مصرف عوامل نیروزای دارویی و فیزیولوژیک (به کارگیری یک ماده یا روش) که خارج از توان ژنتیک و اثرات تمرینی باشد اصطلاحا دوپینگ می‌گویند.
به نوشته تهران امروز؛ دوپینگ، بازی عادلانه، قانونی و جوانمردانه را از روند طبیعی ورزش فوتبال خارج می‌کند و در کوتاه‌مدت یا درازمدت برای سلامتی ورزشکار مضر است.
این پدیده در واقع نوعی خودزنی تدریجی محسوب می‌شود. با توجه به برگزاری سالیانه بیش از 100 مسابقه در سال برای ورزشکاران حرفه‌ای که آنها را مجبور می‌کند تمرینات شدید و سختی را تحمل کنند و از طرفی اشکالات اساسی در برخی تمرینات غیرعلمی و دانش ضعیف بعضی مربیان در دوران آماده‌سازی و فصل مسابقه (در اوج فوتبال حرفه‌ای در سال 2008 هنوز هم شاهد هستیم که پر‌طرفدارترین تیم پایتخت را در اوج مسابقات به تپه‌های داوودیه می‌برند)، مشاوره و راهنمایی غلط به قهرمانان و تفکرات اشتباه برخی ورزشکاران و پول‌های هنگفتی که در ورزش حرفه‌ای هزینه می‌شود، گرایش به استفاده از مواد نیروزا را به عنوان یک شیوه که عمدتا منشأ پزشکی و بیوشیمی دارد، به یک معضل بین‌المللی تبدیل کرده است.
براساس قوانین آژانس جهانی ضددوپینگ (WADA) عوامل نیروزا به پنج دسته طبقه‌بندی می‌شوند:
1 - عوامل دارویی (داروهای تقویت‌کننده عملکرد مثل آنابولیک و داروهای محرک)
2 - عوامل فیزیولوژیک (دوپینگ خون)
3 - عوامل تغذیه‌ای (مکمل‌های غذایی غیرمجاز)
4 - عوامل روانی (مثل هیپنوتیزم)
5 - عوامل مکانیکی (مثل پوشاک و تجهیزات)
در رشته فوتبال بر حسب نوع استفاده از سیستم‌های انرژی و نیازهای مسابقه به برخی فاکتورهای آمادگی جسمانی موارد رویکرد به مواد نیروزا با سایر رشته‌ها تفاوت دارد که برحسب پروتکل‌های بیولوژیک و سیستم‌های عملکردی در جریان فعالیت‌های بدنی به این صورت دسته‌بندی می‌شوند:
محرک‌ها
مواد محرک با تاثیر بر دستگاه اعصاب مرکزی، عملکرد ورزشکار را بهبود بخشیده و موجب افزایش حالت رقابتی و قدرت می‌شوند. از طرف دیگر افزایش فعالیت آدرنژیک ناشی از مصرف این مواد می‌تواند فشار خون سرخرگی و تحریک‌پذیری قلب را افزایش دهد. آمفتامین‌ها، کافئین، افدرین، کوکائین، سالبوتامول، تربولین، مزوکارب، اکسی متازولین و داروهای منقبض‌کننده عروق مثل آدرنالین جزو این دسته هستند که موجب کاهش سطح اسید لاکتیک در عضلات، تحریک سیستم تنفسی و عروقی، تاخیر در خستگی و افزایش سطح عملکرد در هنگام مسابقه می‌شوند.
هورمون‌های پپتیدی و مصنوعات هورمونی
با توجه به اینکه مصرف هورمون‌های صنعتی در بین ورزشکاران روبه‌رشد است، امروزه روش‌های استاندارد برای تشخیص آزمایشگاهی این مواد در نمونه‌های ادراری وجود ندارد چرا که سازندگان این داروها با استفاده از تکنیک‌های مهندسی ژنتیک می‌توانند ملکول‌های مشابه هورمون‌های درون‌زا تولید کنند که مهم‌ترین آنها عبارتنداز:
الف: هورمون ارتیروپویتین (EPO)
این هورمون تعداد سلول‌های قرمز خون را تنظیم می‌کند، از کبد ترشح شده و با رفتن به مغز استخوان باعث تحریک تولید گلبول‌های قرمز خون می‌شوند. ورزشکاران فوتبال از این هورمون برای افزایش اکسیژن‌گیری عضلات و زمان بیشتر دویدن استفاده می‌کنند. ارتیروپویتین حجم حمل اکسیژن از ریه به بافت‌ها را زیاد می‌کند. هر چند این هورمون به طور طبیعی در هنگام تمرین در ارتفاع یا تمرینات استقامتی با کیفیت در بدن ساخته می‌شود ولی فوتبالیست‌ها به صورت قابل‌توجهی از آن استفاده می‌کنند.
ب: هورمون رشد انسانی (HGH) و هورمون عامل رشد شبه انسولین
این هورمون باعث تحریک رشد، تحریک تولید پروتئین، تجزیه چربی‌ها، افزایش توده غیرچرب بدن و افزایش ذخایر گلیکوژن و ذخایر انرژی برای بالا بردن توان ورزشکار می‌شود.
عوامل آنابولیک
اثر عمده استروئیدهای آنابولیک تقویت روند تولید پروتئین و افزایش توده عضلانی ورزشکاران است. این اثر به ویژه در پسران و زنان در هر سنی بیشتر از مردان بالغ قابل مشاهده است. افزایش قدرت، میل تهاجمی، رقابت و دوندگی مداوم از مزیت‌های استفاده از این مواد است.
چنانچه نسبت غلظت ادراری تستسترون (T) به اپی‌تستسترون (E) یک فوتبالیست شش به یک باشد، نتیجه آزمایش دوپینگ مثبت تلقی می‌شود. تجمع آب و نمک و ادم، بالا رفتن فشار خون در اواخر مسابقه، گرفتگی عضلانی و ضعف مفاصل و رابط و رباط‌های صلیبی از نشانه‌های بالینی مصرف این مواد است. ناندرلون، تستسترون، متان، دینون، آندروستن، دیول و دیون و... جزو داروهای این خانواده هستند.
دوپینگ خون
خون غنی شده خودی یا غیرخودی از یک گروه خونی که در هنگام تمرین در ارتفاع یا شرایط آمادگی بالا در تمرینات گرفته شده و حاوی مقادیر زیادی از گلبول‌های قرمز است، نزدیک مسابقه تزریق می‌شود و باعث افزایش و تقویت سطح عملکرد ورزشی و تاخیر در خستگی در اواخر مسابقه که بر اثر مواد افزاینده حجم پلاسما است می‌شود. تغییر ترکیب غلظت و ترکیب مواد سرم تشکیل‌دهنده خون (هموگلوبین یا همان نوکریت) باعث شناسایی این دوپینگ می‌شود. تکنولوژی و سیستم پزشکی و طبی نگهداری خون گرفته شده تا روز مسابقه در این نوع دوپینگ بسیار مهم است.
بنابلوکرها
بنابلوکرها حرکات عصبی و تعادلات هیجانی را کنترل می‌کنند. در ورزش‌هایی که نیاز به کار عضلانی با شدت کم، سطوح بالای تعادل و تمرکز حواس، کاهش اضطراب و لرزش، کاهش ضربان قلب و فشار خون سرخرگی و باعث بهبود عملکرد در ورزش‌های خاصی می‌شود، بیشتر مورد استفاده غیرمجاز دروازه‌بان‌ها قرار می‌گیرد. نادولول، لایتالول، الپرانولول، موتالول و... جزو این دسته هستند.
مواد مخدر
موادمخدر به بهانه ایجاد آرامش، کاهش درد و صدمات ورزشی و مهار آسیب مصرف شده ، باعث وابستگی جسمی و اعتیاد و نهایتا ضعف ساختار عصبی- عضلانی و کاهش راندمان عملکرد ورزشی می‌شود. مرفین، هروئین، متادون، پتیدین، پنتازوسین و... از این دسته‌اند که سریعا قابل رویت هستند.
در فوتبال ما نمودارها و آمار و اطلاعات در رابطه با گرایش به دوپینگ گویای خیلی از واقعیاتی هستند که ریشه در دوران آماده‌سازی و اشکالات شدید در شرایط جسمانی بازیکنان دارد. وقتی بدن تحمل فشار مسابقات فشرده با کیفیت مستمر در سطح بالا در طول سال را ندارد، دوپینگ برای آماده نگه داشتن بازیکنان، اولین و آسان‌ترین راه به نظر می‌آید.
تجارب و نتایج ضعیف دور برگشت لیگ برتر سال گذشته و عملکرد نه چندان خوب چهار تیم باشگاهی سهمیه آسیایی، برآیند آماری دور رفت لیگ برتر از بازی هشتم تا هفته چهاردهم، سطح دوندگی میانگین 7.5 کیلومتری بازیکنان فوتبال ما، نمودار ضعیف کیفی فنی و جسمانی در دور رفت، نشان می‌دهد از تعداد کل بازیکنان حاضر در لیگ برتر در سال 88 چهار نفر در گروه A،0 2 نفر در گروه B، 125 نفر در گروه C و 284 نفر در گروه D قرار دارند. در لیگ 18 تیمی که چهار نماینده در باشگاه‌های آسیا دارد، فقط چهار بازیکن کیفیت لازم در حد استانداردها را دارند!
این برآیندها و آمارها نشان می‌دهد که برای جبران شرایط سطح بالای جسمانی امکان گرایش به مواد نیروزا به عنوان گزینه‌ای جدی در جامعه فوتبال به صورت موج نگران‌کننده‌ای مطرح شده است.
به نوشته تهران امروز؛ دوپینگ، بازی عادلانه، قانونی و جوانمردانه را از روند طبیعی ورزش فوتبال خارج می‌کند و در کوتاه‌مدت یا درازمدت برای سلامتی ورزشکار مضر است.
این پدیده در واقع نوعی خودزنی تدریجی محسوب می‌شود. با توجه به برگزاری سالیانه بیش از 100 مسابقه در سال برای ورزشکاران حرفه‌ای که آنها را مجبور می‌کند تمرینات شدید و سختی را تحمل کنند و از طرفی اشکالات اساسی در برخی تمرینات غیرعلمی و دانش ضعیف بعضی مربیان در دوران آماده‌سازی و فصل مسابقه (در اوج فوتبال حرفه‌ای در سال 2008 هنوز هم شاهد هستیم که پر‌طرفدارترین تیم پایتخت را در اوج مسابقات به تپه‌های داوودیه می‌برند)، مشاوره و راهنمایی غلط به قهرمانان و تفکرات اشتباه برخی ورزشکاران و پول‌های هنگفتی که در ورزش حرفه‌ای هزینه می‌شود، گرایش به استفاده از مواد نیروزا را به عنوان یک شیوه که عمدتا منشأ پزشکی و بیوشیمی دارد، به یک معضل بین‌المللی تبدیل کرده است.
براساس قوانین آژانس جهانی ضددوپینگ (WADA) عوامل نیروزا به پنج دسته طبقه‌بندی می‌شوند:
1 - عوامل دارویی (داروهای تقویت‌کننده عملکرد مثل آنابولیک و داروهای محرک)
2 - عوامل فیزیولوژیک (دوپینگ خون)
3 - عوامل تغذیه‌ای (مکمل‌های غذایی غیرمجاز)
4 - عوامل روانی (مثل هیپنوتیزم)
5 - عوامل مکانیکی (مثل پوشاک و تجهیزات)
در رشته فوتبال بر حسب نوع استفاده از سیستم‌های انرژی و نیازهای مسابقه به برخی فاکتورهای آمادگی جسمانی موارد رویکرد به مواد نیروزا با سایر رشته‌ها تفاوت دارد که برحسب پروتکل‌های بیولوژیک و سیستم‌های عملکردی در جریان فعالیت‌های بدنی به این صورت دسته‌بندی می‌شوند:
محرک‌ها
مواد محرک با تاثیر بر دستگاه اعصاب مرکزی، عملکرد ورزشکار را بهبود بخشیده و موجب افزایش حالت رقابتی و قدرت می‌شوند. از طرف دیگر افزایش فعالیت آدرنژیک ناشی از مصرف این مواد می‌تواند فشار خون سرخرگی و تحریک‌پذیری قلب را افزایش دهد. آمفتامین‌ها، کافئین، افدرین، کوکائین، سالبوتامول، تربولین، مزوکارب، اکسی متازولین و داروهای منقبض‌کننده عروق مثل آدرنالین جزو این دسته هستند که موجب کاهش سطح اسید لاکتیک در عضلات، تحریک سیستم تنفسی و عروقی، تاخیر در خستگی و افزایش سطح عملکرد در هنگام مسابقه می‌شوند.
هورمون‌های پپتیدی و مصنوعات هورمونی
با توجه به اینکه مصرف هورمون‌های صنعتی در بین ورزشکاران روبه‌رشد است، امروزه روش‌های استاندارد برای تشخیص آزمایشگاهی این مواد در نمونه‌های ادراری وجود ندارد چرا که سازندگان این داروها با استفاده از تکنیک‌های مهندسی ژنتیک می‌توانند ملکول‌های مشابه هورمون‌های درون‌زا تولید کنند که مهم‌ترین آنها عبارتنداز:
الف: هورمون ارتیروپویتین (EPO)
این هورمون تعداد سلول‌های قرمز خون را تنظیم می‌کند، از کبد ترشح شده و با رفتن به مغز استخوان باعث تحریک تولید گلبول‌های قرمز خون می‌شوند. ورزشکاران فوتبال از این هورمون برای افزایش اکسیژن‌گیری عضلات و زمان بیشتر دویدن استفاده می‌کنند. ارتیروپویتین حجم حمل اکسیژن از ریه به بافت‌ها را زیاد می‌کند. هر چند این هورمون به طور طبیعی در هنگام تمرین در ارتفاع یا تمرینات استقامتی با کیفیت در بدن ساخته می‌شود ولی فوتبالیست‌ها به صورت قابل‌توجهی از آن استفاده می‌کنند.
ب: هورمون رشد انسانی (HGH) و هورمون عامل رشد شبه انسولین
این هورمون باعث تحریک رشد، تحریک تولید پروتئین، تجزیه چربی‌ها، افزایش توده غیرچرب بدن و افزایش ذخایر گلیکوژن و ذخایر انرژی برای بالا بردن توان ورزشکار می‌شود.
عوامل آنابولیک
اثر عمده استروئیدهای آنابولیک تقویت روند تولید پروتئین و افزایش توده عضلانی ورزشکاران است. این اثر به ویژه در پسران و زنان در هر سنی بیشتر از مردان بالغ قابل مشاهده است. افزایش قدرت، میل تهاجمی، رقابت و دوندگی مداوم از مزیت‌های استفاده از این مواد است.
چنانچه نسبت غلظت ادراری تستسترون (T) به اپی‌تستسترون (E) یک فوتبالیست شش به یک باشد، نتیجه آزمایش دوپینگ مثبت تلقی می‌شود. تجمع آب و نمک و ادم، بالا رفتن فشار خون در اواخر مسابقه، گرفتگی عضلانی و ضعف مفاصل و رابط و رباط‌های صلیبی از نشانه‌های بالینی مصرف این مواد است. ناندرلون، تستسترون، متان، دینون، آندروستن، دیول و دیون و... جزو داروهای این خانواده هستند.
دوپینگ خون
خون غنی شده خودی یا غیرخودی از یک گروه خونی که در هنگام تمرین در ارتفاع یا شرایط آمادگی بالا در تمرینات گرفته شده و حاوی مقادیر زیادی از گلبول‌های قرمز است، نزدیک مسابقه تزریق می‌شود و باعث افزایش و تقویت سطح عملکرد ورزشی و تاخیر در خستگی در اواخر مسابقه که بر اثر مواد افزاینده حجم پلاسما است می‌شود. تغییر ترکیب غلظت و ترکیب مواد سرم تشکیل‌دهنده خون (هموگلوبین یا همان نوکریت) باعث شناسایی این دوپینگ می‌شود. تکنولوژی و سیستم پزشکی و طبی نگهداری خون گرفته شده تا روز مسابقه در این نوع دوپینگ بسیار مهم است.
بنابلوکرها
بنابلوکرها حرکات عصبی و تعادلات هیجانی را کنترل می‌کنند. در ورزش‌هایی که نیاز به کار عضلانی با شدت کم، سطوح بالای تعادل و تمرکز حواس، کاهش اضطراب و لرزش، کاهش ضربان قلب و فشار خون سرخرگی و باعث بهبود عملکرد در ورزش‌های خاصی می‌شود، بیشتر مورد استفاده غیرمجاز دروازه‌بان‌ها قرار می‌گیرد. نادولول، لایتالول، الپرانولول، موتالول و... جزو این دسته هستند.
مواد مخدر
موادمخدر به بهانه ایجاد آرامش، کاهش درد و صدمات ورزشی و مهار آسیب مصرف شده ، باعث وابستگی جسمی و اعتیاد و نهایتا ضعف ساختار عصبی- عضلانی و کاهش راندمان عملکرد ورزشی می‌شود. مرفین، هروئین، متادون، پتیدین، پنتازوسین و... از این دسته‌اند که سریعا قابل رویت هستند.
در فوتبال ما نمودارها و آمار و اطلاعات در رابطه با گرایش به دوپینگ گویای خیلی از واقعیاتی هستند که ریشه در دوران آماده‌سازی و اشکالات شدید در شرایط جسمانی بازیکنان دارد. وقتی بدن تحمل فشار مسابقات فشرده با کیفیت مستمر در سطح بالا در طول سال را ندارد، دوپینگ برای آماده نگه داشتن بازیکنان، اولین و آسان‌ترین راه به نظر می‌آید.
تجارب و نتایج ضعیف دور برگشت لیگ برتر سال گذشته و عملکرد نه چندان خوب چهار تیم باشگاهی سهمیه آسیایی، برآیند آماری دور رفت لیگ برتر از بازی هشتم تا هفته چهاردهم، سطح دوندگی میانگین 7.5 کیلومتری بازیکنان فوتبال ما، نمودار ضعیف کیفی فنی و جسمانی در دور رفت، نشان می‌دهد از تعداد کل بازیکنان حاضر در لیگ برتر در سال 88 چهار نفر در گروه A،0 2 نفر در گروه B، 125 نفر در گروه C و 284 نفر در گروه D قرار دارند. در لیگ 18 تیمی که چهار نماینده در باشگاه‌های آسیا دارد، فقط چهار بازیکن کیفیت لازم در حد استانداردها را دارند!
این برآیندها و آمارها نشان می‌دهد که برای جبران شرایط سطح بالای جسمانی امکان گرایش به مواد نیروزا به عنوان گزینه‌ای جدی در جامعه فوتبال به صورت موج نگران‌کننده‌ای مطرح شده است.