مفهوم جنگ نرم که در مقابل جنگ سخت به کار برده می شود دارای تعریفی واحد که مورد پذیرش همگان باشد نیست و تلقی، برداشت افراد، و جریان ها از جنگ نرم متفاوت است. اما آنچه که در این فرآیند آشکاراست بهره گیری از روشهای اقدام نرم، عملیات روانی و تبلیغات رسانه ای به عنوان موثرترین راههای دستیابی به اهداف در جنگ نرم بشمار می رود.
مفاهیم جنگ روانی، جنگ رسانه ای، عملیات روانی، براندازی نرم، انقلاب نرم، انقلاب مخملی، ... همه از اشکال جنگ نرم است که جامعه هدف را نشانه گرفته و بدون درگیری و استفاده از زور و اجبار به انفعال و شکست وا می دارد. بنابراین جنگ نرم، امروزه مؤثرتر، کارآمدتر و کم هزینه تر از جنگ سرد و درعین حال خطرناک ترین و پیچیده ترین نوع جنگ علیه امنیت، منافع و نظام ملی یک کشور است چراکه با کمترین هزینه، اهداف مورد نظر طراح جنگ نرم با استفاده از «ترفندها» و «تکنیک های رسانه ای»، قابل دستیابی است. «تکنیک های رسانه ای» و اقناع مخاطب با اندکی تمایز در فرهنگ های رسانه ای قابل مشاهده و رصد هستند بر خلاف «ترفند ها» که بصورت واضح قابل کشف و رصد نیست و هدف از آن استحاله مخاطب در بطن نظام های تحت کنترل نظام سلطه است.
بنابراین، جنگ نرم به دلیل ماهیت خود و عدم نیاز به ابزارهای فیزیکی، و معمولا با استفاده از تکنولوژی های رسانه ای و اطلاعاتی - ارتباطاتی به دنبال آن است که در مسافت های دورتری از مراکز طراحی کننده، به اجرا درآید. در این میان، فرامرزی بودن فضای سایبر امکان های موردنیاز برای سلطه را به آسانی در اختیار طراحان جنگ نرم قرار می دهد و حتی در قدمی نافذتر، با فراهم آوردن بسترهای فکری- فرهنگی، اهداف مورد نیاز از سوی برخی جریان های درون جامعه هدف نیز دنبال می شود.
قدرت نفوذ، فراگیری، دامنه دستیابی و از سوی دیگر انتقال پیام های ارزشی در ابعاد فراملی و مغایر با ارزش های نظام سلطه، رسانه ملی را در آماج هجمه های سنگین قرار داده است. بنابراین، مدیریت پیام در رسانه از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و اساساً فراگردهای ارتباطی بزرگ و پردامنه اقتضا می‌کند به دلیل اهمیت سطح پوشش و نظام ارزشی حاکم از طریق یک جریان نظام‌مند به طور مستمر پیام انتقالی مدیریت و مورد رصد قرار گیرد، ضمن اینکه در هماوردی نابرابر علاوه بر مدیریت پیام های انتقالی توسط رسانه ملی، باید به برنامه ریزی جهت خنثی سازی و پاسخگویی نسبت به پیام های مغرضانه رسانه های دشمن نیز همت گماشت تا ضریب صحت و مطلوبیت فرآیندهای انتقال پیام بر اساس اهداف نظام جمهوری اسلامی در مخاطب افزایش یابد. بنابراین در این چرخه اهمیت نخبگان و کارشناسان ارتباطات و کسانی که به هر نحوی در انتقال پیام به مخاطب نقشی ایفا می کنند دراولویت قرار می گیرد.
علاوه بر آن به دلیل اینکه پیچیدگی و ظرافت های ارتباطی یکی از شاخص های مهم جنگ نرم است قطعاً نخبگان بیشترین نقش را در شفاف‌سازی و تبیین آن دارند. راهکار اصلی در این خصوص عمق‌بخشی و افزایش معرفت در بین مخاطبان است. به عبارتی؛ روشنگری، بصیرت بخشی و شفاف سازی صحنه جنگ برای مخاطب توسط نخبگان، یکی از ابزارهای تاثیرگذار مقابله با جنگ نرم دشمن است و همزمان با آن نیز باید به مدیریت صحیح پیام و تقویت نظام های ارزشی جامعه از ابعاد مختلف به شیوه ای قانع کننده پاسخ گفت تا ضمن طرد پیامهای دشمن، علقه عاطفی و منطقی نسبت به پیامهای انتقال یافته از رسانه ملی بوجود آید. اقدامی که در برخی برنامه های رسانه ملی در موضوعات گوناگون قابل ردیابی است.
تاکید رهبر معظم انقلاب بر «برنامه ریزی دقیق و عالمانه برای تحقق وظایف رسانه ملی در خصوص جنگ نرم» در دیدار مسئولان و مدیران رسانه‌ی ملی و اعضای شورای نظارت بر صدا و سیما لزوم تجهیز تکنیکی و محتوایی به راهکارهای مقابله باجنگ نرم را بیش از گذشته یادآور می شود.
شناسایی، تقویت و سازماندهی منابع قدرت نرم در عرصه های محلی، ملی و فراملی می تواند براساس یک طرح جامع تبدیل به فرصت و هجوم به دشمنان طراح جنگ نرم شود. آگاهیبخشی عمومی، ایدئولوژی اسلامی، افزایش و تقویت محتوای محصولات فرهنگی تأثیرگذار بر جامعه، تلاش برای ایجاد وحدت، همبستگی و همگرایی بیشتر آحاد جامعه و انعکاس آن در رسانه های داخلی، ایجاد بصیرت در نخبگان و رهبران افکار در سطوح مختلف، تقویت نظام های ارزشی جامعه با رویکرد ملی بویژه در بین جوانان از جمله اقدامات مهم برای مقابله با هرگونه تهدید نرم است.
*کارشناس رسانه