دین اسلام کار و کسب و تحصیل مال و ثروت و بطور کلّی فعالیتّهای اقتصادی ای که بر اساس موازین اسلامی صورت می گیرد را ، یک نوع عبادت و موجب اجر و ثواب می داند که حضرت پیغمبر ( صلّی الله علیه و آله ) فرمودند : « عبادت ، هفتاد جزء است و با فضیلت ترین آن کوشش در راه تحصیل مال از راه حلال است .»
و بطور کلّی احادیث فراوانی که در این رابطه از پیغمبر بزرگ اسلام و اهل البیت گرامش (سلام الله علیهم ) نقل گردیده است بر این مطلب دلالت دارند که نظر اسلام اینست که مسلمانان دارای اقتصاد مستقل و خود کفا و فعّال باشند و افرادی که قدرت کار و ابتکار دارند ، هرگز به بطالت و کسالت نباید تن در بدهند و بطور منظّم و جدّی در راه ایجاد کار و اشتغال و کار و بکار بردن ابتکار بکوشند و کسانی که امکانات مالی دارند هرگز ثروت خود را راکت نگذارند و آن را در راه مضاربه ، و مزارعه و مساقاه و تأسیس و اداره مراکز تولیدی و ایجاد اشتغال بکار بیندازند تا در نتیجه این بسیج اقتصادی همگانی علاوه بر از بین بردن فقر دارای اقتصاد مستقل باشند و تا علاوه بر اینکه سنگینی زندگی خود را بر دوش دیگران نیفکند ، منشأ خدمات و کمک به دیگران باشند .
حضرت امیر مؤمنان ( علیه السلام ) فرمودند : « مردمی که با داشتن آب و خاک ، محتاج هستند از رحمت خداوند بدور می باشند .»
حضرت صادق ( علیه السلام ) به شخصی درمقام تشویق و ترغیب به کار فرمودند : « بار بر سر خود حمل کن و این زحمت را تحمّل کن و از دیگران بی نیاز باش .»
حضرت پیغمبر ( صلّی الله علیه و آله ) فرمودند : « کسی که شب را در حالی به صبح می آورد که در نتیجة در پیش گرفتن راه کسب حلال خسته شده است ، خداوند گناه او را می آمرزد . »
حضرت صادق (علیه السّلام ) به مردی 700 دینار به عنوان مضاربه دادند و فرمودند :
« این پول را از این نظر در اختیار تو گذاشتم که دوست می دارم خداوند مرا در حالی که پول را راکد نگذاشته و در جریان کار و تحصیل فائده قرار داده ام ، ببیند . »
مطلب مهمّ د راینجا این است که پیشوایان بزرگ اسلام تأکید بسیار زیادی بر این موضوع داشته اند که مسلمانان مسائل و احکام مربوط به اقتصاد اسلامی را یاد بگیرند تا هرگز دچار تخلّف از موازین اسلامی نشوند .
حضرت امیرمؤمنان (علیه السّلام ) تاجران و کَسَبه را مخاطب ساخته سه مرتبه به آنها فرمودند : « اَلْفِقهُ ثُمَّ الْمَتْجَرُ » یعنی نخست احکام و مسائل شرعی را یاد بگیرید سپس به تجارت مشغول شوید .
حضرت باقر (علیه السّلام ) فرمودند که حضرت امیرمؤمنان (علیه السّلام ) هر روز صبح در یک یک بازارهای کوفه د رحالی که تازیانة خود را بر دوش نهاده بود گردش می کرد و به هر یک از آن بازارها که می رسید می ایستاد و به آنها می فرمود : « خیرو برکت را از خداوند بخواهید و سختگیری را کنار گذاشته معاملات را با سُهُولت انجام بدهید ومیان خریداران فرق مگذارید و خود را با حِلْم و حوصله آراسته کنید از دروغگویی و قسم خودداری کنید و از ظلم و اِجْحاف جدّاً بپرهیزید و یار و یاور مظلومان باشید و هرگز به ربا خواری نزدیک مشوید و پیمانه و میزان را مراعات کنید و از حقّ مردم کم نگذارید و در راه فساد و تباهی هرگز گام مگذارید . »
به این ترتیب همه بازارهای شهر را گردش می کرد و در هر یک احکامی را که ستون فقرات اقتصاد اسلا می است بیان می کردند .
دراسلام هر نوع کار و کسب مشروع ، مقدّس و اشتغال به آن یک نوع عبادت است و فقط تأکید اسلام بر این است که کار ، مشروع و انجام دهندة کار امین و درستکار باشد که حضرت امیر مؤمنان (علیه السّلام ) فرمودند : « خداوند متعال کسی را که صاحب حِرْفه و امین باشد دوست می دارد » .
حضرت باقر (علیه السّلام ) فرمودند : «کسی که به این منظور به فعالیّت های اقتصادی می پردازد که خود کفا باشد و از مردم بی نیاز بگردد و علاوه بر ادارة خانوادة خود به امور اقتصادی همسایگان خود نیز رسیدگی کند ، در روز قیامت درحالی که چهره اش مانند ماه شب چهارده می درخشد خداوند را ملاقات می کند » ولی برای برخی از کارها فضیلت بیشتری ذکر شده است :
1- زراعت
حضرت صادق (علیه السّلام )ذفرمودند : « کشاورزان گنجهای خدا در روی زمین می باشند و در میان کارهای اقتصادی هیچ کاری درنزد خدا محبوب تر از زراعت نیست و خداوند هیچ پیغمبری را برنیانگیخت مگر اینکه به کشاورزی اشتغال داشت داشت جز ادریس (علیه السّلام ) که خیاط بود » .
و نیز فرمود : « زراعت کنید و درخت بکارید ، سوگند به خدا عملی حلال تر و پاکیزه تر از آنها را مردم انجام نداده اند » .
حضرت کاظم (علیه السّلام ) د رموقعی که مشغول زراعت بودند فرمودند : « پیغمبر و امیر مؤمنان و پدران من همه با دست خودکار می کردند و بعد افزودند همة پیغمبران و جانشینان آنان و صالحان با دست خود کار می کرده اند » .
2-تجارت
حضرت پیغمبر ( صلّی الله علیه وآله ) فرمودند : برکت ده قسمت است و نُه قسمت آن در تجارت است .حضرت صادق (علیه السّلام ) فرمودند : تجارت موجب افزایش عقل است .
مسأله اختصاصی
اقسام معاملات
بهجت: معاملات چند قسم می باشد: 1- معاملات باطل. 2- معاملات مکروه. 3- خرید و فروش میوه. 4- معامله سلف. 5- خرید و فروش طلا به طلا، یا نقره به نقره. که تفصیل هرکدام از آنها به ترتیب در مسائل بعدی ذکر خواهد شد.
[1] این توضیحات در رساله آیت الله نوری آمده است.