ثبت جهانی رسید. نام تخت جمشید در زمان ساخت «پارسَه» به معنای «شهر پارسیان» بود. در این شهر باستانی بنایی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمامداری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول بنا شده و به مدت حدود ۵۰ سال، مرکزی برای برگزاری مراسم آئینی و جشن‌ها بویژه نوروز بوده است. تخت جمشید در مرکز استان فارس، ۱۰ کیلومتری شمال مرودشت و در ۵۷ کیلومتری شیراز قرار دارد. قدیمی‌ترین بخش تخت جمشید بر پایه یافته‌های باستانشناسی مربوط به سال ۵۱۸ پیش از میلاد است.نقش جهان، اصفهان
در سده یازدهم هجری قمری (سده‌هفدهم میلادی) یکی از بزرگترین میدان‌های جهان بوده و در دوره شاه عباس و جانشینان او محل بازی چوگان، رژه‌ارتش، چراغانی و محل نمایش‌های گوناگون بوده است. دو دروازه سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکایت می‌کند. این میدان همچنین محل برگزاری جمعه بازارهای عظیم بوده است. یکی از نخستین مراسم رسمی‌ای که در این میدان برگزار شده است، بازگشت پیروزمندانه امامقلی‌خان از فتح جزیره هرمز به پایتخت (اصفهان) بوده‌است. این میدان نیز به همراه چغازنبیل و تخت جمشید در سال 1358 در یونسکو ثبت شده است.
تخت سلیمان، تکاب
مجموعه تاریخی تخت سلیمان بعد از اینکه 24 سال از ثبت آخرین اثر ایرانی در یونسکو می‌گذشت در سال 1382 در اجلاس پاریس به‌عنوان چهارمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شده است. این شهر باستانی در ادوار مختلف محل سکونت اقوامی مانند، مادها، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و مغولان بوده و در هر یک از دوران‌های فوق، این محل در اوج قدرت و تمدن زمان مربوط به‌خود بوده است. آثار به جا مانده در پیرامون دریاچه‌ای همیشه جوشان و روی صخره‌ای سنگی ناشی از رسوبات آهکی دریاچه، در میان برج و باروی سنگی، آثار معماری خاص مانند چهار طاق آتشکده و سازه‌های آئینی نیایشگاه آناهیتا، کاخ‌های دوران ساسانی و ساختمان‌های مربوط به ایلخانی قرار دارد.
پاسارگاد، سعادت شهر
مجموعه میراث جهانی پاسارگاد در تیرماه سال 1383 به‌عنوان پنجمین مجموعه ثبت‌شده ایران در فهرست آثار میراث جهانی در نشست یونسکو که در کشور چین برگزار شد، ثبت شد. پاسارگاد مجموعه‌ای از سازه‌های باستانی برجای مانده از دوران هخامنشی است که در شهرستان پاسارگاد در استان فارس جای گرفته است. این مجموعه دربرگیرنده ساختمان‌هایی چون آرامگاه کوروش بزرگ، باغ پادشاهی پاسارگاد، کاخ دروازه، پل، کاخ بار عام، کاخ اختصاصی، دو کوشک، آب‌نماهای باغ شاهی، آرامگاه کمبوجیه، استحکامات دفاعی تل تخت، کاروانسرای مظفری، محوطه مقدس و تنگه بلاغی است.
ارگ بم، کرمان
ارگ بم بزرگترین سازه خشتی در جهان است که در نزدیکی شهر بم در استان کرمان قرار دارد. این ارگ عظیم که در مسیر جاده ابریشم قرار دارد سده ۵ پیش از میلاد ساخته شده‌است. کل بنا یک دژ بزرگ است که در قلب آن، ارگ واقع شده، اما به دلیل ظاهر پرابهت ارگ، که پر ارتفاع‌ترین قسمت مجموعه نیز به شمار می‌آمد، کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده می‌شود. در سال 1383 ارگ بم به‌دلیل تخریب گسترده در زلزله به‌طور همزمان به عنوان ششمین اثر تاریخی فرهنگی ایران در فهرست میراث جهانی و میراث در خطر یونسکو ثبت شد.
گنبد سلطانیه، زنجان
گنبد سلطانیه مقبره اُلجایتو است که بین ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری اسلامی و ایرانی به شمار می‌رود. این بنا مسجدی است بسیار زیبا از حیث معماری و تزیین و بزرگی در دنیا مشهور است. گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته و بنایی است هشت ضلعی که طول هر ضلع آن ۸۰ گز است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد. گفته می‌شود در ساخت گنبد بزرگ شهر فلورانس از این گنبد الگوبرداری شده‌است. بنای این گنبد بعد از گنبدهای سانتامارینا و ایاصوفیه سومین گنبد بزرگ دنیاست. سلطانیه هفتمین اثر ملی ایران است که در تیرماه 1384 به ثبت رسیده است.
بیستون، کرمانشاه
در تیرماه 1385 مجموعه تاریخی بیستون هشتمین اثر ایرانی بود که در سی‌امین نشست کمیته میراث جهانی در لیتوانی به جمع آثار ایران در فهرست میراث جهانی اضافه شد. سنگ‌نبشته بیستون بزرگترین سنگ‌نبشته جهان، نخستین متن شناخته شده ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان واقع در شهرستان هرسین در سی کیلومتری شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است. این نقش برجسته پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به‌بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. طول این نقش برجسته ۶ متر و عرض آن 20/3 متر است. نکته‌های اصلی کتیبه بیستون؛ معرفی داریوش از زبان خود او، دودمان هخامنشی، چگونگی اعاده پادشاهی به هخامنشیان، شیوه حکومت داریوش، مرگ کمبوجیه، طغیان گئوماتا و کشته شدن او در پائیز ۵۲۲ ق م، شورش و طغیان در بسیاری از سرزمین‌ها و سرکوبی آنها و اعاده نواحی بسیاری که از فرمانبرداری سر باز زده بودند، پیروزی‌هایی که در نوزده نبرد نصیب داریوش شده، است.
قره‌کلیسا، ماکو
در سال 1386 هم، ایران پرونده قره‌کلیسا را برای ثبت در فهرست میراث جهانی معرفی کرد که به‌دلیل تغییر و تحولات صورت‌گرفته در سازمان میراث فرهنگی و ارائه دیرهنگام پرونده، قره‌کلیسا از سوی کارشناسان یونسکو نمره قبولی نگرفت و ایران یک سهمیه خود را برای ثبت جهانی از دست داد. اما در تیرماه 1387، پرونده‌ای با عنوان مجموعه کلیساهای آذربایجان به یونسکو فرستاده شد و نهمین اثر جهانی ایران با نام مجموعه «کلیساهای ارامنه» شامل سه کلیسای اصلی و چند بنای اطراف آن، همراه دهکده‌ها و قبرستان ثبت جهانی شد. این کلیسا در جنوب ماکو و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است. مجموعه قره کلیسا، شامل سه کلیسای اصلی با نام‌های قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و زور زور است.
سازه‌های آبی، شوشتر
سازه‌های آبی شوشتر در دوران ساسانیان، جهت بهره‌گیری از نیروی آب به‌عنوان محرک آسیاب‌های صنعتی ساخته شده است. در این مجموعه بزرگ، ساختمان آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب و سیکا که محلی جهت استراحت و تفریح است قابل توجه و جالب هستند. این اثر زیبا در سال 1388 که شامل 14 اثر بود، دهمین اثر جهانی ایران نام گرفت. در سفرنامه «مادام ژان دیولافو» باستان‌شناس نامدار فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده است.بازار تبریز، تبریز
سال 1389 نیز ایران برای نخستین‌بار توانست از دیگر ظرفیت‌های یونسکو استفاده کند و موفق به ثبت جهانی دو اثر تاریخی «بازار تبریز» و مجموعه «بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی» به‌صورت همزمان شد. بازار تبریز یکی از بزرگترین و مهمترین بازارهای سرپوشیده در سطح ایران و قاره آسیا به‌شمار می‌رود. این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، بزرگترین بازار سرپوشیده جهان است. هسته مرکزی شهر تبریز در داخل یک چهارضلعی قرار گرفته و بازار تبریز در مرکز این چهارضلعی واقع شده‌است. این بازار از سمت شرق به عالی‌قاپو (مجموعه کاخ‌های ولی‌عهدنشین) و از سمت غرب به مسجد جامع محدود شده و از سمت شمال، بخش‌هایی از شمال رودخانه مهران‌رود را شامل می‌شود و این دو بخش به وسیله پل‌های چوبی که در امتداد راسته‌بازار قرار دارند، به هم متصل می‌شوند.
بقعه شیخ صفی‌الدین، اردبیل
آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی یکی از مکان‌های تاریخی شهر اردبیل در شمال باختری ایران است. مجموعه «بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی» در سال 1389 همزمان با بازار تبریز در یونسکو به ثبت جهانی رسید. یکی از موارد منحصر به فرد این مجموعه این است که این بقعه حاوی ده‌ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته‌های هنری است که از آن جمله می‌توان به عالی‌ترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچ‌بری کتیبه‌های زیبا و نفیس و خط خطاطان بزرگ دوره صفوی (میر عماد، میر قوام الدین، محمد اسماعیل و...) منبت‌های ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نقاشی و تنگ بری و غیره اشاره کرد. این اثر از ساختار معماری فخیمی برخوردار است که گرد هم آمدن فضایل هنری نامبرده، آن را در مجموعه‌های تاریخی ایران شاخص و متمایز کرده‌است.
باغ‌های ایرانیسال گذشته که اجلاس کمیته میراث جهانی در پاریس برگزار شد، ایران یک پرونده تاریخی و یک پرونده طبیعی را برای ثبت معرفی کرده بود اما فقط موفق شد باغ‌های ایرانی را به عنوان سیزدهمین اثر جهانی خود در بخش تاریخی ثبت کند. مجموعه نه باغ ایرانی به ترتیب، باغ ایرانی پاسارگاد در پاسارگاد، باغ ارم در شیراز، باغ چهلستون در اصفهان، باغ فین در کاشان، باغ عباس‌آباد در مازندران، باغ شازده در کرمان، باغ دولت‌آباد در یزد، باغ پهلوان‌پور در مهریز و باغ اکبریه در بیرجند هستند. این باغ‌ها عنوان یک ساختار کامل، بیانگر رابطه تنگاتنگ میان بستر فرهنگی و طبیعی است و نشانه‌ای از سازگار نمودن و همسو کردن نیازهای انسان و طبیعت است.
گنبد قابوس، گنبد
امسال و تقریباً چند روز پیش بود که ایران برای دومین بار دو اثر ملی را در یونسکو به ثبت رساند که یکی از این آثار زیبا و منحصر به فرد «گُنبَدِ کاووس یا گنبد قابوس» است. گنبد قابوس به‌عنوان یکی از آثار معماری اسلامی جایگاه و اهمیت ویژه‌ای دارد و اگرچه برج‌های دیگری مانند رادکان و رسکت وجود دارند، ولی این اثر، مادر برج - مقبره‌های ایران محسوب می‌شود. گنبد قابوس مرکز شهرستان گنبد کاووس در استان گلستان ایران است. این شهر به خاطر دارا بودن یکی از بلندترین برج‌های آجری دنیا با همین نام که در قرن یازدهم میلادی بنا شده‌است، معروف است. گنبد قابوس از نظر شیوه ساخت و معماری در نوع خود بی‌نظیر است و پس از سقوط ساسانیان در ایران باستان و ورود اسلام به ایران، کهن‌ترین و نخستین اثر معماری همین گنبد قابوس بوده است که یکی از حکام محلی به نام قابوس بن وشمگیر در طبرستان آن زمان (ایالت هیرکان) سفارش ساخت آن را داد.مسجد جامع اصفهان، اصفهان
مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان که همزمان با گنبد قابوس و طی چند روز اخیر به ثبت جهانی رسیده است دایرة‌المعارفی متنوع از سبک‌های مختلف هنر معماری در بیش از یک‌هزار سال تاریخ و تمدن ایران و چکیده و عصاره معماری ایران در دوران اسلامی است. کاوشهای باستانشناسی نشان از آن دارد که احتمالاً این مسجد پیش از تسلط اعراب بر این شهر، مرکز مذهبی مهم شهر بوده و به‌صورت یکی از آتشکده‌های شهر اصفهان کاربری داشته‌است. کشف یک پا ستون، با تزیینات دوره ساسانیان، در منطقه شمالی مسجد، وجود بنایی قبل از اسلام را تأیید می‌کند. درباره تاریخچه تغییر و تحولات مسجد اختلاف نظرهایی وجود دارد ولی به نظر می‌آید ساخت مسجد جامع به قرون اولیه هجری و در زمان عباسیان بوده که در قرن سوم هجری محراب آن تخریب و جهت قبله آن اصلاح شده‌است. نکته جالب توجه در معماری این مسجد آن است که بخش‌های گوناگون آن در طول نزدیک به دوهزار سال شکل گرفته‌اند و طی این سالها همواره در حال مرمت و بازسازی بوده‌است که آخرین آنها بازسازی بخش تخریب شده بر اثر بمباران هواپیماهای عراقی در طول هشت سال جنگ ایران و عراق بوده‌است. منبع: ایران