سناریوپردازی به شکلی فزاینده به ابزار طرح‌ریزی راهبردی مهمی تبدیل شده است، زیرا همواره تعداد بنگاه‌ها، سازمان‌ها و آژانس‌های دولتی که رو به استفاده از سناریوها می‌آورند، بیشتر می‌شود. سناریوها، دیدگاه‌های آلترناتیو قابل باوری در این زمینه هستند که تحولات آینده ممکن است چگونه باشد. آنها متفاوت از پیش‌بینی‌هایی است که تلاش می‌کنند بر مبنای تعمیم‌دهی گذشته، آینده را پیش‌بینی کنند. تحلیل بر مبنای سناریوپردازی به ما امکان می‌دهد از تحولات آینده پیش بیفتیم و راهبردهای واکنش به این رخدادها را بسنجیم.
در طول مرحله‌ای که حدود یک سال به طول انجامید، سناریوها در تعدادی از کارگاه‌های مربوطه در سراسر جهان پرداخته شدند. در مجموع بیش از 200 تن از حدود 40 کشور در کارگاه‌های مختلف برای کمک به شکل‌گیری این کار شرکت کردند.
پرسش‌های محوری در روند سناریوپردازی انجام شده در این تحقیق عبارتند از:
- جهان چگونه می‌تواند به سطح بالایی از رشد پایدار اقتصادی با توجه به تغییر سریع دورنمای ژئوپلتیک در اوایل قرن 21 دست یابد؟
- توازن قدرت در سال 2025 چگونه خواهد بود و سیاست‌ها و چارچوب‌های مشترک تا چه اندازه به مفهومی جهانی شکل می‌دهد؟
در این چارچوب، دو معیار که بیشترین اثرگذاری را دارند، رشد اقتصادی (از رشد اجباری تا غیراجباری) و همبستگی چندجانبه (از دلیل مشترک تا اهداف متقاطع) هستند.
جدول زیر دیدگاهی یکپارچه را درباره عناصر مهم اما نامعلوم ارایه می‌دهد (فاکتورهایی که ممکن است نتایج بسیار متفاوتی در افق زمانی سناریوها داشته باشد،) که در جریان برگزاری کارگاه‌های سناریوپردازی شناسایی شده‌اند.
|
سیاسی |
محیط زیست |
اقتصاد |
فن‌آوری |
اجتماعی |
|
ـ وجهه جهانی آمریکا ـ اشاعه سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیکی و کشتار جمعی ـ رهبری چین در منطقه/جهان ـ کاهش تغییرات جوی ـ فساد ـ بنیادگرایی ـ حاکمیت جهانی ـ شفافیت بازار ـ اشاعه هسته‌ای ـ بنیادگرایی مذهبی ـ امنیت تامین انرژی ـ تروریسم ـ رهبری اخلاقی آمریکا در جهان |
ـ تغییرات جوی ـ امنیت غذایی ـ کمبود آب |
ـ اقتصاد دو درجه‌ای ـ کندی اقتصاد چین ـ تجزیه اقتصاد آمریکا ـ رشد تقاضا برای انرژی ـ سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی ـ سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی ـ تجارت جهانی ـ سطح رفاه ـ بنیان‌های اقتصادی روسیه ـ بنیان‌های اقتصادی آمریکا |
ـ تکثر انرژی ـ انتقال انرژی ـ پیشرفت فن‌آوری در علوم ژنتیکی و حیات |
ـ تحمل‌ناپذیری، تنش‌های قومیتی/مذهبی ـ بیماری همه‌گیر ـ توزیع منطقه‌ای جمعیت |
با توجه به آنچه ارایه شد، سه سناریو برای سناریوهای جهان 2025 مطرح است. ساحت‌های متفاوتی که جهان تا سال 2025 خواهد داشت، به شرح زیر هستند. هر سناریو، مسیری متفاوت را به سوی آینده طی می‌کند. از این رو، برای مثال، جایگاه کشوری که در جهت تجدید مداوم قرار داشته باشد، بسیار متفاوت از کشوری خواهد بود که مسیر جهان چندپاره را طی کند.
مانند زمان حاضر جهانی را در حالی طی مسیری توصیف می‌کند که تغییر عمده‌ای نکرده و به آینده‌ای ناپدار منتهی می‌شود.
2009 – 2012: در حالی که از سرعت اقتصاد در سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) کاسته می‌شود، اقتصادهای در حال ظهور به رشد خود ادامه می‌دهند. دولت‌ها گرایش به تمرکز بر مشکلات اختصاصی با سابقه تاریخی دارند و ضرورتا عاجز از یافتن راه‌حل‌های خلاقانه برای مشکلات جدیدتر هستند. در کوتاه‌مدت، راه‌حل‌های موقت برای مشکلاتی که نیاز به تعهد بلندمدت دارند، ناموثر هستند. فقدان رهبری جهانی فقط شرایط را بدتر می‌کند.
2013 ـ 2021: فقدان هماهنگی در چارچوب‌های قانونگذاری همراه با خلا رهبری جهانی منجر به بروز مشکلات در سازگاری غرب با واقعیت‌های جدید ژئوپلتیکی می‌شود. قواعد بازی در حال تغییر هستند و شکاف در سیستم ظاهر می‌شود.
2022 – 2025: نسل‌های آینده اکنون بسیاری از مشکلاتی را ارث می‌برند که اجازه داده شده به فساد کشیده شوند. نوسانات اقتصادی، خیزش مکتب حمایتی و برندگان و بازندگان آشکار، توصیفی از این جهان است.
جهان چندپاره، جهانی را توصیف می‌کند که برای مدیریت مشکلات تلاش می‌کند. نه کشورها و نه نظام‌های بین‌المللی نمی‌توانند در صورتی که مشکلات نادیده گرفته شوند، به حیات خود ادامه دهند.
2009 ـ 2012: نهادهای بین‌المللی سنتی به خاطر پراکندگی قدرت ملی و چالش قدرت‌های جدید با وضع موجود تضعیف شده‌اند. اقتصاد جهانی افت می‌کند و کشورها قادر به مدیریت چالش‌های امنیتی و زیست‌محیطی نیستند.
2013 ـ 2021: رویای اقتصادهای سریع‌الرشد برزیل، روسیه، هند و چین (BRICs) تا حدی نقش بر آب می‌شود و ناامنی جهانی افزایش می‌یابد. انتشار فن‌آوری از حرکت باز می‌ایستد. همکاری بین‌المللی وجود ندارد.
2022 ـ 2025: کارآیی ضعیف اقتصادی، رهبری شکست خورده، افزایش تنش‌ها و فقدان همکاری چندجانبه بارزه این جهان است. نظام بین‌المللی در هم شکسته زیر وزن خود در حال فروپاشی است.
تجدید پایدار، جهانی را توصیف می‌کند که در آن کشورها درک می‌کنند که جامعه بین‌المللی باید در خصوص بنیانی پایدار هماهنگ کار کند تا تغییر واقعی را در سطح جهانی ایجاد کند. رهبران به صورت نظام‌مند سیاست‌های خود و چهارچوب‌ها را آنگونه که برای حمایت از اولویت‌های مشترک جهانی نیاز است، تنظیم می‌کنند. در حالی که گذار عاری از سختی نیست، جهان به سوی جهتی صحیح پیش می‌رود.
اواسط 2009 به بعد: شوک‌های سیاسی، اقتصادی، مالی و زیست‌محیطی، تغییر در طرز تفکر بازیگران کلیدی را موجب می‌شود، فشار از سوی جامعه مدنی مهمیزی برای تغییر است. رهبران و کشورها تعهد مجدد خود را به نظام بین‌المللی ابراز می‌کنند.
2013 ـ 2025: جهانی که در آن جوامع دوباره به هم متصل می‌شود و هر کدام در سطح محلی و جهانی به حل مشکلات جهانی می‌پردازد. اگر چه مشکلات باقی است، اما جامعه بین‌المللی گردهم می‌آید و خود را در مسیری به سوی رشد اقتصادی و مسوولیت‌های مشترک قرار می‌دهد.
|
تجدید پایدار |
جهان چندپاره |
مانند زمان حاضر | |
|
رهبری جهانی |
ـ چالش‌های جهانی به شیوه‌ای هماهنگ و عمل‌گرایانه بررسی می‌شود. همکاری از طریق ترکیب سازمان‌های موجود، سازوکارهای جدید جهانی و تغییر در افکار و عقاید حاصل می‌شود. ـ بعد محلی حل مشکلات تعمیق می‌یابد ـ ثبات زیست‌محیطی اولویتی جهانی است |
ـ منافع محلی بر ثبات و رشد اقتصادی اولویت دارد ـ کاهش قدرت در کشورها ماشه فروپاشی نهادهای برتون وودز را می‌کشد، در همین زمان منابع فرعی قدرت برمی‌خیزند ـ جهان دچار شکاف و تقسیم می‌شود |
ـ تمرکز رهبران جهان، به ویژه در کشورهای قدرتمند می‌تواند نزدیک‌بین و واکنشی توصیف شود، در حالی که بسیاری از مشکلات نیاز به راه‌حل‌های بلندمدت دارند ـ سازمان‌های غیردولتی و دیگر بازیگران غیردولتی قادر به پرکردن خلا رهبری برای مقابله با مشکلات جهانی نیستند. ـ جهان برای جبران عقب‌ماندگی باید تلاش کند |
|
رشد اقتصادی |
- جهانی‌سازی با تمرکز بر تقویت یکپارچگی تجاری شتاب می‌گیرد - کشورهای ثروتمند به سرمایه‌گذاری دوباره در بازارهای در حال ظهور روی می‌آورند تا فرصت‌های رشد را پیگیری کنند - سیاست‌های مدیریت‌شده و فراگیر رشد - با وجود به اوج رسیدن قیمت نفت و گاز طبیعی، رشد ادامه می‌یابد، زیرا سیاست‌های حفاظت از منابع طبیعی و فن‌آوری طرح حرکت تدریجی را به سوی اختلاط جهانی انرژی و دوری از سوخت‌های فسیلی دنبال می‌کنند |
- جهانی سازی به بن بست می‌خورد و دسترسی به سرمایه محدود است، کشورهای BRIC و دیگر کشورهای در حال ظهور لغزش می‌یابند. قیمت‌های بالا و فرار انرژی مانع رشد اقتصادی هستند. - کاهش سرعت چین و هند عامل تشدید تنش‌های داخلی و نگرانی از تامین انرژی می‌شود - افزایش چندپارگی و از هم گسستگی جهانی - تقلای جهانی برای منابع طبیعی فوران می‌کند |
ـ جهانی‌سازی پیش می‌رود، اما پتانسیل آن به خاطر قوانین و چارچوب‌ها سرهم‌بندی‌شده درک نشده و رهبران در سازگار شدن با افق ژئوپلتیک شکست می‌خورند. ـ آمریکا، چین و هند برای به دست آوردن منابع طبیعی رقابت می‌کنند ـ رشد خودخواهی به طوری که شرکت‌ها برنده هستند ـ افزایش تشکیل بلوک‌های تجاری منطقه‌ای |
|
محیط امنیتی |
- امنیت در سطح جهانی و به شکل موثر بررسی می‌شود - هماهنگی‌های بهبودیافته منجر به ایجاد محیطی امن می‌شود - امنیت مشکلی جمعی تلقی می‌شود - نگرانی از اشاعه باقی است،» به ویژه اشاعه مخفیانه. |
- شورای امنیت سازمان ملل از انتقاد از قدرت‌های جدید هسته‌ای (برای مثال، کره شمالی و ایران) امتناع می‌کند - دولت‌های ضعیف به ویژه در کشورهای غنی از منابع طبیعی در آفریقا تامین انرژی را مختل می‌کنند. - امنیت با توجه به حملات مکرر تروریستی از جمله حملات بیولوژیکی به نگرانی جدی تبدیل می‌شود. - همپیمانی سنتی رو به افول می‌گذارد - امنیت تامین انرژی منجر به تهدیدات نظامی در خصوص ادعاهای سرزمینی در قطب شمال (کانادا، روسیه و آمریکا) می‌شود، رقابت بر سر منابع جرقه درگیری‌هاست. - رقابت شدید بر سر قدرت و رقابت تسلیحات در خاورمیانه ظهور می‌یابد. |
- همکاری امنیت محدود به کشورهای «دوست» است - تعهد بلندمدت عراق به یک حقیقت تبدیل می‌شود، مراقبت در برابر ترور ادامه می‌یابد - هیچ اجماع جهانی در این خصوص وجود ندارد که چگونه به بررسی موضوعات بلندمدت امنیتی پرداخته شود و امنیت انرژی مهمیز نسل جدید توافقات دوجانبه است - اشکال جدید همپیمانی امنیتی رونق می‌یابد - بحران‌های بشردوستانه مرتبط با محیط زیست در حالی که نظام بین‌المللی در هم شکسته، افزایش می‌یابد - «برگه توازن» امنیتی در برگه قرمز است |
|
جمعیت و جمعیت‌نگاری |
- سن بازنشستگی در کشورهای ثروتمند به 70 سالگی می‌رسد - اجرای مشوق‌ها در بازارهای در حال ظهور به منظور مدیریت نرخ موالید انجام می‌گیرد - انتشار فن‌آوری توسط انتقال دانشجویان و حرکت موثر و مجانی کارگران دارای دانش صورت می‌گیرد - سیاست‌های محسوس رشد جمعیت به شدت نرمال می‌شوند - جمعیت بازارهای در حال ظهور فرصت‌ها را در کشورهای خودشان می‌بینند |
- تغییر جوی و درگیری‌ها به سطح بالاتری از جابجایی مردمی می‌انجامد که به درهای اتحادیه اروپا و آمریکا می‌کوبند. اما اتحادیه اروپا و آمریکا قوانین مهاجرتی را تقویت می‌کنند - حومه‌نشینی دیگر مشکلات را تشدید می‌کند - فرهنگ جهانی به واسطه ملی‌گرایی و بنیادگرایی کمتر غربی می‌شود - انگیزه‌ای برای نقل و انتقال دانشجویان خارجی نیست و تماس عملی محدود است. - حاصلخیزی آفریقا کاهش می‌یابد |
- سالخوردگی و کاهش جمعیت در کشورهای توسعه یافته ادامه می‌یابد - چین به خاطر سالخوردگی احساس فشار می کند، هند نمی‌تواند از سرمایه جوان خود استفاده کند - فرار مغزها ادامه می‌یابد و مشکلی جدی برای بازارهای در حال ظهور است و در همین حال کشورهای ثروتمند از مهاجران دارای تحصیلات عالیه استقبال می‌کنند - سخت‌گیری بر مهاجرت کارگران دارای مهارت‌های سطح پایین با رشد بیکاری در آمریکا و اروپا افزایش می‌یابد - افزایش حومه‌نشینی در کشورهای کمتر توسعه یافته |
|
سیاست‌های تغییرات جوی |
ـ توافقنامه‌های بین‌المللی جوی تصویب شدند و معاهدات جدید بنا به لزوم پدیدار می‌شوند ـ سرمایه‌گذاری و تسهیم فن‌آوری کارآمد انرژی همراه با پاکسازی موثر از کربن مبنای کاهش آلودگی دی‌اکسید کربن را پدید می‌آورد. ـ انتشارها به خاطر هماهنگی جهانی به اوج خود می‌رسد. کاهش آلودگی به سطح پسا صنعتی در جریان است |
ـ هند و چین از دور مذاکرات پسا ـ کیوتو خارج می‌شوند ـ رخدادهای جدی هوایی موجب خسارت سنگین می‌شود، اما اقدامات اندکی از جانب جامعه بین‌المللی صورت می‌گیرد ـ در حالی تغییرات جوی به مشکلی فراگیر تبدیل می‌شود، سیاست‌های تغییر جوی برای بازگشت کیوتو فرسایشی هستند |
ـ توافق حداقلی بر سر کیوتو2 حاصل شده و این در حالی است که شواهد علمی نشان می‌دهد این پیمان در رسیدگی به مشکلات تغییرات جوی شکست می‌خورد ـ فقدان انتقال فن‌آوری به گروه 77 برای حل مشکل ـ اتحادیه اروپا و آمریکا راهبردهای واگرایانه‌ای را دنبال می‌کنند اما در مجموع تغییرات جوی بررسی نشده باقی می‌ماند ـ تغییرات جوی سریع‌تر از آنچه تصور می‌شد صورت می‌گیرد |
|
چارچوب قانونگذاری |
ـ اصلاح بنیادین امنیتی سازمان ملل آغاز شده است ـ تعهد شدید بین‌المللی به صحیح کار کردن نهادهای بین‌المللی ـ سیاست‌های حمایتی به شکل مرحله‌ای کاهش و تجارت بین‌المللی افزایش می‌یابد ـ سیاست‌های مالی، حاکمیت متحد و غیره به رو به موزون‌تر شدن می‌گذارد |
ـ همکاری محدود بین‌المللی منجر به استانداردهای حمایتی و شبکه پیچیده‌ای از معاهدات بین‌المللی می‌شود ـ ناکارآیی مراکز قانونگذاری دولتی / محلی ـ تلاش WTO برای احیای گفت‌وگوهای دوحه شکست می‌خورد، نقض قواعد WTO عمومیت می‌یابد |
ـ فقدان چارچوب جهانی؛ قانونگذار ناهماهنگ ـ رقابت در قانونگذاری، همکاری بین‌المللی را برای حمایت از دسترسی به بازار زیر فشار می‌گذارد ـ شکاف در به هم پیوستگی اوپک پدیدار می‌شود |
|
فن‌آوری و نوآوری |
ـ دولت‌ها مشوق‌های سرمایه‌گذاری را در بخش فن‌آوری ارایه می‌دهند و نوآوری بهبود می‌یابد؛ چارچوب جهانی حقوق مالکیت معنوی پدیدار می‌شود ـ همکاری و رقابت به یک نرم تبدیل می‌شود: هماهنگی قوی در تحقیق و توسعه همراه با رقابت جدی در بازارهای بین‌المللی ـ تجربه‌های نوآورانه رشد بی‌سابقه‌ای می‌یابند و سطح زندگی در کل بهبود می‌یابد ـ چین و دیگر اقتصادهای در حال ظهور به سوی فن‌آوری خیز برمی‌دارند |
ـ تحقیقات بنیادین در سطح ملی ترجیح دارد و فقط توسط دولت‌های ملی تامین بودجه می‌شود ـ انتشار فن‌آوری به شدت کاهش می‌یابد و اقدامات ترغیبی برای نوآوری وجود ندارد ـ نقض حقوق مالکیت معنوی گسترده و شایع است |
ـ نگرانی‌های امنیتی محدود به اشاعه شراکت‌های عمومی و خصوصی برای ابتکارات بنیادی تحقیق و توسعه می‌شود ـ نوآوری پیش می‌رود اما ناکافی و دارای درجه محدودی از همکاری است ـ آمریکا بر فن‌آوری سبز به عنوان راه حلی برای تغییرات جوی و امنیت زیست محیطی تاکید می‌کند اما نمی‌تواند هدایت آن را در دست بگیرد ـ بیوتکنولوژی پتانسیل حقیقی خود را نشان می‌دهد و در همین حال تنش‌ها بر سر حقوق مالکیت معنوی افزایش می‌یابد |
|
تولید، کار و بازار سرمایه |
ـ جنبش آزادسازی کارگری، محصولات و سرمایه ـ سیاست‌های حاکمیت بهتر و سرمایه‌گذاری موثرتر موجب بهبود وجهه کار در کشورهای کمتر توسعه یافته می‌شود ـ انتقال آزادانه کارگران موجب بهبود رقابت در تجارت جهانی می‌شود ـ بازار موثر و شفاف سرمایه، سرمایه را به فرصت‌های سرمایه‌گذاری پایدار در سراسر جهان اختصاص می‌دهد ـ تاکید بر بهره‌وری و قابلیت تولید |
ـ آمریکا مرز با مکزیک را تقویت می‌کند و اتحادیه اروپا محدودیت‌های مهاجرتی اعمال می‌کند ـ گردش آزاد مردم، سرمایه و کالا به خاطر موانع مهم تجاری به شدت محدود است ـ بی‌بهره‌سازی حجم بزرگی از دارایی‌های خارجیان نزد شرکت‌های چندملیتی، ملی‌سازی و سلب مالکیت از دارایی‌های خارجی، گسترده است، به ویژه در بخش منابع طبیعی |
ـ گردش نامطلوب کالا، مردم و سرمایه به خاطر ناکارآمدی در سیستم و نگرانی بر سر امنیت ـ آزادسازی تجارت دوجانبه و شکل‌گیری بلوک‌های تجاری منطقه‌ای |
در سناریو زمان حال حاضر به این نتیجه می‌رسیم که اگر اکنون تغییرات جدی در همه سطوح اعمال نشود، (به ویژه در بحث تغییرات جوی) به مرحله‌ای می‌رسیم که دیگر قابل بازگشت نیست.
در سناریو جهان چندپاره با جهانی خودخواه‌تر روبه‌رو هستیم که تعبیر دیگر آن این است: «هر کس برای خودش». ناامنی بیشتر و اعتماد کمتر است. این جهان در هم شکسته است.
در سناریو تجدید پایدار جهانی ترسیم می‌شود که در آن کشورها درک می‌کنند جامعه بین‌المللی باید همکاری هماهنگی داشته باشد.