تیری که معلوم نیست به استناد تحقیق کدام مرکز آمار و پژوهشی منتشر می‌شود. انگار دیواری کوتاه‌تر از دیوار خودروسازان وجود ندارد که مسئولان ترافیکی کشور بتوانند از آن آویزان شوند و بار مسئولیت تامین جان مردم را از شانه‌های‌شان سبک‌تر کنند!
در جاده یا خیابان، تصادف همیشه یک اتفاق معمولی به حساب می‌آید، رویدادی که جدا کردن آن از سفر به خصوص سفرهای برون شهری ممکن نیست.
کشور ایران با 38 کشته در 100 هزار نفر جمعیت یکی از پنج کشوری به حساب می‌آید که آمار بالایی درخصوص مرگ ومیر ناشی از تصادفات جاده ای دنیا دارد.
در 20 سال گذشته نیم میلیون نفر از هموطنان ما در کشور به علت حوادث جاده‌ای جان باخته‌اند و این رقم دو برابر کل تعداد شهدای کشور در طول هشت سال دفاع مقدس برآورد شده است.
همچنین سالانه 700هزار نفر به علت تصادفات جاده‌ای در کشور مصدوم یا معلول می‌شوند. هزینه درمان مجروحان ناشی از حوادث جاده‌ای کشور بیش از 70 هزار میلیارد تومان در سال برآورد شده است.
این آمارها نشان از وخامت اوضاع در تصادفات جاده‌ای دارد و موجب می‌شود که ما نتوانیم به همین سادگی از کنار موضوعی مانند این بگذریم و به این نکته فکر نکنیم که مقصر اصلی تصادفات کشور کیست یا چیست؟
یکسویه‌نگری چاره کار نیست
در پاسخ به این سوال البته تاکنون مسئولان و کارشناسان مختلف، نظرات گوناگونی را ارائه داده‌اند که گاهی به شدت یک‌سویه بوده است در حالی که درباره موضوع به این مهمی، نمیتوان نظرات یک‌جانبه و قطعی ارائه داد چراکه در یک تصادف، عوامل بسیاری دخیل هستند که تنها با مطالعه و نگاه شفاف می‌توان به آنها پی برد.
یکی از تازه‌ترین اظهارنظرهای تک‌جانبه، سخنان اخیر محمد احمدی بافنده، مدیرعامل سازمان تاکسیرانی شهر تهران بوده که تنها خودروسازان داخلی را عامل حوادث رانندگی دانسته و گفته است: در حالی که اعلام می‌شود به دلیل بی‌دقتی رانندگان حوادث جاده‌ای شکل می‌گیرد به طور قاطع می‌گویم به دلیل بی‌دقتی خودروسازان است که این مشکلات ایجاد می‌شود، چراکه هنوز خودروهای ما مجهز به ترمز ای بی اس نیستند.
از سوی دیگر مرتضی طلایی رئیس کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر تهران نیز در اظهار نظر دیگری انتقادات مسئولان نسبت به صنعت خودروسازی را تایید کرده و اظهار می‌کند: این کارخانه‌ها خدمات مرگ ارائه می‌دهند اما بیان مجدد این گلایه‌ها تنها کام ما را تلخ می‌کند!
البته مدیران شهری هیچ‌گاه اعلام نکردند که با استناد به کدام کار پژوهشی و آماری، تا این اندازه مطمئن هستند که خودروهای ایرانی، مسبب حوادث جاده‌ای‌اند هرچندکه نقص فنی خودروها می‌تواند عامل تصادف موثر باشد، اما آیا واقعاً خودرو، تنها عامل تصادفات پرشمار جاده‌ای و درون شهری کشور است؟
عامل انسانی موثرترین دلیل تصادفات است
دکتر مهرداد تقی‌زاده، مشاور عالی حمل و نقل و ترافیک شهردار تهران ضمن گفت‌وگو با پایگاه اطلاع رسانی شهرخبر، در باره اینکه از میان سه عامل انسان، خودو و جاده کدام‌یک در تصادفات موثرتر است عقیده دارد: در کشور ما عامل انسانی همیشهنقش اول را در تصادفات داشته است. این عامل به اندازه‌ای پررنگ است که همه چیز را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
وی عامل انسانی را مجموعه‌ای از راننده، پلیس و عابران دانسته و می‌افزاید: هرکدام از افرادی که در جریان حمل و نقل حضور دارند، می‌توانند در ایجاد تصادف موثر باشند، مثلا پلیس است که می‌تواند نواقص جاده و حمل و نقل را شناسایی کرده و آنها را برطرف کند. از سوی دیگر نقش رانندگان در تصادف بسیار زیاد است زیرا اوست که باید تابع و مجری قوانین باشد تا شاهد تصادفات کمتری باشیم.
مشاور عالی حمل و نقل و ترافیک شهردار تهران، البته نقش عوامل دیگر را نادیده نگرفته و اظهار می‌کند: جاده‌های خطرناک در کشور ما کم نیستند و عامل بسیاری از تصادفات نیز همین جاده‌ها هستند. اصولا ما به جاده‌ای خطرناک می‌گوییم که پیچ‌های خیلی تند داشته باشد یا نشیب و فرازهای آن خارج از کنترل شهروندان باشد. گاهی نیز جاده‌ها این دو عامل را توامان داراست که در این صورت بسیار می‌تواند خطرناک باشد.
تقی‌زاده با اشاره به اینکه تعریض ناقص جاده عامل بسیاری از تصادفات است می‌گوید: در بسیاری از جاده‌ها تعریض جاده در نقطه‌‌ای غیر قابل پیش بینی تمام می‌شود و افزایش حجم خودروها در ورود به بخش کم‌عرض‌تر جاده، تصادف‌های خسارتباری را به دنبال دارد.
وی نقص فنی خودروها را نیز نادیده نگرفته و اظهار می‌کند: البته همه می‌دانند که نقص در خودرو می‌تواند موجب بروز حادثه شود، اما درنهایت هر راننده‌ای با هر خودرویی هرچه قدر قدیمی، ناقص یا بی‌کیفیت باید بتواند به شکلی رانندگی کند که از بروز تصادف جلوگیری شود. مثلا در سادهترین حالت، وقتی می‌داند ترمز خودرویش خیلی خوب نیست باید فاصله خود را با ماشین جلویی به اندازه‌ای که فرصت برای ترمز ناگهانی داشته باشد حفظ کند.
وقتی خودروی خوب خارجی واژگون می‌شود
وقتی از تولید خودروهای بی‌کیفیت در داخل از کشور صحبت می‌شود و تمام گناه به گردن خودروی داخلی میافتد، نگاهی به اخبار شاید خالی از لطف نباشد. اخباری که در آن خودروهای گران قیمت خارجی هستتند که به دلیل سرعت غیرمجاز یا عدم رعایت قوانین واژگون یا از جاده خارج شده‌اند.
نمونه معروف این تصادفات، حادثه‌ای است که اخیراً برای وزیر راه و شهرسازی اتفاق افتاد و در آن خودروی خارجی و ایربگ‌دار آقای وزیر هنگام سفر بازدید از پروژه مسکن مهر شهرستان فیروزکوه در جاده دماوند، به دلیل سرعت غیرمجاز دچار حادثه شده و او را راهی بیمارستان کرد.
در حادثه معروف دیگری نیز خودروی تویوتا پرادوی علی دایی در جاده کاشان واژگون شد. دلیل این سانحه هم عدم توجه به جلو اعلام شد.
این نمونهها، پاسخ مسئولانی مانند احمدی بافنده یا طلایی را می‌طلبد تا توضیح دهند که چرا خودورهای خارجی که با بهترین استانداردها و قطعات ساخته شده‌اند، دچار چنین حادثههایی می‌شوند؟ مگر این اسب آهنی سوارکار ندارد؟ یا شاید خودبخود دچار حادثه می‌شود؟
جاده‌های مرگ کدامند؟
اما وقتی از جاده‌های مرگبار در کشور صحبت می‌کنیم، بد نیست بدانیم که این جاده‌ها کجا هستند. رئیس مرکز فرماندهی کنترل پلیس راهور ناجا خطرسازترین جاده‌های کشور را معرفی کرده است. سرهنگ محسن میربهرسی در این باره می‌گوید: جاده‌های پرخطر جاده‌هایی هستند که خودروها از روبروی هم حرکت می‌کنند. از طرفی پرخطرترین جاده‌ها در 30کیلومتری شهرها قرار دارند به طوری که 62درصد سوانح رانندگی در این نقاط رخ می‌دهد.
وی جاده جیرفت-کرمان را به عنوان خطرسازترین جاده معرفی کرده و می‌افزاید: این جاده به دلیل حمل صیفی‌جات در آن و عبور و مرور کامیون و وانت، جاده خطرسازی است. همچنین جاده اصفهان-شیراز که قبلاً رتبه اول در کشور از نظر تصادفات را داشت با تفکیک این جاده در حال حاضر رتبه سوم را دارد.
همچنین سرهنگمحمدرضا مهماندار، فرمانده پلیس راه کشور درباره علل بروز تصادف در کشور عنوان می‌کند: در وقوع تصافات جاده‌ای، نخستین نقش حادثه‌ساز را خطای انسانی بر عهده دارد.
وی با اشاره به اینکه برای رفع مشکل جاده‌های کشور، دو روش عمده پیشنهاد شده، می‌گوید: در حال حاضر که برای اصلاح نقاط حادثه خیز جاده‌ها، بودجه و اعتبار کافی وجود ندارد، به عنوان یک راه کوتاه مدت، به طور موقت از علایم و تابلوهای هشداردهنده استفاده کنیم تا دست کم راننده خطرات احتمالی پیش روی خود را بشناسد و سپس در یک فرآیند میان مدت، تمام نقاط حادثه خیز جاده‌های ایران را در یک بازه پنج ساله اصلاح کنیم.
اجرای برنامه چهارم در هاله‌ای از ابهام
نواقص قانونی یا بی‌توجهی به مصوبات و طرح‌ها نیز در جای خود می‌تواند در افزایش تصادفات نقش داشته باشد. به عنوان مثال در برنامه چهارم توسعه برای کاهش تلفات جاده‌ای تدابیر ویژه‌ای لحاظ شده که از آن جمله می‌توان به استاندارد کردن جاده‌های کشور و حذف حدود 50 درصد از نقاط حادثه خیز در جاده‌ها اشاره کرد.
هرچند که این برنامه‌ها و اصلاحیه‌ها هنوز در حد حرف و روی کاغذ مانده و اجرایی شدن آن زمان مشخصی ندارد و شاید به خوبی هم ندانیم که اجرا شدن آن به عهده کدام نهاد است و چرا تاکنون به تعویق افتاده ولی باید مسوولان امر هرچه زودتر به فکر اجرایی کردن مفاد مربوط به کاهش تصادفات رانندگی برنامه چهارم توسعه باشند زیرا متولیان اصلی حفظ جان مردم در این حوادث مسوولانی هستند که با بی‌توجهی به این برنامه‌ها، خود جان هموطنان را به خطر می‌اندازند.
و اما هزار و یک مشکل دیگر...
یکی از نکات قابل توجه و تامل در وقوع تصادفات رانندگی، میانگین سنی افرادی است که جان خود را در این قبیل حوادث از دست می‌دهند، به طوری که در حال حاضر 40 درصد تلفات ناشی از تصادفات رانندگی در ایران، شامل گروه سنی 10 تا 35 سال می‌شود و متوسط سن قربانیان تصادفات رانندگی در ایران، کمتر از 32 سال است.
از طرفی کهنگی راهها نیز خود مزید بر مشکلات جاده‌ها شده و می‌تواند خطرات بسیاری به دنبال داشته باشد. بیشتر اتوبان‌ها و جاده‌های پر ترافیک کشور نظیر جاده‌های شمال، قدمتی معادل چهار تا هفت دهه دارند ضمن اینکه بسیاری از آزادراه‌های موجود هم بسیاری از ویژگی های استاندارد یک آزاد راه را ندارند.
ظرفیت جاده‌ها با تعداد خودروها همخوانی ندارد
همچنین رضا نیلی، کارشناس ارشد حمل و نقل اما مشکلات زیر ساختی را در بروز خطاهای انسانی موثر می‌داند و می‌گوید: ناهمخوانی ظرفیت جاده‌ها با تعداد خودروها نقش غیر قابل کتمانی در افزایش خطاهای انسانی دارد.
نیلی می‌افزاید: اگر واقع بین باشیم در می‌یابیم که به علت ظرفیت کم جاده‌ها بسیاری از رانندگان برای در امان ماندن از ترافیک بویژه در تعطیلات مجبورند ساعات طولانی رانندگی کنند، یا اینکه شب‌ها یا صبح زود به جاده بزنند که همین موضوع خستگی مفرط و خواب آلودگی راننده و در نتیجه حوادث ترافیکی را در پی دارد.