عرفات، نام منطقه وسیعی است با مساحت حدود 18 کیلومتر مربع در شرق مکه معظمه، اندکی متمایل به جنوب که در میان راه طائف و مکه قرار گرفته است. زائران بیتالله الحرام در روز عرفه (نهم ذی حجه) از ظهر تا غروب در این منطقه حضور دارند. در نقلی آمده است که آدم و حوا (ع) پس از هبوط از بهشت و آمدن به کره خاکی، در این سرزمین همدیگر را یافتند و به همین دلیل، این منطقه «عرفات» و این روز «عرفه» نام گرفته است. (1)
عرفه، از عیدهای بزرگ است؛ هر چند عید نامیده نشده است و روزی است که حق تعالی بندگان خویش را به عبادت و طاعت خود دعوت کرده، سفره جود و احسان خود را برای آنها گسترده است. شیطان در این روز، از همه اوقات خوارتر و حقیرتر و خشمناکتر است.
روایت شده که حضرت زینالعابدین علیه السلام در روز عرفه صدای فقیری را شنید که از مردم کمک میخواست. حضرت فرمود: وای بر تو! آیا دست نیاز به سوی غیر خدا دراز میکنی؛ در حالی که امید میرود در این روز بچههایی که در شکم مادر هستند، مورد فضل و لطف الهی قرار گیرند و سعادتمند گردند؟ (2)
در روایتی از حضرت صادق علیه السلام آمده است: «کسی که در ماه رمضان آمرزیده نگردد تا رمضان آینده آمرزیده نمیگردد؛ مگر این که روز عرفه را درک کند.» (3)
بهترین عمل در روز عرفه دعا است و در میان روزهای سال، این روز برای دعا امتیاز ویژهای دارد.
روز عرفه دارای دعاهای فراوانی است؛ ولی در این میان، دعای عرفه امام حسین علیه السلام دارای جایگاه ممتاز و ویژه است و در واقع، نابترین و عمیقترین معارف الهی و توحیدی در این دعا، بر زبان سالار شهیدان جاری گشته است.
عصر روز عرفه امام حسین علیه السلام با گروهی از خاندان و فرزندان و شیعیان، با نهایت خاکساری و خشوع از خیمه بیرون آمدند و در جانب چپ کوه ایستادند. امام چهره مبارک خود را به سوی کعبه گردانید مانند مسکین نیازمندی که غذا میطلبد، دستها را برابر صورت خود گرفت و دعایش را چنین آغاز کرد:
«الحمدلله الذی لیس لقضائه دافع ولا لعطائه مانع و لا کصنعه صانع و هو الجواد الواسع؛ سپاس خداوندی را سزاست که چیزی قضایش را دور نمیسازد و از عطا و بخشش او جلوگیری نمیکند و هیچ آفرینندهای آفرینش او را ندارد و او سخاوتمندی بیانتهاست.»
حضرت سپس به بیان گوشهای از نعمتهای بیپایان خداوند که انسان را در تمام مراحل رشد و تکامل در برگرفته، میپردازد و مهربانی مادران و دایهها و مواظبت و پرستاری و دلسوزی آنان را از الطاف و عنایتهای خداوند میشمرد؛ سپس به لزوم شکر نعمتهای الهی اشاره میکند و خود را از ادای یک شکر نیز عاجز و ناتوان میبیند. هر فرازی از این دعا، دریچهای از نور و توحید و عشق و محبت به خداوند را به سوی دل انسان میگشاید و عبارات دعا و محتوای آن، نشان میدهد که امام حسین علیه السلام در حال این دعا یک سره از خود و عالم غافل گشته، تمام جهان را به یک سو نهاده، با همه وجود حضور خداوند و احاطه و اشراف او به همه ذرات هستی و نفوذ علم و قدرت و حیات او را بر تک تک ذرات و موجودات عالم مشاهده مینماید و آن چه را که دیده، بر زبان آورده است. امام حسین علیه السلام میخواهد با این نیایش، انسان و خدا را بشناساند و نزدیکی آن را به هم بنماید. او با این نیایش، منطقیترین و واقعیترین رابطه انسان با خداوند بی چون را توضیح میدهد.
دعای عرفه سیدالشهداء علیه السلام سراسر نور و عرفان پروردگار است و آمیزهای از شور و عشق و محبت و معرفت به ذات پاک خداوند است. در فرازهای این دعا، امام حسین علیه السلام با خداوند چنین عاشقانه زمزمه میکند:
خداوندا! اجازه فرما تا دمی چند در برابرت به زانو در افتم و قطراتی از اقیانوس جان، نثار بارگاهت نمایم. خیال دوری راه تا درگاه جمالت خسته و فرسودهام کرده است:
از گل آدم شنیدم بوی تو راه‌ها پیموده‌ام تا کوی تو
خدایا! موجوداتی که در هستی خود نیازمند تو هستند، چگونه میتوانند راهنمای من به سوی تو باشند؟
پروردگارا! آیا حقیقتی غیر از تو آن روشنایی را دارد که بتواند تو را بر من آشکار سازد؟ کی از نظر غایب و پنهان بودهای که نیازمند راهنمایی به سوی خود باشی و چه وقت از من دور بودهای تا نمودهای جهان مرا به تو برساند؟
همه عالم به نور توست پیدا کجا گردی تو از عالم هویدا؟
خدایا! روشنایی جمال و جلالت در جهان هستی آشکارتر از هر چیز است و وجود تو خفا و پوشیدگی ندارد تا چراغی سر راه بگیرم و بارگاه ربوبی تو را جست و جو نمایم و یا دلیلی را راهنمای خود به سوی تو قرار دهم؛ چون فروزنده چراغ تو و سازنده دلیل و راهنما، تویی.
خدای من! چشمی که تو را بر خود نگهبان و مراقب نبیند، کور و فرو بسته باد و بندهای که از متاع محبت تو بیبهره باشد، سرمایه باخته و ورشکسته باد.
دیدهای کان چهره روشن نبیند کور باد خاطری کز توست خالی، تیره و بی نور باد
امام حسین علیه السلام با این دعا روحی تازه به کالبد عرفات دمید و این نغمه خوش آسمانی و آوای دلانگیز ملکوتی را تا ابد در سینه سینای عرفات به یادگار گذاشت.
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر یادگاری که در این گنبد دوار بماند
صحرای عرفات کالبد و جسم امام حسین علیه السلام روح آن است و به همین دلیل حق تعالی، در روز عرفه پیش از آن که به اهل موقف عرفات نظر لطف کند، به زائران قبر پاک حسین علیه السلام (4) نظر رحمت میافکند. (5)
----------------------------------
پینوشتها:
1- رسول جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، نشر مشعر
2- مفاتیح الجنان، اعمال روز عرفه
3- همان، فضیلت ماه مبارک رمضان
4- مفاتیح الجنان، زیارت امام حسین علیه السلام در روز عرفه
5- در این مقاله از کتاب نیایش حسین علیه السلام تالیف علامه فقید محمدتقی جعفری، استفاده فراوان شده است.
منبع: سایت تبیان به نقل از مجله پرسمان، ش 17 ، کاظم مصطفایی