مورد اول خمس

1-منفعت کسب
(مسأله1751) در هفت چیز خمس واجب می شود: اوّل: منفعت کسب1. دوم: معدن. سوم: گنج. چهارم: مال حلال مخلوط به حرام. پنجم: جواهری که بواسطه غواصی یعنی فرورفتن در دریا به دست می آید. ششم: غنیمت جنگ. هفتم: زمینی که کافر ذمّی از مسلمان بخرد2. و احکام اینها مفصلاً گفته خواهد شد.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- مکارم: اوّل: منافع کسب و کار...

زنجانی: اوّل: منفعت کسب و فایده های دیگر...

2- سیستانی: بنابر مشهور...

مکارم: بنابراحتیاط واجب...

زنجانی: و احکام اینها و تفاوتهای آنها در کیفیت وجوب خمس و مصرف آنها در آینده گفته خواهد شد.

منفعت کسب[1]

(مسأله 1752) هرگاه انسان از تجارت یا صنعت، یا کسبهای دیگر مالی به دست آورد1، اگر چه مثلاً نماز و روزه میّتی را بجا آورد و از اجرت آن، مالی تهیّه کند2، چنانچه از مخارج سال خود او و عیالاتش زیاد بیاید، باید خمس، یعنی پنج یک آن را به دستوری که بعداً گفته می شود بدهد.

1- سبحانی: چنانچه از مخارج سال خود او و کسانی که متکفل هزینه زندگی آنها است زیاد بیاید باید خمس یعنی پنج یک آن را به شیوه ای که بعدا گفته می شود بدهد.

2- زنجانی: هر گاه انسان از تجارت یا صنعت یا کسب های دیگر سودی به دست آورد اگر چه مثلا نماز و روزه میتی را به جا آورد و اجرت بگیرد...

*****

مکارم: مسأله- هرگاه انسان از طریق زراعت یا صنعت یا تجارت یا از طریق کارگری و کارمندی در مؤسسات مختلف درآمدی به دست آورد، چنانچه از مخارج سال او و همسر و فرزندان و سایر کسانی که نفقه آنها را می دهد زیاد بیاید، باید خمس (پنج یک) آن را به شرحی که بعداً گفته می شود بپردازد.

مظاهری: مسأله- هر گاه انسان از طریق کاری (تجارت، صنعت، زراعت، کارگری و مانند این ها) مالی به دست آورد چنانچه از مخارج سال خود او و عیالاتش زیاد بیاید باید خمس (یک پنجم) آن را بدهد.

مسأله1753: اگر از غیر کسب مالی به دست آورد1، مثلاً چیزی به او ببخشند2 واجب نیست خمس آن را بدهد3، اگر چه احتیاط مستحب آن است که اگر از مخارج سالش زیاد بیاید، خمس آن را هم بدهد.

1- سیستانی: بجز مواردی که در مسائل بعد استثناء می شود...

زنجانی: اگر انسان از غیر کسب فایده ای به دست آورد...

2- گلپایگانی، صافی: مثلاً چیزی به وصیّت به او بدهند یا ببخشند یا هدیه کنند یا جایزه دهند...

بهجت: مثلاً چیزی به او ببخشند یا جایزه بدهند، یا اینکه از راه وصیّت یا نذر شخصی یا عمومی یا وقف، چیزی به او برسد...

3- اراکی، خوئی، گلپایگانی، تبریزی، سیستانی، صافی: اگر از مخارج سالش زیاد بیاید (تبریزی: و آن هدیه چیز کم یا کوچکی حساب نشود) باید خمس آن را بدهد.

فاضل: چنانچه از مخارج سالش زیاد بیاید احتیاط واجب آن است که خمس آن را بدهد.

بهجت: اگر از مخارج سالش زیاد بیاید بنابراحتیاط واجب باید خمس آن را بدهد.

زنجانی: چنانچه از مخارج سالش زیاد بیاید اگر مالی که به دست آورده ارزشمند باشد لازم است خمس آن را بدهد بلکه بنابراحتیاط اگر مال ارزشمندی هم نباشد خمس آن را بدهد.

وحید: در صورتی که آن بخشیده شده قدر و قیمت معتنابهی نزد مردم داشته باشد و از مخارج سالش زیاد بیاید خمس آن را باید بدهد.

سبحانی: واجب است خمس آن را بدهد و همچنین هر نوع درآمدی که از ناحیه غیر کسب به دست بیاید مثلا چیزی از طریق وصیت به او برسد و یا مهریه ای که زن از شوهر می گیرد فقط ارثی که از نزدیکان به انسان برسد خمس ندارد.

*****

مکارم: مسأله- اگر کسی چیزی را به او ببخشد و از مخارج سالش زیاد آید احتیاط واجب آن است که خمس آن را بپردازد.

مظاهری: مسأله- اگر غیر از کار مالی به دست آورد نظیر هبه، ارث، خمس، زکات و مهریه، واجب نیست خمس آن را بدهد گرچه مستحب است که اگر از مخارج سالش زیاد بیاید خمس آن را بدهد ولی اگر بداند خمس آن داده نشده است باید خمس آن را بدهد.

مسائل اختصاصی

بهجت: مسأله 1376: جهیزیه ای که پدر به دخترش می دهد و دختر آن را به منزل خود می برد، آنچه از جهیزیه که تا آخر سال استفاده نکرده، خمس دارد، مگر آن که استفاده نکردن او اتّفاقی بوده و آن چیز، نیاز منزل اوست و یا چیزی است که نداشتن آن خلاف شأن اوست که در این صورت خمس ندارد.

فاضل: مسأله 1799- سرمایه (یعنی هر چه انسان برای کسب درآمد از آن استفاده کند مثل زمین کشاورزی، گاو و گوسفند، ماشین سواری یا مغازه و خانه برای اجاره دادن) تا مقداری که انسان برای امرار معاش خود به آن نیاز دارد خمس ندارد ولو از درآمد سال خود یا از پولی تهیه شده که اگر باقی بماند خمس به آن تعلق می گیرد.

فاضل: مسأله 1800- کسی که بیش از مقدار مورد نیاز سرمایه دارد باید خمس مقدار مازاد را بدهد

مکارم: مسأله 1476: هیچ گونه تفاوتی میان کسبها و درآمدهای کسب نیست، ولی اگر انسان چیزی را به عنوان وام از دیگری بگیرد خمس ندارد.

مظاهری: مسأله 1332- اگر ارزش مادی هبه یا هدیه بالاتر از شأن او باشد و یا غیر متعارف باشد نظیر این که یک خانه هدیه شده باشد باید خمس آن را بدهد.

(مسأله 1754) مهری را که زن می گیرد1خمس ندارد. و همچنین است ارثی که به انسان می رسد2. ولی اگر مثلاً با کسی خویشاوندی دوری داشته باشد و نداند چنین خویشی دارد3، احتیاط مستحبّ4آن است خمس ارثی را که از او می برد، اگر از مخارج سالش زیاد بیاید بدهد. 5

1- خوئی، تبریزی، صافی، وحید: و مالی را که مرد عوض طلاق خلع اخذ می نماید...

2- اراکی: گرچه احتیاط مستحبّ است خمس آن را بپردازد...

3- خوئی، تبریزی، فاضل، وحید: اگر مثلاً با کسی خویشاوندی داشته و گمان ارث بردن از او نداشته...

4- اراکی، خوئی، تبریزی، فاضل، صافی: احتیاط واجب...

5- وحید: باید خمس آن ارث را در صورتی که از مخارج سالش زیاد بیاید بدهد.

سبحانی، مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1753.

*****

بهجت: مسأله- مهری را که زن می گیرد و ارثی که به انسان از خویشاوندی می رسد که نمی داند با او خویشاوند است، بنابراحتیاط واجب اگر از مخارج سالش اضافه آمد، باید خمس بدهد، ولی ارثهای دیگر که از خویشاوندی می رسد که می داند با او خویشاوند است، اگر چه از مخارج سالش زیاد بیاید خمس ندارد، ولی اگر علم دارد که مورّث خمس مال را نداده، واجب است خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- مهری که زن در ازدواج دائم می گیرد خمس ندارد ولی بنابراحتیاط واجب مهری که زن در ازدواج موقت می گیرد اگر از مخارج سالش زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد، ارثی که به انسان می رسد خمس ندارد، مگر ارث غیر منتظره باشد که بنابراحتیاط واجب اگر از مخارج سالش زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد. البته مالی که به ارث رسیده اگر رشد کند یا قیمت آن زیاد شود تا نفروخته پرداخت خمس آن واجب نیست ولی پس از فروش باید خمس مقدار زیادی را بدهد.

سیستانی: مسأله- مهری را که زن می گیرد و مالی را که مرد عوض طلاق خلع می گیرد و همچنین دیه ای که دریافت می شود، خمس ندارد و همچنین است ارثی که بر اساس قواعد معتبر در باب ارث به انسان می رسد، ولی اگر مسلمانی که شیعه است مالی به غیر این راه مانند تعصیب [2] به او به ارث برسد، آن مال از فوائد محسوب می شود و خمس آن را باید بدهد و همچنین اگر ارثی به او برسد که توقّع آن را نداشته و از غیر پدر و پسر باشد، احتیاط واجب آن است که خمس آن ارث را اگر از مخارج سالش زیاد بیاید، بدهد.

مکارم: مسأله- اگر از کسی ارثی به او رسد که خویشاوندی دوری با او دارد و اطّلاعی از چنین خویشاوندی و انتظاری درباره چنین ارثی نداشته، در اینجا نیز احتیاط واجب آن است که خمس آن را بپردازد.

مسأله اختصاصی

سبحانی: مسأله 1451- ارثی که از نزدیکان به انسان برسد خمس ندارد ولی اگر مثلا با کسی خویشاوندی دوری داشته باشد و نداند چنین خویشی دارد باید خمس ارثی را که از او می برد اگر از مخارج سالش زیاد بیاید بدهد.

(مسأله 1755) اگر مالی به ارث به او برسد و بداند کسی که این مال از او به ارث رسیده خمس آن را نداده، باید خمس آن را بدهد1، و نیز اگر2در خود آن مال خمس نباشد ولی انسان بداند کسی که آن مال از او به ارث رسیده، خمس بدهکار است، باید خمس را از مال او بدهد3.

1- سبحانی : [پایان مساله]

خوئی: بنابراحتیاط واجب خمس آن را بدهد...

تبریزی: احتیاط بر ورثه کبار آن است که ازسهم خود خمس آن رابدهند...

2- خوئی: ولی اگر...

تبریزی: و اگر...

3- سیستانی: ولی در هر دو صورت اگر کسی که مال از او به ارث رسیده به دادن خمس عقیده نداشته یا آن که خمس نمی داده، لازم نیست وارث خمس واجب بر او را بپردازد.

زنجانی: باید بگونه ای بدهکاری او را برطرف سازد، خواه از مال میّت بدهد یا از مال خود، خمس را داده و بعد از مال میّت بردارد، یا از مال خود بگونه مجّانی بدهد.

بهجت: رجوع کنید به ذیل مسأله 1754.

مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1753.

*****

فاضل: مسأله- اگر مالی به ارث به انسان برسد و انسان بداند که مورّث، خمس بدهکار است مثلاً با حاکم شرع دستگردان کرده و نپرداخته یا مالی را که خمس به آن تعلق گرفته مصرف کرده بدون این که خمس آن را بدهد، این شخص باید بدهی خمسی او را بدهد و اگر آن مال از درآمد همان سال فوت بوده و خمس آنرا نداده باید خمس آن را بدهد و اگر از درآمد سالهای قبل بوده و خمس آن را به علت این که به خمس اعتقادی نداشته نپرداخته است، بر او واجب نیست خمس آن را بدهد هرچند بهتر است خمس آن را بدهد تا متوفّی، عذاب اخروی نداشته باشد.

وحید: مسأله- اگر مالی از کسی که معتقد به خمس است به ارث به او برسد و بداند کسی که این مال از او به ارث رسیده خمس آن را نداده باید خمس آن مال را با اذن حاکم شرع بدهد و اگر بر خود آن مال خمس نباشد و وارث بداند کسی که مال از او به ارث رسیده خمس بدهکار است آن خمس مانند بقیّه دیون به آن مال تعلق می گیرد و تا ادا نشده حق تصرّف در آن مال را ندارد. و در صورتی که بخواهد خمس را از آن مال بردارد باید از حاکم شرع اذن بگیرد.

مکارم: مسأله- اموالی که به عنوان ارث به ‌او می رسد مشمول خمس نیست، مگر این که بداند شخص میّت خمس آن را نداده است و یا این که به خاطر سایر اموالش بدهکار خمس است.

(مسأله 1756) اگر بواسطه قناعت کردن، چیزی از مخارج سال انسان زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.

این مسأله در رساله آیت الله مکارم نیست.

*****

بهجت: مسأله- اگر بواسطه قناعت کردن، منفعت کسب را کمترمصرف کند و چیزی از مخارج سال زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد، و همچنین اگر کسی بیشتر از متعارف و متناسب با شأن خود در سال از درآمد مصرف کند خمس مقدار زائد را باید بدهد.

(مسأله 1757) کسی که دیگری مخارج1او را می دهد2، باید خمس تمام مالی را که به دست می آورد بدهد3. ولی اگر مقداری از آن را خرج زیارت و مانند آن کرده باشد فقط باید خمس باقی مانده را بدهد.

این مسأله در رساله آیات عظام: مکارم و مظاهری نیست.

1- سیستانی: تمام مخارج...

2- بهجت: مثل زنی که شوهر مخارج او را می دهد، اگر خودش کسبی داشته باشد...

3- خوئی، گلپایگانی، تبریزی، سیستانی، صافی، وحید: [پایان مسأله]

زنجانی: باید خمس تمام مالی را که به دست می آورد و یک سال در دست او می ماند، بدهد.

مسائل اختصاصی

گلپایگانی، صافی: مسأله 1766- چیزهایی که زکات به آنها تعلق می گیرد که در مسأله [1853] ذکر می شود اگر بعد از دادن زکات آنها از مخارج سال زیاید بیاید باید خمس آنها را بدهد.

بهجت: مسأله 1379- پولی را که انسان قرض می دهد، اگر سر سال، موعد وصول آن فرا رسیده باشد و وصول آن بدون عُسر، ممکن باشد به حکم موجودی اوست؛ در غیر این صورت هر زمان آن را وصول کرد، با تحقق دیگر شرایط باید خمس آن را بدهد و پولی را که انسان قرض می گیرد به اصل آن خمس تعلق نمی گیرد و لی منافع آن به حکم دیگر منافع است.

فاضل: مسأله 1806- اگر از مالی که به انسان به ارث می رسد سودی حاصل شود یا آن مال نما داشته باشد سود و نمای آن جزء منافع سال حصول قرار می گیرد که اگر تا آخر سال خمس باقی ماند به احتیاط واجب باید خمس آن را بدهد و اگر قیمت این مال افزایش پیدا کند به قیمت افزوده شده خمس تعلق نمی گیرد.

(مسأله 1758) اگر ملکی را بر افراد معیّنی مثلاً بر اولاد خود وقف نماید، چنانچه در آن ملک زراعت و درختکاری کنند1 و از آن، چیزی به دست آوردند2و از مخارج سال آنان زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهند3.

1- سبحانی: ویا اجاره دهند...

2- مکارم: چنانچه آن ملک درآمدی داشته باشد...

3- خوئی، تبریزی، سیستانی، نوری، وحید: و همچنین اگر (گلپایگانی، صافی: بلکه اگر) طور دیگری هم از آن ملک نفع ببرند مثلاً اجاره آن را بگیرند، (گلپایگانی، صافی: بنابراحتیاط واجب) باید خمس مقداری را که از مخارج سالشان زیاد می آید بدهند.

زنجانی: و اگر قیت زراعت و درختکاری هم در اثر رشد زیاد شود، خمس مقدار زیادی لازم است و اگر طور دیگری هم از ملک نفع ببرند، مثلاً اجاره آن را بگیرند، باید خمس مقداری را که از مخارج سالشان زیاد می آید بدهند.

*****

مظاهری: مسأله: اگر از مالی که خمس ندارد نظیر باغی که از باب خمس به او داده شده یا ملکی که برای او وقف شده منفعتی به دست آورد و از مخارج سالش زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد.

(مسأله 1759) اگر مالی را که فقیر بابت خمس و زکات و صدقه مستحبّی1گرفته از مخارج سالش زیاد بیاید2، واجب نیست خمس آن را بدهد3. ولی اگر از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد مثلاً از درختی که بابت خمس به او داده اند میوه ای به دست آورد4چنانچه درخت را برای منفعت بردن و کسب نگهداشته باشد، باید خمس مقداری را که از مخارج سالش زیاد می آید بدهد.

1- اراکی، فاضل: بابت خمس و زکات...

2- خوئی، تبریزی: یا از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد، مثلاً از درختی که بابت خمس به او داده اند میوه ای بدست آورد، و از مخارج سالش زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.

بهجت: و شخص با گرفتن این مال، دیگر فقیر نباشد واجب است خمس آن را بدهد. [پایان مسأله]

3- اراکی: امّا اگر صدقه مستحبّی بوده است باید خمس آن را بپردازد...

4- فاضل: و از مخارج سالش زیاد بیاید، حکم نماء ارث را دارد که قبلاً گفته شد و در مالی که فقیر به عنوان صدقه مستحبّی گرفته احتیاط واجب آن است که خمس آن را بدهد.

مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1758.

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- در مالی که فقیر بابت خمس و زکات گرفته خمس واجب نیست امّا احتیاط واجب آن است که خمس مالی را که بابت صدقه مستحبّی به او داده اند اگر از مخارج سالش زیاد بیاید بدهد ولی اگر از مالی که به او بابت خمس و زکات و صدقه داده اند منفعتی ببرد مثلاً از درختی که بابت خمس به او داده اند میوه ای بدست آورد، و از مخارج سالش زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.

سیستانی: مسأله- اگر مالی را که فقیر بابت صدقه واجب مانند کفّارات و ردّ مظالم، یا مستحبّی گرفته، از مخارج سالش زیاد بیاید، یا از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد، مثلاً از درختی که به او داده اند، میوه ای بدست آورد و از مخارج سالش زیاد بیاید، بنابراحتیاط واجب باید خمس آن را بدهد. ولی اگر مالی را از بابت خمس یا زکات از روی استحقاق به او داده باشند، لازم نیست خمس آن را بدهد، ولی منافع آن اگر از مخارج سال زیاد بیاید، خمس دارد.

وحید: مسأله- اگر مالی را که فقیر بابت خمس و زکات گرفته از مخارج سالش زیاد بیاید بنابراحتیاط واجب خمس آن را بدهد و اگر از آن مالی که به او داده اند منفعتی ببرد -مثلا از درختی که بابت خمس به او داده اند میوه ای به دست آورد- و از مخارج سالش زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد و مالی را که به عنوان صدقه به کسی داده اند اگر از مخارج سالش زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- مالی را که فقیر بابت خمس می گیرد، خمس ندارد، هر چند از مخارج سالش زیاد بیاید، ولی مالی را که فقیر بابت زکات یا صدقه مستحبّی می گیرد اگر از مخارج سالش زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد و اگر از مالی که بابت خمس به او داده اند منفعتی ببرد، مثلاً از درخت میوه ای بدست آورد و از مخارج سالش زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.

مکارم: مسأله- چیزی را که افراد مستحقّ از باب خمس یا زکات می گیرند خمس ندارد، هر چند از مخارج سالشان به عللی زیاد بیاید، ولی اگر از مالی که از این طریق به او رسیده منفعتی ببرد، مثلاً از درختی که از باب خمس به او داده شده میوه ای به دست آورد باید خمس آن مقداری که از مخارج سالش زیاد آمده بپردازد.

سبحانی: مسأله- اگر مالی را که فقیر بابت خمس گرفته و تملک کرده از مخارج سالش زیاد بیاید خمس ندارد ولی اگر از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد مثلا از درختی که بابت خمس به او داده اند میوه ای به دست آورد باید خمس مقداری که از مخارج سالش زیاد می آید بدهد.

(مسأله 1760)اگر با عین پول خمس نداده جنسی بخرد1یعنی به فروشنده بگوید این جنس را به این پول می خرم 2 (یا در وقت خریدن قصدش این باشد که از پول خمس نداده عوض آن را بدهد3) چنانچه حاکم شرع4معامله پنج یک آن را اجازه بدهد، معامله آن مقدار صحیح است. و انسان باید پنج یک جنسی را که خریده به حاکم شرع5بدهد و اگر اجازه ندهد، معامله آن مقدار باطل است. پس اگر پولی را که فروشنده گرفته از بین نرفته، حاکم شرع6خمس همان پول را می گیرد و اگر از بین رفته، عوض خمس را از فروشنده یا خریدار مطالبه می کند7.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- مکارم: معامله نسبت به مقدار خمس باطل است، مگر این که حاکم شرع آن را اجازه دهد، در این صورت باید پنج یک جنسی را که خریده به حاکم شرع دهد.

2- وحید: چنانچه حاکم شرع معامله پنج یک آن را اجازه بدهد معامله صحیح است و خریدار باید پنج یک آن جنس را به حاکم شرع بدهد. و اگر اجازه نکند معامله آن مقدار باطل است . پس اگر پولی را که فروشنده گرفته از بین نرفته است حاکم شرع خمس همان پول را می گیرد و اگر از بین رفته عوض خمس را از فروشنده یا خریدار مطالبه می کند.

سبحانی: معامله صحیح است و به جنسی که با این پول خریده است خمس تعلق می گیرد.

3- اراکی: معامله صحیح است، ولی اگر فروشنده خمس را پرداخت، از خریدار طلب می نماید. [پایان مسأله]

[قسمت داخل پرانتز در رساله آیات عظام: گلپایگانی، صافی، نوری، زنجانی و فاضل نیست]

4 و 5و 6: فاضل: مجتهد جامع الشرائط...

7- زنجانی: و در صورت بطلان معامله به مقدار یک پنجم، فروشنده که به این امر آگاه نبوده، می تواند معامله را به طور کامل به هم بزند.

مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1761.

*****

خوئی: مسأله- اگر با عین پول خمس نداده جنسی را بخرد. یعنی به فروشنده بگوید این جنس را به این پول می خرم ظاهر این است که * معامله نسبت به جمیع مال صحیح است و به جنسی که با این پول خریده است، خمس تعلق می گیرد و احتیاجی به اجازه و امضاء حاکم شرع نیست..

.تبریزی: از مؤمنی جنسی بخرد...

*سیستانی: اگر با عین پول خمس نداده جنسی را بخرد، یعنی به فروشنده بگوید این جنس را به این پول می خرم چنانچه فروشنده مسلمان اثنی عشری باشد...

.تبریزی: در صحت معامله احتیاجی به اجازه و امضاء حاکم شرع نیست.

(مسأله 1761) اگر جنسی را بخرد1و بعد از معامله قیمت آن را از پول خمس نداده بدهد (و در وقت خریدن هم قصدش این نباشد که از پول خمس نداده عوض را بدهد2) معامله ای که کرده صحیح است3. ولی چون از پولی که خمس در آن است به فروشنده داده4به مقدار پنج یک آن پول به او مدیون می باشد. و پولی را که به فروشنده داده اگر از بین نرفته، حاکم شرع پنج یک همان را می گیرد و اگر از بین رفته، عوض آن را از خریدار یا فروشنده مطالبه می کند.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- مکارم: اگر جنسی را به ذمّه بخرد...

2- [قسمت داخل پرانتز در رساله های آیات عظام: خوئی، گلپایگانی، فاضل، مکارم، نوری، تبریزی، سیستانی ، زنجانی، صافی و سبحانی نیست].

3- اراکی: ولی باید خمس آن را بپردازد. [پایان مسأله]

خوئی، تبریزی، سیستانی: و خمس پولی را که به فروشنده داده به صاحبان خمس مدیون می باشد.[پایان مسأله]

سبحانی: و خمس پولی را که به فروشنده داده بایداز مال دیگر بپردازد.[پایان مسأله]

مکارم: و تصرّفاتش در آن جنس جایز است...

4- فاضل: باید خمس آن را بدهد و به همان مقدار از خریدار طلبکار است و پولی را که به فروشنده داده اگر از بین نرفته مجتهد جامع الشرائط پنج یک آن را می گیرد و اگر از بین رفته عوض آن را از خریدار یا فروشنده مطالبه می کند و چنانچه جنس را بخرد و هنگام معامله قصدش این باشد با پولی که خمس آن را نداده قیمت آن را بدهد بنابر احتیاط واجب یک پنجم معامله نیاز به اجازه حاکم شرع دارد و چنانچه اجازه داد بنابر احتیاط یک پنجم آن جنس را به حاکم شرع به عنوان خمس بدهد.

*****

وحید: مسأله- اگر جنسی را به ذمه بخرد و بعد از معامله بهای آن را از پول خمس نداده ادا کند معامله ای که کرده صحیح است و به مقدار پنج یک آن پول به فروشنده مدیون است و پولی را که به فروشنده داده اگر از بین نرفته حاکم شرع پنج یک همان را می گیرد و اگر از بین رفته عوض آن را از خریدار یا فروشنده مطالبه می کند.

مظاهری: مسأله- اگر جنسی را نقد بخرد و قیمت آن را از پولی که خمس آن را نداده بپردازد آن معامله باطل است . ولی اگر نسیه بخرد و بعدا از پولی که خمس آن را نداده است بپردازد معامله صحیح است ولی به مقدار خمس آن پول به فروشنده مدیون است.

(مسأله 1762) اگر مالی را1که خمس آن داده نشده بخرد2چنانچه حاکم شرع3معامله پنج یک آن را اجازه ندهد معامله آن مقدار باطل است و حاکم شرع4می تواند پنج یک آن مال را بگیرد5. و اگر اجازه بدهد معامله صحیح است و خریدار باید مقدار پنج یک پول آن را به حاکم شرع6بدهد، و اگربه فروشنده داده می تواند از او پس بگیرد.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- سیستانی: اگر مسلمان اثنی عشری مالی را...

2- اراکی: معامله صحیح است و اگر خمس آن را بپردازد می تواند از فروشنده بگیرد.[پایان مسأله]

خوئی، تبریزی، سیستانی، سبحانی: خمسش به عهده فروشنده است و بر خریدار چیزی نیست.[پایان مسأله]

مکارم: معامله او نسبت به خمس باطل است، مگر آن که حاکم شرع اجازه دهد که در این صورت خمس پول معامله را باید به او داد و اگر به فروشنده داده باشد باید از او بگیرد و به حاکم دهد.

3، 4: فاضل: مجتهد جامع الشرائط...

5- زنجانی: و اگر خریدار به این امر آگاه نباشد می تواند بقیه معامله را هم، به هم بزند و پول خود را از فروشنده بگیرد و اگر حاکم شرع معامله یک پنجم را اجازه دهد معامله صحیح است و خریدار باید مقدار یک پنجم پول آن را به حاکم شرع بدهد و اگر به فروشنده داده می تواند از او پس بگیرد.

6- فاضل: مجتهد جامع الشرائط...

*****

مظاهری: مسأله- اگر مالی را که خمس آن داده نشده بخرد معامله یک پنجم آن باطل است مگر آنکه از حاکم شرع اجازه بگیرد.

(مسأله 1763) اگر چیزی را که خمس آن داده نشده به کسی ببخشند1پنج یک آن چیز مال او نمی شود2.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت و مظاهری نیست.

1- سیستانی: به مسلمان اثنی عشری ببخشد...

2- فاضل: و باید خمس آن را بدهد.

اراکی: آن شخص همه آن را مالک می شود، گر چه خمس آن به عهده بخشنده باقی است.

خوئی، تبریزی، سیستانی، سبحانی: پنج یک آن به عهده خود بخشنده است (سبحانی: و با این تصرّف خمس به ذمه او تعلق می گیرد) و چیزی بر این شخص نیست.

وحید: پنج یک آن چیز به آن کس منتقل نمی شود.

(مسأله 1764) اگر از کافر یا کسی که به دادن خمس عقیده ندارد1، مالی به دست انسان آید2، واجب نیست خمس آن را بدهد3.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- تبریزی: و یا از روی عصیان خمس نداده...

سیستانی: یا خمس نمی دهد...

2- وحید: مالی به دست شیعه اثنی عشری بیاید...

3- گلپایگانی، صافی: ولی زمینی را که از کافر ذمّی بخرد که او از مسلمان خریده و خمسش را نداده باشد باید خمسش را –به شرحی که گفته می شود- بدهد.

*****

فاضل: مسأله- اگر کافر یا کسی که به خمس اعتقادی ندارد چیزی را به انسان هدیه بدهد انسان مالک آن می شود و لازم نیست خمس آن را بدهد. بلی اگر آنچه را که گرفته در طول سال صرف مؤونه او نشود و از درآمد سال او زیاد بیاید باید خمس آن را بپردازد.

مکارم: مسأله- هرگاه مالی به دست انسان از شخص کافر، یا از کسی که عقیده به خمس ندارد، از طریق تجارت یا غیر آن بیاید، دادنِ خمس آن واجب نیست، امّا اگر عقیده به خمس دارد ولی خمس آن را نداده، دادن خمس آن واجب است.

زنجانی: مسأله- اگر به شیعه دوازده امامی، مالی از پیروان دیگر فرقه های اسلامی یا از کافران برسد، واجب نیست خمس آن را بدهد.

مساله اختصاصی

مکارم: مسأله1458- اگر اجمالاً می دانیم کسی عقیده به خمس دارد و خمس نمی دهد ولی نمی دانیم خصوص مالی را که به ما داده خمس به آن تعلق گرفته یا نه، مثل این که احتمالاً اموالی از طریق ارث به او رسیده، یا وام گرفته و احتمال می دهیم این مال از آنها باشد، تصرّف در چنین مالی اشکال ندارد و خمس آن لازم نیست، همچنین قبول دعوت این گونه اشخاص و یا نماز خواندن در خانه آنها جایز است، مگر اینکه بدانیم غذایی را که تهیّه کرده و یا خانه او از پولهایی است که خمس آن را نداده.

(مسأله 1765)تاجر و کاسب و صنعتگر و مانند اینها1از وقتی که شروع به کاسبی می کنند2یک سال که بگذرد، باید خمس آنچه را که از خرج سالشان زیاد می آید بدهند3و کسی که شغلش کاسبی نیست4، اگر اتفاقاً معامله ای کند و منفعتی ببرد5، بعد از آن که یک سال از موقعی که فایده برده بگذرد، باید خمس مقداری را که از خرج سالش زیاد آمده بدهد6.

1- فاضل: که در کسب آنها تدریجاً سود حاصل می شود...

2- خوئی، تبریزی: از وقتی که منفعت می برند...

وحید: از وقتی که منفعت می برند –که اول سال آنهاست-...

سبحانی: از اولین سودی که در کاسبی می کنند...

3- سیستانی: و همچنین است منبری و امثال او، هر چند در آمد او در مواقع خاصّی از سال باشد، اگر معظم مخارج سال را کفاف دهد و کسی که شغلی ندارد که از آن، مخارج زندگی را تحصیل کند و از کمک دولت یا مردم استفاده می کند، یا اتّفاقاً سودی بدست می آورد، بعد از آن که یک سال از موقعی که فائده برده بگذرد، باید خمس مقداری را که از خرج سالش زیاد آمده بدهد پس برای هر منفعت می تواند سال جداگانه ای حساب کند.

4- فاضل: مانند کشاورز -که دفعتاً سود به دستش می آید- مبدأ سال خمس وی از موقعی که فایده برده است می باشد.

5- گلپایگانی، خوئی، تبریزی، صافی: اگر اتفاقاً منفعتی ببرد...

6- مظاهری: و اینگونه افراد لازم نیست برای خود سال قرار دهند.

*****

مکارم: مسأله- آغاز سال برای حساب خمس هر کسی اولین درآمد اوست، یعنی اگر کسی شروع به تجارت و کسب و منفعت و زراعت و غیر اینها کند، اولین زمانی که درآمد برای او حاصل می شود اول سال خمس اوست و نمی توان با قصد و نیّت آن را جلو یا عقب انداخت و اگر بخواهد اوّل سال را جلو بیندازد راهش این است که حساب سال خود را زودتر از موعد معین برسد و خمس خود را بپردازد، همان وقت، اوّل سال او خواهد شد.

زنجانی: مسأله- تاجر و کاسب و صنعتگر و مانند اینها، چنانچه منفعت آنها از مخارج سال که ابتدای آن وقتی است که منفعت می برند، زیاد بیاید، باید خمس مقدار زیادی را بدهند، همچنین کسی که شغلش کاسبی نیست و اتفاقاً منفعتی برده، ابتدای سال وی وقتی است که منفعت برده است.

(مسأله 1766)انسان می تواند در بین سال هر وقت منفعتی به دستش می آید، خمس آن را بدهد1، و جایز است دادن خمس را تا آخر سال2تأخیر بیندازد3و اگر برای دادن خمس، سال شمسی قرار دهد، مانعی ندارد4.

1- زنجانی: بلکه اگر بداند که منفعت صرف مخارج وی نمی گردد لازم است همان وقت که منفعت بدست می آورد خمس آن را بدهد و در صورتی که نمی داند که منفعت وی از مخارج سال وی زیاد می آید یا نه، جایز است دادن خمس را تا آخر سال تأخیر بیندازد و برای دادن خمس می توان سال شمسی یا قمری را ملاک قرار داد.

2- بهجت: تا آخر سال قمری...

3- اراکی: [پایان مسأله]

سیستانی: ولی اگر بداند تا آخر سال به آن نیاز پیدا نمی کند، بنابراحتیاط واجب باید فوراً خمس آن را بدهد...

مکارم: می تواند آن را تا آخر سال تأخیر بیندازد تا مخارج احتمالیش را ازآن بردارد. برای دادن خمس می توان معیار را سال شمسی یا سال قمری قرار داد.

4- بهجت: اگر برای دادن خمسِ زراعت و مانند آن، که مطابق سال شمسی انجام می شود، سال خمسی را شمسی قرار دهد، اشکال ندارد.

*****

وحید: مسأله-انسان می تواند در بین سال هر وقت منفعتی به دستش آید و آن منفعت زاید بر مخارجش باشد ، خمس آن را همان وقت بدهد ، و جایز است دادن خمس را تا آخر سال تأخیر بیندازد ، و بنابر احتیاط واجب سال خمس را سال قمری قرار دهد.

مساله اختصاصی

مکارم: مسأله 1489- کسی که در آمد اضافی ندارد نیاز به قرار دادن سال خمسی ندارد.

(مسأله 1767)(کسی که مانند تاجر و کاسب باید1برای دادن خمس، سال قرار دهد2)، اگر منفعتی به دست آورد و در بین سال بمیرد، باید مخارج تا موقع مرگش را از آن منفعت کسر کنند و خمس باقیمانده را بدهند3.

1- [کلمه «باید» در رساله آیات عظام: خوئی، زنجانی و تبریزی نیست]

2- [قسمت داخل پرانتز در رساله آیات عظام: فاضل و سیستانی نیست]

3- زنجانی: البته مخارج ضروری کفن و دفن و مراسم ترحیم به مقداری که اگر از مال میّت صرف آنها نشود آبروی میّت در خطر است، از مخارج میّت به شمار می آید و خمس به آنها تعلّق نمی گیرد.

تبریزی: احتیاط بر ورثه کبارآن است که پس از کسرمخارج تاموقع مرگش از آن منفعت از سهم خود خمس آن رابدهند

*****

مکارم: مسأله- کسی که سال خمسی دارد اگر در وسط سال بمیرد باید مخارج او را تا موقع مرگش از منافع او کم کنند و خمس باقیمانده را بدهند.

مسأله 1768-اگر قیمت جنسی که برای تجارت خریده بالا رود و آن را نفروشد1و در بین سال قیمتش پایین آید، خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست2.

1- مکارم: روی ملاحظات تجارتی و کسب و کار آن را نفروشد...

2- مکارم: ولی اگر قیمت آن تا آخر سال همچنان بالا باشد باید سر سال خمس آن را بدهد، هر چند قیمت آن بعد از گذشتن سال پایین آید، این در صورتی است که آخر سال وقت فروش آن باشد و به میل خود آن را نگهدارد.

فاضل: ولی چنانچه بعد از رسیدن سال خمس عمداً آن را نفروشد و قیمتش پایین بیاید خمس آن را باید بدهد.

مظاهری: ولی اگر بعدازتمام شدن سال خمس آن راندهدودرسال بعد قیمتش پایین آید خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب است حتی اگر به اندازه ای نگهداری کرد که معمولا نگه می دارند.

*****

وحید: مسأله- اگر قیمت جنسی را که برای تجارت خریده در بین سال بالا رود و آن را نفروشد و تا سالش نگذشته قیمتش پایین آید ، خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست.

(مسأله 1769) اگر قیمت جنسی را که برای تجارت خریده بالا رود و به امید این که قیمت آن بالاتر رود، تا بعد از تمام شدن سال آن را نفروشد و قیمتش پایین آید 1خمس مقداری را که بالا رفته بنابر احتیاط واجب باید بدهد2بلکه اگر به اندازه ای هم نگه داشته که تجّار معمولاً برای گران شدن جنس آن را نگه می دارند، خمس مقداری که بالا رفته باید بدهد.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- وحید: چنانچه به اندازه ای که بین تجار متعارف است نگه داشته خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست و اما اگر بیش از آن مقدار بدون عذر نگه داشته بنابراحتیاط واجب خمس آن مقدار را بدهد.

2-اراکی: خمس مقداری را که بالا رفته باید بدهد. [پایان مسأله]

گلپایگانی، صافی: تمام خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست؛ بلکه همان مقدار از عین را که در حال استقرار خمس به نسبت تمام عین خمس آن شده در حال گرانی عین و ارزانی آن باید بدهد. مثلاً اگر از سرمایه خمس داده جنسی را هزار تومان خرید و در سر سال قیمت آن جنس شش هزار تومان شد شش یک آن جنس خمس آن می شود که اگر نپرداخت و قیمت آن در سال بعد هم ترقی کرد سپس تنزل نمود مثلاً به همان هزار تومان اوّل رسید باید شش یک هزار تومان که قیمت روز اداء است بپردازد بلی اگر در حین ترقی قیمت، عین در دست او تلف شده باشد و بعد تنزل قیمت پیدا کرده باشد و بدون عذر در اداء خمس آن تأخیر کرده باشد خمس ترقی قیمت را تا روز تلف ضامن است

خوئی، زنجانی، سبحانی: خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست (خوئی: بلکه مقدار خمس چه نسبتی به مجموع اصل و ربح داشته؛ به همان نسبت از موجودی عیناً و یا قیمتاً باید بدهد).

سیستانی: خمس مقداری که بالا رفته، بنابراحتیاط بر او واجب است. [پایان مسأله]

تبریزی: خمس مقداری که آخر سال بالا رفته بود و می توانست آن را به قیمت بفروشد بر او واجب است.

نوری: خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب است...

فاضل، مکارم، مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1768.

(مسأله 1770) اگر غیر مال التّجاره مالی داشته باشد که خمسش را داده یا خمس ندارد1 مثلاً به او بخشیده اند چنانچه قیمتش بالا رود2 اگر چه آن را بفروشد مقداری که بر قیمتش اضافه شده، خمس ندارد. ولی اگر درختی که خریده نموّ کند و بزرگ شود و یا گوسفندی که خریده چاق شود، در صورتی که مقصود او از نگهداری آنها این بوده که از زیادتی عین آن سود ببرد، باید خمس آنچه زیاد شده بدهد.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- سبحانی: مثلا ارث به او رسیده است چنانچه قیمتش بالا رود و آن را بفروشد مقداری که بر قیمتش اضافه شده خمس دارد و همچنین اگر گوسفندی که خمس آن را داده چاق شود باید خمس آنچه زیاد شده بدهد.

2- نوری: و آن را بفروشد مقداری که بر قیمتش اضافه شده، خمس دارد ولی اگر مثلاً درختی که خریده میوه بیاورد یا گوسفند چاق شود در صورتی که مقصود او از نگهداری آنها این بوده که منفعتی از آنها ببرد باید خمس آنچه زیاد شده بدهد.

*****

اراکی: مسأله- اگر غیر مال التّجاره مالی داشته باشد که خسمش را داده یا خمس ندارد، چنانچه قیمتش بالا رود، مقداری که بر قیمتش اضافه شده، خمس ندارد ولی اگر آن را بفروشد خمس مقداری که بر قیمتش افزوده شده باید بپردازد ولی اگر درختی که خریده نموّ کند و بزرگ شود، و یا گوسفندی که خریده چاق شود، در صورتی که مقصود او از نگهداری آنها این بوده که از عین آن سود ببرد باید خمس آنچه زیاد شده بدهد.

گلپایگانی، صافی: مسأله- اگر غیر مال التّجاره مالی داشته باشد که خمسش را داده، یا خمس ندارد چنانچه قمیتش بالا رود، اگر آن را بفروشد مقداری که بر قیمتش اضافه شده ربح سال فروش محسوب می شود که اگر از مخارج سالش زیادتر بیاید باید خمس آن را بدهد.

خوئی: مسأله- اگر غیر مال التّجاره مالی داشته باشد که خمسش را داده یا خمس ندارد، مثلاً چیزی را برای مؤونه اش خریده باشد چنانچه قیمتش بالا رود، اگر آن را بفروشد، خمس مقداری را که بر قیمتش اضافه شده باید بدهد. و همچنین اگر مثلاً درختی را که خریده میوه بیاورد، یا گوسفند چاق شود در صورتی که مقصود او از نگهداری آنها این بوده که منفعتی از آن ببرد، باید خمس آنچه زیاد شده بدهد، بلکه اگر مقصودش منفعت بردن هم نبوده باید خمس آن را بدهد..

.تبریزی: اگر آن را بفروشد باید خمس آن را بدهد.

فاضل: مسأله- اگر غیر مال التجاره مالی داشته باشد که خمسش را داده یا خمس ندارد چنانچه قیمتش بالا رود و آن را بفروشد مقداری که بر قیمتش اضافه شده خمس ندارد. اگر چیزی را با پول مخمس خریده تا از منافع آن استفاده کند مثلاً درختی خریده تا میوه آن را بفروشد یا گاو خریده تا شیر آن را بفروشد میوه و نمای آن جزء درآمد سال او محسوب می شود که اگر تا آخر سال خمسی صرف مؤونه نشده باید تخمیس شود.

وحید: مسأله- اگر غیر مال التّجارة مالی داشته باشد که متعلّق خمس نباشد ، در صورتی که به ارث به او رسیده باشد ، چنانچه قیمتش بالا برود ـ اگر چه آن را بفروشد ـ مقداری که بر قیمتش اضافه شده خمس ندارد ، و همچنین است اگر به غیر معاوضه مالک آن شده ، چه از اوّل متعلّق خمس نبوده ـ مثل آن که مسکنی که مورد حاجت اوست به او بخشیده باشند ، و در مؤونه سال صرف شده باشدـ یا متعلّق خمس بوده و خمس آن را از همان مال داده باشد ، مثل مالی که به حیازت مالک شده و خمس آن را داده است.ولی اگر به معاوضه مالک شده باشد ، چنانچه قیمتش بالا برود تا زمانی که نفروخته خمس ندارد ، و اگر فروخت ، در صورتی که مؤونه نباشد آن زیاده خمس دارد ، و در صورتی که مؤونه باشد بنابر احتیاط واجب خمس مقدار زاید را بدهد ، و در هر دو صورت اگر در مؤونه سال صرف شود ، خمس ندارد.

سیستانی: مسأله- اگر غیر مال التّجاره، مالی را به خریدن یا مانند آن تهیّه کرده باشد و خمسش را داده باشد، چنانچه قیمتش بالا رود، اگر آن را بفروشد، خمس مقداری را که بر قیمتش اضافه شده و از مخارج سال زیاد آمده باید بدهد. و همچنین اگر مثلاً درختی میوه بیاورد، یا گوسفندی که برای استفاده از گوشت نگه می دارند چاق شود، باید خمس آن زیادی را بدهد.

زنجانی: مسأله- اگر غیر سرمایه مالی داشته باشد که خمسش را داده یا خمس ندارد، مثلاً مهریه یا ارث یا چیزی که برای مخارج زندگی خریده باشد، چنانچه قیمتش بالا رود، اگر آن را بفروشد خمس مقداری را که بر قیمتش اضافه شده، باید بدهد.

لازم به توضیح است که مقداری که در اثر تورّم به قیمت مال افزوده می شود خمس ندارد بنابراین اگر به طور مثال، مالی قبلاً هزار تومان ارزش داشته و هنگام فروش به دو هزار تومان برسد، اگر مقدار 50% افزوده شده به جهت تورّم باشد، پانصد تومان افزوده خمس ندارد و تنها لازم است خمس پانصد تومان را بدهد. در هر حال اگر مثلاً درختی را که خریده میوه بیاورد یا گوسفند چاق شود، باید خمس آنچه زیاد شده را بدهد، هر چند مقصودش منفعت بردن از میوه درخت یا چاق شدن گوسفند نباشد.

مکارم: مسأله- هرگاه غیر مال التّجاره مالی دارد که خمس آن را داده یا اصلاً خمس ندارد (مانند ارث) چنانچه قیمتش بالا برود، اگر آن را بفروشد باید خمس اضافه قیمت را بدهد، همچنین اگر گوسفندی را که خمسش را داده چاق شود باید خمس آنچه زیاد شده بعد از فروش بدهد.

مظاهری: مسأله- اگر مالی داشته باشد که خمسش را داده، یا خمس ندارد مثلاً به او بخشیده‏اند یا ارث به او رسیده است، اگر قیمتش بالا رود و آن را بفروشد باید خمس مقداری را که بر قیمتش اضافه شده است بپردازد.

(مسأله 1771)اگر باغی احداث کند1برای آن که بعد از بالا رفتن قیمتش بفروشد2، باید خمس میوه و نموّ درختها و زیادی قیمت باغ را بدهد3ولی اگر قصدش این باشد که از میوه آن استفاده کند فقط باید خمس میوه را بدهد4.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت و مظاهری نیست.

1- سیستانی: اگر باغی احداث کند با پولی که خمس آن را داده است یا خمس به آن تعلّق نگرفته است...

2- فاضل: میوه و نموّ درختها و زیادی قیمت باغ جزء درآمد سال او است و اگر صرف مؤونه نشد باید خمس آن را بدهد ولی اگر قصدش این باشد که میوه آن را بفروشد باید خمس میوه را اگر صرف مؤونه او نشود بدهد و اصل باغ حکم سرمایه را دارد که باید طبق احکام خمس سرمایه تخمیس شود..

3- گلپایگانی، صافی: باید بعد از باغ شدن، خمس درختها و میوه و نموّ درختها و زیادی قیمت باغ را بدهد ولی اگر باغ را فقط برای میوه خوردن خود و عائله خود احداث کند چنانچه در بعض جاها حاجت به آن دارند و جزء مؤونه محسوب می شود باغ و نموِّ آن هیچکدام خمس ندارد و اگر برای این که میوه آن را بفروشد و از قیمت آن استفاده کند آن را احداث کرده حکم سرمایه را دارد و خمس آن واجب است به این معنی که پس از آن که باغ شد و درختهایش به حد کمال رسید اگر زمین آن خمس نداشته خمس درختها را بدهند و بعد هم نموّ درختها.

مکارم،سبحانی: اگر وقت فروش آن رسیده باشد باید خمس آن ( خمس میوه و درخت) را بدهد...

سیستانی: باید خمس میوه و نموّ درختها و نهالهایی که می روید یا آن را کاشته اند و شاخه های خشکی که قابل بریدن و استفاده است و زیادتی قیمت باغ را بدهد. ولی اگر قصدش این باشد که میوه آن درختها را فروخته و از قیمتش استفاده کند، خمس زیادی قیمت واجب نیست و ما بقی خمس دارد.

وحید:باید خمس میوه و نموّ درختها و بنابر احتیاط خمس زیادی قیمت باغ را بدهد ، و اگر قصدش این باشد که به میوه آن تجارت کند ، باید خمس میوه و نموّ درختها را بدهد ، ولی اگر قصدش این باشد که از میوه آن استفاده شخصی کند ، فقط باید خمس میوه درختها را در صورتی که زاید بر استفاده اش باشد بدهد.

نوری: ولی اگر باغی را فقط برای میوه خوردن خود و عائله خود احداث کند و یا به این قصد بخرد و جزء مؤونه محسوب شود آن باغ و نموّ آن خمس ندارد ولی اگر برای این که میوه آن را بفروشد و از قیمت آن استفاده کند آن را احداث کرده است حکم سرمایه را پیدا می کند که باید خمس میوه و نموّ درختها را بدهد.

4- مکارم، سبحانی: و خمس خود باغ را هنگام فروش می دهد.

خوئی، تبریزی: اگر قصدش این باشد که میوه آن درختها را فروخته و از قیمتش استفاده کند، فقط باید خمس میوه و نموّ درختها را بدهد (تبریزی: و تا مادامی که باغ را نفروخته ترقی قیمت باغ، خمس ندارد).

*****

زنجانی: مسأله- اگر باغی با مال خمس داده یا مالی که خمس ندارد احداث کند، باید خمس میوه و نموّ درختها را بدهد ولی اگر در اثر افزایش قیمت بازار قیمت باغ زیاد شود، تا وقتی که باغ را نفروخته خمس واجب نیست، در این مسأله فرقی نیست که مقصود وی از احداث باغ این باشد که بعد از بالا رفتن قیمتش آن را بفروشد یا از میوه آن استفاده کند یا به غرض دیگری باغ را احداث کرده باشد.

(مسأله 1772)اگر درخت بید و چنار و مانند اینها را بکارد، سالی که موقع فروش آنها است اگر چه آنها را نفروشد، باید خمس آنها را بدهد ولی اگر1مثلاً از شاخه های آن که معمولاً هر سال می بُرند، استفاده ای ببرد و به تنهایی یا با منعفتهای دیگر کسبش از مخارج سال او زیاد بیاید، در آخر هر سال باید خمس آن را بدهد2.

این مسأله در رساله آیات عظام: اراکی و بهجت نیست.

1- خوئی، تبریزی، زنجانی: اگر درخت بید و چنار و مانند اینها را بکارد باید هر سال خمس زیادی آنها را بدهد و همچنین اگر...

2- زنجانی: لازم به ذکر است که اگر چند سال خمس را نداده باشد مجموع زیادی درخت را در این مدّت ملاحظه نموده و خمس آن را می پردازد و پرداخت چیزی بیش از آن لازم نیست.

*****

سیستانی: مسأله- اگر درخت بید و چنار و مانند اینها را بکارد، باید هر سال خمس زیادی آنها را بدهد. و همچنین شاخه های آن که معمولاً هر سال می برند، اگر از مخارج سال او زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.

فاضل: مسأله- اگر درخت بید و چنار بکارد یا قالی بزند جزء درآمد سالی است که وقت فروش آنها است لذا اگر در آن سال صرف مؤونه نشد و عین یا پول آن باقی ماند در آخر سال باید تخمیس شود. شاخه ها یا منافعی که معمولاً در هر سال از آن استفاده می کنند جزء درآمد همان سال محسوب می شود که اگر تا آخر سال باقی ماند باید تخمیس شود.

وحید: مسأله- اگر درخت بید و چنار و مانند اینها را بکارد ، در صورتی که خمس آنها را داده باشد باید هر سال خمس نموّ آنها را بدهد ، و همچنین اگر مثلا از شاخه های درخت که معمولا هر سال می برند استفاده ای ببرد و به تنهایی یا با منفعتهای دیگر کسبش از مخارج سال او زیاد بیاید ، در آخر هر سال باید خمس آنها را بدهد ، امّا در صورتی که خمس آن درخت را نداده و نموّ کرده باشد باید خمسِ اصل درخت و نموِّ آن خمس و خمسِ نموِّ حصّه خود را بدهد.

مکارم: مسأله- درختانی را که برای استفاده از چوبشان پرورش می دهند وقتی موقع فروش چوب آنها رسید باید خمس آن را بدهند، هر چند نخواهند آنها را بفروشند، ولی اگر موقع فروش آنها نرسیده خمس ندارد هر چند سالها بگذرد.

سبحانی: مسأله- اگر درخت بید و چنار و مانند این ها را بکارد که برای استفاده از چوبشان پرورش می دهند سالی که موقع فروش آنهاست اگر چه آنها را نفروشد باید خمس آنها را بدهد.

مظاهری: مسأله-درختانی که برای استفاده از چوبشان پرورش می‏دهند موقعی که آنها را می‏فروشند باید خمس آنها را بدهند و تا آنها را نفروشند خمس ندارد هر چند از موقع فروششان گذشته باشد.

(مسأله 1773)کسی که چند رشته کسب دارد مثلاً اجاره ملک می گیرد و خرید و فروش و زراعت هم می کند1، چنانچه در هر رشته کسبی که دارد سرمایه و دخل و خرج و حساب صندوق جداگانه دارد، باید منافع همان رشته را حساب کند و خمس آن را بدهد، و اگر در آن رشته ضرر کند از رشته دیگر جبران نمی شود2، و اگر رشته های مختلف، در دخل و خرج و حساب صندوق، یکی باشند باید همه را آخر سال یک جا حساب کند و اگر نفع داشت خمس آن را بدهد.

1- اراکی: باید همه را آخر سال یک جا حساب کند و اگر نفع داشت خمس آن را بدهد. [پایان مسأله]

بهجت: می تواند برای همه درآمدهای خود یک روز از سال را معین کند و آن را برای خود سال قرار دهد و آنچه از مخارج سالش زیاد آمد، خمس دهد. [پایان مسأله]

نوری: باید عائدات خود را روی هم رفته کلاً در نظر بگیرد و مخارج سالانه خود را نیز در نظر بگیرد و خمس آنچه را که در آخر سال از مخارج او زیاد می آید بدهد و اگر در یک رشته ضرر کند از رشته دیگر جبران می شود.

وحید: باید خمس فایده هایی را که در آخر سال از مخارج او زیاد می آید بدهد و چنانچه از یک رشته نفع ببرد و از رشته دیگر ضرر کند بنابراحتیاط مستحب خمس نفعی را که برده بدهد.

سبحانی: باید منافع همه رشته ها را یک جا حساب کند و خمس آن ها را بدهد و لذا اگر در رشته ای ضرر کند می تواند از رشته ای دیگر آن را جبران کند.

مظاهری:باید خمس آنچه را که در آخر سال از مخارج او زیاد می‏آید بدهد گرچه رشته‏های مختلف در دخل و خرج و حساب صندوق یکی نباشند.

2- زنجانی: اگر در آن رشته ضرر کند، بنابراحتیاط واجب نمی تواند آن را از سود رشته دیگر کسر نماید...

*****

گلپایگانی، خوئی، تبریزی، صافی، فاضل: مسأله- کسی که چند رشته کسب دارد؛ مثلاً اجاره ملک می گیرد و خرید و فروش و زراعت هم می کند.باید خمس آنچه را در آخر سال از مخارج او زیاد می آید بدهد. و چنانچه از یک رشته نفع ببرد و از رشته دیگر ضرر کند بنابراحتیاط واجب باید خمس نفعی را که برده بدهد*ولی اگر. دو تجارت داشته باشد می تواند ضرر یکی را با نفع دیگری جبران نماید*.

. خوئی: خرید و فروش هم می کند...

*تبریزی: بنابر اظهر نفع و ضرر روی هم حساب می شود.

. فاضل: می تواند ضرر یکی را با نفع دیگری جبران نماید گرچه احتیاط در ترک آن است و نیز اگر...

*خوئی: بنابر احتیاط مستحبّ باید خمس نفعی را که برده بدهد ولی اگر دو رشته مختلف دارد مثلاً تجارت و زراعت می کند در این صورت بنابراحتیاط وجوبی نمی شود ضرر یک رشته را به نفع رشته دیگر تدارک نمود.

سیستانی: مسأله- کسی که چند رشته تجارت دارد مثلاً با سرمایه خود مقداری شکر و مقداری برنج خریده است، چنانچه همه آن رشته ها در شؤون تجارت مانند خرج و دخل و حساب صندوق و سود و زیان یکی باشند، باید خمس آنچه را که در آخر سال از مخارج او زیاد می آید بدهد، و چنانچه از یک رشته نفع ببرد و از رشته دیگر ضرر کند، می تواند ضرر یک رشته را به نفع رشته دیگر تدارک نماید؛ ولی اگر دو رشته مختلف کسب دارد مثلاً تجارت و زراعت می کند یا یک رشته است و حساب دخل و خرج آنها از هم جدا است، در این دو صورت بنابر احتیاط وجوبی نمی شود ضرر یک رشته را به نفع رشته دیگر تدارک نمود.

مکارم: مسأله- کسی که دارای چند رشته کسب و کار است، مثلاً هم زراعت دارد و هم صنعت و هم در آمد کارگری، باید منافع همه را در آخر سال یک جا حساب کند، چنانچه چیزی زاید بر مخارج داشت خمس آن را بدهد.

مسأله اختصاصی

فاضل- مسأله 1822: اگر غیر از سرمایه چیز دیگری از مالهای او از بین برود نمی تواند از منعفتی که بدستش می آید آن چیز را تهیّه کند، ولی اگر در همان سال به آن چیز احتیاج داشته باشد می تواند در بین سال از منافع کسب، آن چیز را تهیّه نماید.

(مسأله 1774)خرجهایی را که انسان برای به دست آوردن فایده می کند1، از فایده کسر می شود و خمس ندارد.

1- گلپایگانی، صافی: مانند دلّالی و حمالی که عینش یا عوضش باقی نمی ماند جزء مخارج کسب است که اگر به خود آن خرجها خمس تعلق نگرفته از فایده کسب می توان جای آن گذاشت و آن مقدار را جزء فایده محسوب نکرد.

خوئی، تبریزی، سیستانی: مانند دلّالی و حمّالی (سیستانی: و همچنین نقصی که بر آلات و وسایل او وارد می شود)، می تواند از منفعت، کسر نماید و نسبت به آن مقدار، خمس لازم نیست.

وحید: مانند دلالی و حمّالی ـ از مؤونه تحصیل منفعت شمرده می شود و می تواند از سود کسر کند و نسبت به آن مقدار خمس ندارد.

فاضل، بهجت، نوری، سبحانی: مانند دلّالی و حمّالی، می تواند جزء مخارج سالیانه حساب نماید (نوری: و نسبت به مقدار آن، خمس واجب نیست).

زنجانی: مانند دلّالی و حمّالی از منفعت کسب کسر شده و نسبت به آن مقدار خمس لازم نیست.

مکارم: مانند خرج باربری و دلّالی و غیر آن جزء مخارج کسب حساب می شود.

مظاهری: مانند دلالی، اجاره مغازه، حقوق منشی‏ها و مانند اینها، می‏تواند جزو مخارج کسب حساب نماید و خمس ندارد.

(مسأله 1775)آنچه از منافع کسب در بین سال به مصرف خوراک و پوشاک و اثاثیه و خرید منزل و عروسی و جهیزیه دختر1و زیارت و مانند اینها می رساند، در صورتی که از شأن او زیاد نباشد2و زیاده روی هم نکرده باشد، خمس ندارد3.

1- گلپایگانی، صافی: اگر در وقتی تهیّه شود که معمولاً به تهیّه آن حاجت است...

نوری: به شرط اینکه تهیّه آن در موقعی است که بر حسب رسوم عرفی مورد حاجت است...

خوئی، سیستانی: عروسی پسر و جهیزیه دختر...

وحید: ازدواج فرزند و جهیزیه دخترو زیارت و مانند ا ین ها، از اموری که از مخارج آن سال حساب می شود می رسد –در صورتی که از شأن او زیاد نباشد- خمس ندارد.

2- فاضل: و در وقتی تهیّه شود که معمولاً تهیّه آن مورد حاجت است...

3- سیستانی: در صورتی که از شأن او زیاد نباشد، خمس ندارد.

*****

زنجانی: مسأله- آنچه از منافع کسب در بین سال به مصرف خورد و خوراک و پوشاک و اثاثیه و خرید منزل و عروسی اولاد و مانند اینها می رساند خمس ندارد، ولی اگر بیش از مقداری باشد که برای امثال او متعارف است، مقدار زیادی خمس دارد؛ البته لازم نیست به حدّأقل متعارف اکتفا شود، بکله تمام مقدارهای گوناگون مخارج که متعارف است خمس ندارد.

مظاهری: مسأله - مغازه و سرقفلی و وسایل کسب و سرمایه خمس دارد. اما لوازم زندگی نظیر خانه و اثاثیه خانه و ماشین سواری به اندازه متعارف خمس ندارد.[و]پولی را که انسان جهت خرید خانه یا تلفن یا ماشین ومانند اینها پرداخت می کند اگر از درآمد همان سال باشد وبه آن نیاز متعارف داشته باشد و سال خمسی هم داشته باشد ،خمس ندارد ولی اگر از درآمد همان سال نباشد یا سال خمسی نداشته باشد یا اگر سال خمسی دارد تا سر سال خمسی به او تحویل ندهد وسال بعد تحویل دهند باید خمس آن را بدهد مگر آن پول خمس نداشته باشد نظیر مهریه یا ارث ومانند اینها.

مکارم: مسأله- هزینه زندگی خمس ندارد، یعنی آنچه را انسان از درآمدش در بین سال مصرف خوراک و پوشاک و مسکن و اثاثیه خانه و ازدواج و جهیزیه دختر و زیارت واجب یا مستحبّ و بذل و بخشش و میهمانی و مانند آن می کند، چنانچه در آن زیاده روی نکرده باشد خمس ندارد و تنها آنچه در آخر سال اضافه می ماند خمس دارد. ولی هر گاه چیزی جزء موونه سال گردد مانند خانه و فرش و وسایل دیگر ، اگر بعدا آن را بفروشد به قیمت آن خمس تعلق نمی گیرد مخصوصا اگر بخواهند آن را تبدیل به مثل کنند.

مسائل اختصاصی

بهجت: مسأله 1391- چیزهایی که در زندگی به آن احتیاج دارد، مانند خانه، اثاثیه و جهیزیه دختر اگر نمی تواند یک دفعه آن را تهیّه نماید ولی می تواند تدریجاً در طول چند سال آنها را تهیّه نماید خمس ندارد مثلاً اگر یک سال زمین را و در سال بعد قسمتی از وسایل ساختمان را بخرد که در این صورت اگر چه زمین یا آهن و آجر و یا سایر وسایل مدتی بدون استفاده می ماند، خمس ندارد، حتی اگر پولی را برای تهیّه اینها پس انداز نماید در صورتی که با آن پول در یک مرتبه نمی شود تمام آن چیز را خرید و در مدّت کمی، مثلاً دو سال و سه سال می تواند آن چیز را بخرد و عرفاً می گویند محتاج آن چیز است و پس انداز کردن هم برای خریدن آن چیز باشد، باز هم خمس ندارد؛ ولی اگر بخواهد بعد از مدّت طولانی مثلاً بعد از بیست سال آن چیز را بخرد بطوری که عرفاً نگویند به آن محتاج است، دراین صورت پولی که پس انداز کرده، اگر از یک سال گذشت خمس دارد.

بهجت: مسأله 1392- اگر کسی در بعضی از موارد مخارج شک کند که جزء مخارج سال هست که مستثنای از خمس است یا نه، و تعیین آن به تحقیق و مانند آن ممکن نباشد، أظهر عدم تعلّق خمس در آن مورد است، ولی احتیاط مستحبّ در ادای خمس می باشد.

بهجت: مسأله 1393- اگر در سال سود عایدش گردید و وقت پرداخت خمس هم قبل از ماههای حجّ باشد، باید خمس آن سود را بدهد، و اگر وقت پرداخت بعد از ماه حجّ باشد و در همان سال مستطیع شد، می تواند این سود را در مخارج حجّ مصرف کند، و امّا اگر سود مربوط به سالهای قبل باشد، باید خمس آن را بدهد جز آن مقدار از درآمد این سال که استطاعت او را تکمیل کرده، که از مؤونه حساب می شود، و اگر از روی معصیت در سال استطاعت حجّ بجا نیاورد، بنابر أظهر باید خمس مالی را که اختصاص به حجّ داده شده بپردازد، و اگرتخمیس مال موجب بجا نیاوردن حجّی شود که بر او مستقرّ شده، بعید نیست از مؤونه سالی حساب شود که در آن می تواند حجّ بجا آورد.

(مسأله 1776)مالی را که انسان به مصرف نذر و کفّاره1می رساند، جزء مخارج سالیانه است و نیز مالی را که به کسی می بخشد یا جایزه می دهد2درصورتی که از شأن او زیاد نباشد، از مخارج سالیانه حساب می شود.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- مکارم: و مانند آن...

2- زنجانی: به مقداری که متعارف است از مخارج سالیانه حساب می شود.

(مسأله 1777)اگر انسان نتواند یک جا جهیزیه دختر را تهیّه کند و مجبور باشد هر سال مقداری از آن را تهیّه نماید یا در شهری باشد که معمولاً هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیّه می کنند1، به طوری که تهیّه نکردن آن عیب است چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد، خمس ندارد.

1- فاضل: و تهیّه آن مورد حاجت باشد چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد خمس آن را لازم نیست بدهد و همینطور اگر برای تهیّه جهیزیه مجبور باشد پول پس انداز کند.

مظاهری:گرچه تهیّه نکردن آن عیب نباشد چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد خمس آن را لازم نیست بدهد.

سبحانی: چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد آن مبلغ خمس ندارد.

بهجت: رجوع کنید به مسأله اختصاصی 1391 بعد از مسأله 1775 متن اصلی.

*****

اراکی: مسأله- اگر انسان هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیّه نماید هر چند در شهری باشد که معمولاً هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیّه می کنند چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد، خمس دارد.

گلپایگانی، صافی: مسأله- اگر انسان در شهری باشد که معمولاً هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیّه می کنند، و تهیّه آن مورد حاجت باشد چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد، خمس آن را نباید بدهد و اگر از منافع آن سال در سال بعد جهیزیه تهیّه نماید باید خمس آن را بدهد.

خوئی: مسأله- اگر انسان در شهری باشد که معمولاً هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیّه می کنند، چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه ای بخرد و از شأنش زیاد نباشد.خمس آن را لازم نیست بدهد*و اگر از شأنش زیاد باشد یا از منافع آن سال در سال بعد جهیزیه تهیّه نماید، باید خمس آن را بدهد..

. سیستانی: اگر متعارف چنین باشد که انسان جهیزیه دخترش را در سالهای متعدد، تدریجاً تهیّه کند و تهیّه نکردن جهیزیه، منافی شأن باشد، هر چند از جهت اینکه نتواند در وقتش تهیّه کند اگر در بین سال از منافع آن سال مقداری جهیزیه بخرد و از شأنش زیاد نباشد و عرفاً تهیّه آن مقدار در یک سال، جزء مصرف سالیانه متعارف او شمرده شود...

.نوری: اگر انسان در منطقه ای باشد که معمولاً جهیزیه دختر را به تدریج تهیّه می کنند به این معنا که هر سال مقداری از آن را تهیّه می کنند چنانچه در بین سال از منافع آن جهیزیه ای بخرد...

*تبریزی: بنابراحتیاط لازم، خمس آن را بدهد.

.نوری: لازم است خمس آن را بدهد.

وحید: مسأله- اگر انسان در شهری باشد که معمولا هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیه می کنند ، در صورتی که آن شخص نتواند در غیر این صورت جهیزیه را تهیه کند و ندادن جهیزیه منافی شأن او باشد ، چنانچه در بین سال از منافع آن سال جهیزیه بخرد ، خمس ندارد ، و اگر از منافع آن سال در سال بعد جهیزیه تهیه نماید ، باید خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- کسی که برای تأمین مخارج زندگی در سالهای آینده همچون جهیزیه دختر یا خرید منزل لازم است پول یا جنسی را کنار بگذارد، و بدون این کار نتواند در سالهای آینده مخارج خود را تأمین کند، پول یا جنسی را که کنار می گذارد خمس ندارد.

مکارم: مسأله- در میان بسیاری از خانواده ها معمول است که جهیزیه دختران را تدریجاً تهیّه می کنند چنانچه سال بر آن جهیزیه بگذرد خمس آن واجب است، ولی در مناطقی که اگر جهیزیه را قبلا تهیّه نکنند عیب است و یا اینکه تهیه آن جز به صورت تدریجی مشکل است خمس ندارد.

مسائل اختصاصی

مکارم: مسأله 1499- کسی که نیاز به خانه ملکی دارد آنچه را صرف خرید خانه می کند خمس ندارد، ولی اگر درآمد سالش برای خرید خانه کفایت نکند و مجبور باشد چند سال پس انداز کند تا قادر به تهیّه خانه شود پولهایی که سال بر آنها گذشته خمس دارد، امّا اگر فی المثل زمین خانه را در اثناء سال اوّل بخرد و مصالح ساختمانی را در اثناء سال بعد و اجرت بنّا را در سال سوم بدهد هیچ کدام خمس ندارد.

مکارم: مسأله 1501- کسانی که قبر یا کفن از قبل برای خود تهیّه می کنند چنانچه سال بر آن بگذرد خمس دارد.

مکارم: مسأله 1502- هر مالی را که یک بار خمس آن را بدهند دیگر خمس به آن تعلق نمی گیرد، مگر این که نموّ کند یاقیمت آن اضافه شود.

(مسأله 1778) مالی را که خرج سفر حجّ و زیارتهای دیگر می کند اگر مانند مرکب سواری باشد که عین آن باقی است و از منفعت آن استفاده شده، از مخارج سالی حساب می شود که در آن سال شروع به مسافرت کرده، اگر چه سفر او تا مقداری از سال بعد طول بکشد. ولی اگر مثل خوراکیها از بین رفته باشد باید خمس مقداری را که در سال بعد واقع شده بدهد1.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت و سبحانی نیست.

1- فاضل: اگر مثل خوراکیها از بین رفتنی باشد باید خمس مقداری را که سر سال خمس باقی مانده بدهد.

مظاهری: رجوع کنید به مسأله اختصاصی 1368 بعد از مسأله 1794 متن اصلی.

*****

گلپایگانی، صافی، نوری: مسأله- مالی را که خرج سفر حجّ و زیارتهای دیگر می کند از مخارج سالی حساب می شود که در آن سال شروع به مسافرت کرده، اگر چه سفر او تا مقداری از سال بعد طول بکشد.

خوئی، تبریزی، سیستانی: مسأله- مالی را که خرج سفر حجّ و زیارتهای دیگر می کند، از مخارج سالی حساب می شود که در آن سال خرج کرده و اگر سفر او تا مقداری از سال بعد طول بکشد، آنچه در سال بعد خرج می کند باید خمس آن را بدهد.

وحید: مسأله- مالی را که خرج سفر حجّ و زیارتهای دیگر می کند ، از مخارج سالی حساب می شود که در آن سال خرج کرده ، و اگر سفر او تا مقداری از سال بعد طول بکشد ، آنچه در سال بعد از منافع سال قبل خرج می کند باید خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- مالی را که خرج سفر حجّ و زیارتهای دیگر بگونه ای که متعارف است می کند خمس ندارد. و مالی که برای هزینه سفر حج واجب کنار می گذارد یا سپرده گذاری می کند خمس ندارد ولی اگر برای حج مستحب باشد خمس دارد.

مکارم: مسأله- همانگونه که اشاره شد هزینه سفر حجّ یا زیارتهای مستحبّی اگر از درآمد همان سال باشد خمس ندارد و اگر ناچار باشد از چند سال قبل اسم نویسی کند و هزینه را بدهد جزء مخارج همان سالش محسوب می شود و خمس ندارد، نه در آن سال و نه در سالهای بعد.

(مسأله 1779)کسی که از کسب و تجارت1فایده ای برده، اگر مال دیگری هم دارد که خمس آن واجب نیست2، می تواند مخارج سال خود را فقط از فایده کسب حساب کند3.

1- سیستانی: یا غیر آنها...

2- نوری: مانند مالی که به او هبه کرده اند یا آن را از راه ارث بردن بدست آورده است...

3- زنجانی: اگر چه از مال دیگر برای مخارج خود صرف کرده باشد.

بهجت: احتیاط این است که مخارج سال خود را از آن مال بردارد ولی أظهر این است که می تواند از درآمد سال هم حساب کند.

سبحانی:می تواند مخارج سال خود را فقط از فایده کسب بردارد و به مصرف برساند .

مظاهری: واگر از آن مالی که خمس ندارد برداشت باید خمس فایده کسب را بدهد.

*****

مکارم: مسأله- کسی که درآمدی از کسب و کار بدست آورده اگر مال دیگری هم دارد که خمس آن واجب نیست یا خمس آن را داده، لازم نیست آنها را از هم جدا کرد، بلکه می تواند از هر دو خرج کند و در پایان سال خمسی آنچه نسبت به سرمایه مخمس سال قبل اضافه دارد را تخمیس کند.

مساله اختصاصی

بهجت: مسأله 1396- اگر کسی پولی را به صاحب منزلی بدهد برای این که در منزل او سکونت کند، اگر بدون این پول نیاز مسکن او تأمین نمی شود این پول جزء مؤونه سال او حساب می شود.

(مسأله 1780)اگر از منفعت کسب، آذوقه ای1که برای مصرف سالش خریده، در آخر سال زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد2. و چنانچه بخواهد قیمت آن را بدهد در صورتی که قیمتش از وقتی که خریده زیاد شده باشد باید قیمت آخر سال را حساب کند3.

1- گلپایگانی، صافی، زنجانی: اگر آذوقه ای...

سیستانی: اگر از منافعش آذوقه ای...

2- اراکی، بهجت،: [پایان مسأله]

3- زنجانی: چنانچه بخواهد قیمت آن را بدهد، هر وقت خمس را ادا می کند قیمت آن زمان را باید حساب کند. برای محاسبه خمس می توان هر مال را جداگانه حساب کرد، بنابراین کسی که برای خود سالی قرار داده است، اگر قبل از آن آذوقه تهیّه کرده باشد که هنوز بر آن سال نگذشته، می تواند خمس آن را ندهد.

*****

مکارم: مسأله- اگر از درآمد کسب و کار، آذوقه ای برای مصرف سالش خریده، چنانچه چیزی در آخر سال از آن زیاد بماند باید خمس آن را بدهد و احتیاط این است که حتی اشیاء کم اهمیّت را مانند مختصر مواد غذایی اضافی و امثال آن را هر چه هست حساب کند و باید توجّه داشت که اگر می خواهد قیمت آنها را بدهد باید قیمت همان آخر سال را در نظر بگیرد خواه کمتر از خرید باشد یا بیشتر.

مظاهری: مسأله-اگر از منفعت کسب چیزی را که برای مصرف سالش خریده نظیر برنج و گندم و مانند اینها در آخر سال زیاد بیاید، لازم نیست خمس آن را بدهد.

(مسأله 1781) اگر از منفعت کسب، پیش از دادن خمس، اثاثیه ای برای منزل بخرد1، چنانچه در بین سال احتیاجش از آن برطرف شود، واجب است که خمس آن را بدهد2، و همچنین است زیور آلات زنانه، اگر در بین سال وقت زینت کردن زنها به آنها بگذرد.

1- بهجت: که خود آن اثاثیه باقی است و از آن استفاده می نمایند، خمس آن واجب نیست.

زنجانی: و سپس احتیاجش از آن برطرف شود، چنانچه احتمال دهد که تا یک سال بعد از برطرف شدن احتیاج وی، صرف مخارج زندگی می کند می تواند آن را تا یکسال نگهدارد و اگر چنین احتمالی نمی دهد باید بلافاصله خمس آن را بدهد، به هر حال اگر بعد از گذشت سال در مخارج صرف نکند، باید خمس آن را بدهد، و همچنین است زیور آلات زنانه که وقت زینت کردن زن به آنها گذشته باشد.

2- اراکی: بنابراحتیاط واجب باید خمس آن را بدهد...

خوئی: هر وقت احتیاجش از آن برطرف شد، احتیاط مستحبّ آن است که خمس آن را بدهد. و همچنین است زیور آلات زنانه، در صورتی که وقت زینت کردن زن با آنها گذشته باشد.

تبریزی: هر وقت احتیاجش از آن برطرف شد، لازم نیست که خمس آن را بدهد و همچنین است زیور آلات زنانه، در صورتی که وقت خریدن [و] زینت کردن زن با آنها نگذشته باشد.

*****

گلپایگانی: مسأله- اگر ازمنفعت کسب، پیش از دادن خمس، اثاثیه ای برای منزل بخرد، و در بین همان سال، احتیاجش از آن برطرف شود اگر زاید بر مخارج سال باشد خمس آن را باید .بدهد و همچنین است زیور آلات زنانه؛ ولی اگر در سالهای بعد رفع احتیاجش از آنها بشود خمس آن واجب نیست*.

. صافی: بنابراحتیاط...

*صافی: اگر درسالهای بعد رفع احتیاجش از آنها بشود، رعایت این احتیاط لازم نیست.

فاضل: مسأله- اگر از درآمد سال و منفعت کسب (بدون پرداخت خمس) وسیله ای که مورد نیاز اوست بخرد و استفاده کند و در همان سال احتیاجش برطرف شود و تا آخر سال خمس بماند واجب است خمس آن را بدهد و اگر احتیاجش به این وسیله در سالهای بعد برطرف شود (یعنی در طول سال خرید به آن احتیاج داشته) لازم نیست خمس آن را بدهد. زیورآلات زنانه هم همین حکم را دارد یعنی اگر سال پس از خرید دیگر به آن نیاز نداشته باشد یا وقت زینت آنها گذشته باشد لازم نیست خمس آن را بدهد.

مکارم: مسأله- اگر در اثناء سال وسائل مورد نیاز خود رابخرد خمس ندارد و اگر بعدا از آن وسائل بی نیاز شود خمس دادن آن لازم نیست همچنین زیور آلات زنانه اگر بعد از گذشتن سن و سالی از زن مورد نیازش نباشد خمس به آن تعلق نمی گیرد ولی احتیاط مستحب آن است که خمس این وسائل یا زیور آلات را بدهد.

نوری: مسأله- اگر از منفعت کسب، پیش از دادن خمس، اثاثیه ای را که مورد احتیاجش می باشد برای منزل بخرد، چنانچه در بین همان سال احتیاجش از آن برطرف شود بطوری که در آخر سال، زاید بر مخارج سال محسوب شود باید خمس آن را بدهد و مثل آن است زیور آلات زنانه، ولی اگر بعد از انقضای سال احتیاجش از آن رفع شود خمس آن واجب نیست.

سیستانی: مسأله- اگر از منافع پیش از دادن خمس اثاثیه ای برای منزل بخرد اگر احتیاجش پس از سال منفعت برطرف شد لازم نیست خمس آن را بدهد. و همچنین اگر در میان سال احتیاجش برطرف شد ولی آن چیز از چیزهایی باشد که معمولاً برای سالهای بعد گذاشته می شود مانند لباسهای زمستانی و تابستانی، خمس ندارد؛ و در غیر این گونه چیزها، اگر در بین سال احتیاجش از آن برطرف شد، احتیاط واجب آن است که خمس آن را بدهد. و زیور آلات زنانه در صورتی که وقت زینت کردن زن با آنها گذشته باشد نیز خمس ندارد.

وحید: مسأله- اگر از منفعت کسب پیش از دادن خمس اثاثیه ای برای منزل بخرد ، هر وقت احتیاجش از آن بر طرف شد ، خمس ندارد ، و همچنین است زیور آلات زنانه در صورتی که وقت زینت کردن زن با آنها گذشته باشد.

سبحانی: مسأله- اگر در اثنا سال از منفعت کسب اثاثیه ای برای منزل بخرد چنانچه در بین سال یا سال های بعد احتیاجش از آن برطرف شود احتیاط مستحب آن است که خمس آن را بدهد و همچنین است زیور آلات زنانه اگر در بین سال وقت زینت کردن زن ها به انها بگذرد.

مظاهری: مسأله- اگر از منفعت کسب پیش از دادن خمس چیزی که مورد احتیاج اوست بخرد چنانچه احتیاجش از آن برطرف شود و سال هم روی آن بگذرد باید خمس آن را بدهد.

مسائل اختصاصی

بهجت: مسأله 1399- کفن و برد یمانی و قبری که از سود بین سال خرید می کنند، وقتی سال بر آنها گذشت، باید خمس آن را بدهند و اگر یک بار خمس آن را بدهند در سالهای بعد خمس تعلق نمی گیرد.

بهجت: مسأله 1400- اگر شخصی نتواند خرج سال خود را تأمین کند و سر سال پول و یا چیزهایی از مؤونه در خانه زیاد بیاید، می تواند آنها را در مخارج مورد نیاز صرف کند و خمس ندارد.

بهجت: مسأله 1401- سرمایه و آلاتی را که در وقت کسب به آنها و یا تکمیل آنها نیاز دارد اگر از پولی تهیّه کند که باید خمس آن را بدهد، حکم همان پول را دارد، و اگر از پولی مثل ارث تهیّه شده باشد خمس ندارد، و اگر از دستمزد کاری که کرده سرمایه یا آن وسایل را تهیّه کند، در صورتی که در همان سالِ کسب با آن سرمایه و وسایل، مقصودی عقلائی و متناسب با شأن خود دارد، اصل سرمایه و وسایل خمس ندارد، ولی واجب است خمس سودی که از آنها می برد بدهد، و این که گفته شد سرمایه خمس ندارد منظور، آن مقدار از سرمایه است که زندگی مطابق شأن او بدون آن تأمین نمی شود پس اگر سرمایه زیادتر از این بود آن مقدار زیادتر خمس دارد.

بهجت: مسأله 1402- در مواردی که برای کم کردن اجاره منزل، دادن قرض شرط می شود، اگر بدون این پول نیاز مسکن او تأمین نمی شود، این قرض خمس ندارد حتی اگر چند سال در دست صاحب منزل باقی بماند.

مکارم: مسأله 1507- کتابهایی را که طلاب علوم دینی یا غیر آنها از درآمد کسب و کار می خرند چنانچه مورد نیازشان باشد خمس ندارد، ولی اگر فعلاً نیازی به آن ندارند و مقصودشان استفاده در آینده است خمس به آن تعلق می گیرد (مقصود از نیاز این نیست که همه روز یا همه ماه از آن استفاده کند بلکه اگر در تمام طول سال نیز از آن استفاده نکند، ولی وجود آن کتاب برای مواقع ضروری درکتابخانه لازم است، نیاز محسوب می شود) همچنین وسایلی مانند اسباب آتش نشانی در جاهایی که بیم آتش سوزی است یا داروهای ضروری و کمک های اولیه در خانه جزء هزینه های زندگی محسوب می شود و خمس ندارد هر چند اتفاقاً در تمام سال از آنها استفاده نشود.

(مسأله 1782)اگر در یک سال منفعتی نبرد، نمی تواند1مخارج آن سال را از منفعتی که در سال بعد می برد کسر نماید2.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت و مظاهری نیست.

1- مکارم: بنابراحتیاط...

2- سبحانی: مگر اینکه برای معیشت آن سال قرض کرده باشد و تا آن زمان قادر به پرداخت ان نباشد.

(مسأله 1783)اگر در اوّل سال منفعتی نبرد و از سرمایه خرج کند و پیش از تمام شدن سال منفعتی به دستش آید، می تواند 1مقداری را که از سرمایه برداشته، از منافع کسر کند2.

1- وحید: نمی تواند...

2- صافی: ولی احتیاط مستحبّ این است که کسر ننماید.

خوئی، زنجانی، تبریزی: نمی تواند مقداری را که از سرمایه برداشته از منافع کسر کند و فقط مؤونه (مصارف) تجارت را می تواند از او کسر کند.

مظاهری: و اگربعداز تمام شدن سال منفعتی به دستش آید نمی تواند مقداری را که سال قبل از سرمایه برداشته از منافع کسر کند.ولی اگر با سرمایه ای که برای او مانده نتواند کسبی کند که سزاوار او باشد یا منافعی که از آن پیدا می شود برای مخارج سال او کافی نباشد می تواند مقداری را که از سرمایه کم شده از منافع کسر نماید.

*****

فاضل: مسأله- اگر در اوّل سال خمسی منفعتی بدست نیاورند و از سرمایه خود خرج کنند یا قرض کنند و خرج کنند و بعد درآمدی کسب کنند می توانند مقداری را که در اوّل سال صرف مؤونه آنها شده از آن کسر کنند.

مسائل اختصاصی

بهجت: مسأله 1404- اجناس مغازه ای که به عنوان سرمایه حساب شده و خمس آن پرداخت گردیده، اگر در رأسِ سالِ خمسی آینده به سبب گران شدن اجناس، قیمت آن بالا رفته باشد، ملاک در حساب سرمایه، قیمت فعلی آن است در صورتی که فروش آن جنس به نرخ روز سود آور باشد.

مکارم: مسأله 1510- سرمایه ای که مورد نیاز است و با کمتر از آن زندگی او در حدّ آبرو و شؤونش اداره نمی شود خمس ندارد، یعنی می تواند از آن درآمد همان سال و سالهای بعد بردارد و جزء سرمایه کند، ولی اگر با پرداختن خمس آن، لطمه ای به کار او نمی خورد، باید خمس آن را بدهد، خواه این سرمایه سرمایه تجارت باشد یا زمین و آب و ملک برای زراعت، یا ابزار کار.

زنجانی: مسأله 1793- سرمایه ای که مورد نیاز انسان است و با کمتر از آن، زندگی او در حدّ آبرو و شؤونش اداره نمی شود خمس ندارد، یعنی می تواند از درآمد خود برداشته و جزء سرمایه کند، همچنین است اموالی که برای تأمین مخارج آتیه زندگی خود پس انداز می کند ولی اگر با پرداختن خمس این اموال مشکلی در اداره زندگی او پدید نمی آید باید خمس آن را بدهد.

(مسأله 1784) اگر مقداری از سرمایه1از بین برود و از باقی مانده آن منافعی ببرد که از خرج سالش زیاد بیاید، می تواند مقداری را که از سرمایه کم شده، بردارد2.

این مسأله در رساله آیات عظام: فاضل و بهجت نیست.

1- تبریزی: در تجارت و مانند آن...

2- تبریزی، نوری: از منافع کسر نماید.

زنجانی: نمی تواند مقداری را که از سرمایه کم شده از منافع بردارد ولی اگر با سرمایه ای که برای او مانده، نتواند کسبی کند که سزاوار شأن او باشد یا منافعی که از آن پیدا می شود، برای مخارج سال او کافی نباشد، می تواند کسری سرمایه ای را که برای امرار معاش لازم است از منافع کسر نماید.

مظاهری: رجوع کنید به ذیل مسأله 1783.

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- اگر مقداری از سرمایه یک رشته کسب به [سبب] تلف یا ضرر در معامله بدون تقصیر کم شود یا از بین برود و از باقی مانده آن رشته، منافعی ببرد که از خرج سالش زیاد بیاید می تواند مقداری را که از سرمایه کم شده، از منافع بردارد (صافی: ولی احتیاط این است که از منافع بعد از کم شدن آن مقدار برندارد).

خوئی، وحید، سیستانی: مسأله- اگر مقداری از سرمایه در تجارت و مانند آن از بین برود می تواند مقداری را که از سرمایه کم شده از منافع قبل از تلف آن مقدار.کسر نماید.

.سیستانی: از منافع همان سال...

مکارم: مسأله- اگر چیزی از سرمایه به خاطر کسب و کار از بین برود به طوری که جزء ضرر معامله حساب شود، می تواند مقدار آن را از منافع بردارد، ولی اگر بواسطه حوادث دیگری از بین برود (مانند سرقت و امثال آن) نمی تواند آن را از منافع کم کند، مگر این که با سرمایه باقیمانده نتواند کسبی که سزاوار شأن اوست انجام دهد.

(مسأله 1785)اگر از غیر سرمایه چیز دیگری از مالهای او1از بین برود، (نمی تواند از منفعتی که به دستش می آید آن چیز را تهیّه کند2 ولی3) اگر در همان سال به آن چیز احتیاج داشته باشد، می تواند در بین سال از منافع کسب4آن را تهیّه نماید5.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- مکارم: به خاطر شکستن و سوختن و سرقت و غیر آن از بین برود، اگر در همان سال به آن احتیاج دارد می تواند آن را از منافع همان سال تهیّه کند.

2-زنجانی: اگر غیر از سرمایه چیز دیگری از مال های او از بین برود تهیه آن از موونه سال محسوب نمی شود...

وحید: مگر این که در همان سال به آن چیز احتیاج داشته باشد ، که در این صورت می تواند در بین سال از منافع کسب آن را تهیه نماید.

سبحانی: اگر در همان سال به آن چیز احتیاج داشته باشد می تواند در بین سال از منافع کسب آن را تهیه نماید.

3- [قسمت داخل پرانتز در رساله آیات عظام سیستانی و سبحانی نیست].

4- سیستانی: از منافعش...

5- زنجانی: همچنین اگر در سالهای بعد، به آن چیز احتیاج داشته باشد ولی به گونه ای است که اگر اکنون آن را تهیّه نکند، نمی تواند در سالهای آینده آن را تهیّه کند.

(مسأله 1786)اگر در اوّل سال برای مخارج خود قرض کند و پیش از تمام شدن سال منفعتی ببرد، می تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت کسر نماید1.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- وحید: نمی تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت کسر نماید مگر اینکه قرض بعد از وصو ل منفعت باشد ولی می تواند قرض خود را از منافع اثنای سال ادا نماید.

خوئی، زنجانی، تبریزی، سیستانی: رجوع کنید به ذیل مسأله 1787.

فاضل: رجوع کنید به ذیل مسأله 1783.

مسأله اختصاصی

فاضل: مسأله 1833- بطور کلّی قرض داشتن مانع تعلق خمس نمی شود؛

1- مثلاً کسی که یک میلیون تومان قرض دارد اگر سر سال خمس یک میلیون تومان درآمد مازاد داشته باشد باید خمس آن را بدهد و نمی تواند آن را بابت بدهی خود کسر کند.

2- اگر عین پولی که قرض کرده موجود باشد یا آن را تبدیل به چیز دیگری کرده باشد لازم نیست خمس آن را بدهد.

3- اگر عین پولی که قرض کرده موجود باشد یا آن را تبدیل به چیز دیگری کرده باشد که مؤونه او نیست چنانچه مقداری از قرض خود یا تمام آن را از درآمد خود بازپرداخت کرده باشد باید به میزان بازپرداخت خمس آن را بپردازد.

4- اگر مبلغی را که خرج کرده صرف مؤونه خود کرده باشد یا تلف شده باشد می تواند از درآمد سال بدون پرداخت خمس قرض خود را ادا کند.

(مسأله 1787)اگر در تمام سال منفعتی نبرد و برای مخارج خود قرض کند می تواند از منافع سالهای بعد، قرض خود را ادا نماید1.

1- تبریزی: و همچنین اگر در اوّل سال برای مخارج خود قرض کند و پیش از تمام شدن سال منفعتی ببرد می تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت ادا نماید، بلی اگر قرض را ادا ننمود تا آنکه سال بر منفعت گذشت باید بدون کسر مقدار آن قرض خمس آن منفعت را بدهد مگر اینکه قرض بعد از منفعت کردن بوده و برای مؤونه سالش باشد که در این صورت کسر آن حتی بعد از گذشتن سال خالی از وجه نیست.

وحید: نمی تواند از منافع سالهای بعد آن قرض را کسر نماید ، ولی می تواند قرض خود را از آنها ادا کند.

*****

خوئی، زنجانی: مسأله- اگر در تمام سال منفعتی نبرد و برای مخارج خود قرض کند نمی تواند از منافع سالهای بعد مقدار قرض خود را کسر نماید.. بلکه اگر در سال اوّل برای مخارج خود قرض کند و پیش از تمام شدن سال منفعتی ببرد ظاهر این است که نمی تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت کسر نماید مگر اینکه قرض بعد از منفعت کردن باشد* بلی در هر دو صورت می تواند قرض خود را از ارباح اثناء سال ادا نماید و به آن مقدار خمس تعلق نمی گیرد.

. فاضل: و در این صورت می تواند قرض خود را از ارباح اثناء سال ادا نماید و به آن مقدار، خمس تعلق نمی گیرد.

. سیستانی: و خمس آن را ندهد؛ ولی اگر در اثناء سال برای مخارج خود قرض کند و پیش از تمام شدن سال منفعتی ببرد می تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت کسر نماید؛ و همچنین در صورت اوّل می تواند قرض خود را از ارباح اثناء سال ادا نماید و به آن مقدار خمس تعلق نمی گیرد.

*زنجانی: ولی در هر صورت می تواند قرض خودرا از منافع اثناء سال بپردازد و در صورت پرداخت به آن مقدار خمس تعلق نمی گیرد.

(مسأله 1788)اگر برای زیاد کردن مال یا خریدن ملکی که به آن احتیاج ندارد قرض کند1نمی تواند از منافع کسب، آن قرض را بدهد2ولی اگر مالی را که قرض کرده و چیزی را که از قرض خریده از بین برود 3 (و ناچار شود که قرض خود را بدهد4)، می تواند از منافع کسب، قرض را ادا نماید5.

این مسأله در رساله آیات عظام: اراکی و بهجت نیست.

1- سیستانی: اگر از منافع سالش بدون پرداخت خمس آن قرض را ادا نماید باید پس از رسیدن سال خمس آن عین را بپردازد مگر اینکه مالی که قرض کرده و یا چیزی را که با قرض خریده درعرض سال از بین برود.

فاضل: دادن آن قرض از مخارج زندگی که خمس به آن تعلق نمی گیرد حساب نمی شود، ولی اگر مالی را که قرض کرده و چیزی را که از قرض خریده از بین برود ادای قرض جزو مخارج سال حساب می شود و خمس ندارد.

2- خوئی: بلی، اگر مالی را که قرض کرده و یا چیزی را که از قرض خریده از بین برود در این صورت می تواند قرض خود را از منافع آن سال بدهد.

تبریزی: بلی، اگر مالی را که قرض کرده و چیزی را که از قرض خریده از بین برود و ناچار شود که قرض خود را بدهد، اداء آن قرض از منافع سال بعد مانعی ندارد. و اگر خمس به واسطه تلف شدن مالی که خمس آن را نداده بود یا بواسطه دست گردان با حاکم شرع یا وکیل او دین شود اداء آن از منافع سال بعدی از مؤونه حساب نمی شود و لازم است منفعتی که با آن اداء قرض خمس می کند، تخمیس کند.

زنجانی: نمی تواند از منافع کسب، آن قرض را محاسبه کند، ولی می تواند قرض خود را بپردازد که در این صورت اگر مالی را که با قرض تهیّه کرده شرایط وجوب خمس را داشته باشد، باید خمس آن را بدهد، واگر مالی را که قرض کرده یا چیزی را که با قرض تهیّه کرده، از بین برود می تواند قرض خود را از منافع آن سال بپردازد.

3-وحید: می تواند قرض خودرا از منافع آن سال ادا نماید.

4- [قسمت داخل پرانتز در رساله آیات عظام: گلپایگانی و صافی نیست]

5- مکارم: می تواند از منافع و درآمدهای آن سال قرض خود را ادا کند.

سبحانی: در صورتی که مال دیگر نداشته باشد می تواند از منافع کسب قرض را ادا نماید.

(مسأله 1789)بنابراحتیاط واجب باید خمس مال حلال مخلوط به حرام را از عین همان مال بدهد. ولی خمس های دیگر را می تواند از همان چیز بدهد یا به مقدار قیمت خمس که بدهکار است پول بدهد.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت، مکارم و مظاهری نیست.

*****

اراکی: مسأله- خمس مال حلال مخلوط به حرام و همچنین خمس های دیگر را می تواند از همان چیز بدهد یا به مقدار قیمت خمس که بدهکار است پول بدهد.

خوئی، تبریزی: مسأله- انسان می تواند خمس هر چیز را از همان چیز بدهد، یا به مقدار قیمت خمس که بدهکار است، پول بدهد.و امّا اگر جنس دیگر بخواهد بدهد، محلّ اشکال است، مگر آن که با اجازه حاکم شرع باشد.

. زنجانی: ولی نمی تواند به مقدار قیمت خمس، از جنس دیگری بدهد مگر حاکم شرع آن را اجازه دهد.

. وحید: و بنابراحتیاط واجب از چیز دیگر ندهد مگر با اذن حاکم شرع...

. صافی: هر چند کفایت دادن جنس نیز بعید نیست.[پایان مسأله]

. گلپایگانی: پول یا جنس دیگر بدهد. [پایان مسأله]

فاضل: مسأله- انسان می تواند خمس هر چیز را از همان چیز یا قیمت آن را بدهد و امّا اگر جنس دیگر بخواهد بدهد محلّ اشکال است مگر آنکه با اجازه مجتهد جامع الشرائط باشد.

سیستانی: مسأله- انسان می تواند خمس چیزهایی که خمس بر آنها واجب شده است از همان چیزها بدهد یا به مقدار قیمت خمسی که واجب شده است، پول خمس داده شده را بدهد و امّا اگر جنس دیگری که خمس در آن واجب نشده بخواهد بدهد، محلّ اشکال است، مگر آنکه با اجازه حاکم شرع باشد.

(مسأله 1790)تا خمس مال را ندهد1نمی تواند در آن مال تصرّف کند2اگر چه قصد دادن خمس را داشته باشد.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- بهجت: بعد از گذشت سال تا خمس مال خود را ندهد...

2- مکارم: و نیّت دادن خمس به تنهایی کافی نیست، همچنین نمی تواند خمس را به ذمّه بگیرد و در مال تصرّف کند و چنانچه تصرّف کند کار حرامی کرده و اگر آن مال تلف شود باید خمس آن را بدهد.

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- بعد از تمام شدن سال و مستقر شدن خمس، تصرّف در مالی که خمس آن واجب شده بدون اذن حاکم شرعی جایز نیست.

خوئی، تبریزی، سیستانی، وحید:مسأله- کسی که خمس به مال او تعلق گرفت و سال بر او گذشت، تا خمس او را نداده است . و قصد دادن خمس را ندارد نمی تواند در آن مال تصرّف کند . بلکه بنابراحتیاط واجب اگر قصد دادن خمس را هم داشته باشد نیز چنین است...

. وحید، سیستانی: نمی تواند در آن مال تصرف کند.(وحید: اگر چه قصد دادن خمس را داشته باشد ، مگر با اذن حاکم شرع ، و امّا تصرّفات اعتباریه در حصّه خود مانند فروختن و صلح کردن آن مانعی ندارد).

زنجانی: مسأله- تصرّف کردن در مالی که خمس دارد تا یک پنجم آن باقی است، اشکال ندارد.

سبحانی: مسأله- اگر خمس مال را نداده در صورتی می تواند در آن مال تصرّف کند که موجب اتلاف حقوق صاحبان خمس نشود و در غیر این صورت تصرّف در آن حرام است و در هر حال باید خمس مال را بپردازد.

(مسأله 1791) کسی که خمس بدهکار است1نمی تواند آن را به ذمه بگیرد یعنی خود را بدهکار اهل خمس بداند و در تمام مال تصرّف کند2و چنانچه تصرّف کند و آن مال تلف شود، باید خمس آن را بدهد3.

1- فاضل: کسی که خمس به مالش تعلق گرفته...

زنجانی: کسی که در مال وی خمس می باشد...

2- بهجت: مگر اینکه با حاکم شرع مصالحه کند یا از او اجازه بگیرد...

وحید: به گونه ای که در مسأله قبل گذشت در مال تصرّف کند...

3- تبریزی: بلی، اگر به مجتهد عادل که از او تقلید می کند یا به وکیل او رجوع کند، ممکن است در بعضی از موارد به آن شخص دستگردان کند تا خمس به ذمّه منتقل شود.

مکارم: رجوع کنید به ذیل مسأله 1790.

*****

سبحانی: مسأله- بهتر است کسی که خمس بدهکار است با حاکم شرع مصالحه کند سپس در تمام مال تصرّف نماید.

مظاهری: مسأله- کسی که خمس بدهکار است نمی‏تواند آن را به ذمّه بگیرد و در تمام مال تصرّف کند.

(مسأله 1792)کسی که خمس بدهکار است1، اگر با حاکم شرع مصالحه کند2، می تواند در تمام مال تصرّف نماید3و بعد از مصالحه4منافعی که از آن به دست می آید مال خود اوست5.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- زنجانی: کسی که در مال وی خمس می باشد...

2- خوئی، وحید: و خمس را به ذمّه بگیرد...

فاضل: کسی که خمس به مالش تعلق گرفته اگر با مجتهد جامع الشرائط دستگردان کند...

سیستانی: اگر با حاکم شرع دستگردان کند و خمس را به ذمه بگیرد...

مکارم: اگر با حاکم شرع (با در نظر گرفتن مصلحت مستحقین ) مصالحه و دستگردان کند ...

3- اراکی: [پایان مسأله]

4- فاضل، سیستانی: بعد از دستگردان...

5- سیستانی: و باید به تدریج ، بدهی خود را بپردازد، بنحوی که مسامحه نباشد.

زنجانی: البتّه حاکم شرع نمی تواند خمس را به گونه ای که مطابق مصلحت مستحقّین نیست محاسبه یا مصالحه کند یا آن را ببخشد.

سبحانی: رجوع کنید به ذیل مسأله 1791.

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- کسی که خمس بدهکار است، اگر با اذن حاکم شرع خمس را به ذمّه بگیرد که بعد ادا نماید می تواند در تمام مال تصرّف نماید و منافعی که از آن بدست می آید مال خود اوست.

مساله اختصاصی

بهجت: مسأله 1413- اگر از مالی که خمس آن واجب شده ولی خمس آن را نپرداخته و به ذمّه هم نگرفته، سودی ببرد، مقداری از سود که در مقابل خمس آن مال است مال شخص نخواهد بود، و باید خمس اصل مال و تمام سودی که در مقابل خمس بدست آورده و خمس بقیّه سود را بدهد، مثلاً صد تومان مال خمس نداده داشته و از آن پنجاه تومان سود برده، بیست تومان بابت خمس اصل مال و ده تومان بابت سود این بیست تومان و هشت تومان بابت خمس چهل تومان باقیمانده، باید خمس بدهد.

(مسأله 1793)کسی که با دیگری شریک است1، اگر خمس منافع خود را بدهد و شریک او ندهد2و درسال بعد، از مالی که خمسش را نداده برای سرمایه شرکت بگذارد هیچ کدام نمی توانند در آن تصرّف کنند3.

1- مکارم: و می داند شریکش خمس درآمد خود را نمی دهد ادامه شرکت برای او جایز نیست و تصرّف در مال شرکت بعد از تعلق خمس برای هر دو حرام است.

2- بهجت: برای تصرّف در آن مال باید از حاکم شرع اجازه بگیرد.

3- خوئی، تبریزی: آن کس [که خمس داده] می تواند در آن مال تصرّف کند.

سیستانی: تصرّف شخص اوّل –بافرض اینکه شیعه اثنا عشری است- در مال مشترک اشکالی ندارد.

وحید: مگر در صورتی که شریکی که خمس نداده معتقد به خمس نباشد که در این صورت شریک دیگر می تواند تصرّف کند.

سبحانی: کسی که خمس سهم خود را داده است می تواند تصرّف کند.

مظاهری:امّا اگر خمس منفعت سال را از سرمایه بیرون آورند در صورتی که شک دارد که شریکش خمس را داده یا نه، می‏تواند در آن سرمایه تصرّف کند.

(مسأله 1794):اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد و از آن منافعی به دست آید بنابراحتیاط واجب بعد از آن که بالغ شد، باید خمس آن را بدهد1.

1- گلپایگانی، صافی، نوری: ولیّ او می تواند پیش از بلوغ او خمس او را بدهد و اگر بعد از تمام شدن سال خمس را ندهد نمی تواند در آن مال تصرّف نماید و در این صورت بر خود صغیر واجب است بعد از آن که بالغ شد، خمس آن را بدهد.

خوئی، تبریزی: واجب نیست بعد از آن که بالغ شد، خمس آن را بدهد.

وحید: خمس به آنها تعلّق می گیرد ، و بر ولیّ است که خمس آن را بدهد ، و اگر نداد آن صغیر بعد از بلوغ باید بپردازد.

مظاهری: بهتر است بعد از آنکه بالغ شد خمس آن را بدهد.

*****

بهجت: مسأله- در تعلّق خمس به سودی که به مال طفل تعلّق می گیرد اشکال است و ظاهر عدم تعلّق خمس است به مال طفل، ولی احوط ادای خمس بعد از بلوغ است و وقت تعلّق آن گذشتن سال بر اوّلین سودی است که علم به وقت آن دارد.

فاضل: مسأله- اگر بچه صغیر مالی داشته باشد که متعلّق خمس شده مثلاً در آمدی کسب کرده که زائد بر مؤونه سال او بوده یا معدن استخراج کرده، پرداخت خمس آن واجب است و بنابراحتیاط واجب ولیّ او باید خمس آن را بدهد و الا خود او بعد از بلوغ باید بلافاصله خمس آن را بدهد.

مکارم: مسأله- هر گاه بچه صغیر درآمدی داشته باشد و از هزینه سال او اضافه بماند بنابراحتیاط واجب باید بعد از آنکه بالغ شد، خمس آن را بدهد.

سیستانی: مسأله- اگر برای بچه صغیر منافعی بدست آید، هر چند از هدایا باشد، اگر در اثناء سال در مؤونه او مصرف نشود، خمس به آن تعلّق می گیرد و بر ولیّ صغیر واجب است که خمس آن را بدهد و چنانچه نداده، بر صغیر پس از بلوغ واجب است که خود، خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- اگر برای بچه صغیر یا دیوانه منافعی بدست آید، همچون دیگر افراد متعلّق خمس می باشد و باید ولیّ آنها خمس آن را بپردازد و اگر ندهد، بعد از آن که بچه بالغ شد یا دیوانه عاقل گردید باید خمس آن را بدهد.

مسائل اختصاصی

مظاهری: مسأله 1359- همانگونه که خمس بر اشخاص واجب می‏شود، بر شرکتها و مؤسّسه‏ها و بانکها و مانند اینها )شخصیتهای حقوقی( نیز واجب می‏شود، بنابراین اگر مؤسّسه‏ای منفعتی بُرد بعد از کسری مخارج سالیانه باید خمس منافع را بدهد.

مظاهری: مسأله 1360- اگر کسی خانه یا دیگر لوازم زندگی ندارد و ناچار است از درآمد چند سال جمع کند تا خانه بخرد، خمس آنچه را که از سالهای قبل از خرید خانه پس انداز کرده لازم است بدهد و همچنین است اگر آن را به نسیه بخرد و هر سال قسمتی از پول آن را بدهد.

مظاهری مسأله 1361- هرگاه از در آمد سال چیزی را مانند خانه یا اتومبیل یا سایر وسایل زندگی بخرد و در سالهای بعد آن را بفروشد و تا سال تمام نشده است خانه دیگر یا وسایل دیگر تهیّه کند لازم نیست خمس آن را بدهد.

مظاهری: مسأله1363- پولی را که صرف خریدن وسایل حرام نظیر خریدن آلات لهو و لعب می‏کند باید خمس آن را بدهد، همچنین اگر بیشتر از شأنش لوازم زندگی تهیّه کند نظیر ماشین گران قیمت برای افراد معمولی و یا در مخارج افراط کند نظیر جهیزیه‏های تشریفاتی یا خرجهای تشریفاتی در سوگواریها و مهمانیها و عروسیها و عزاها، خمس مقدار زیادی را باید بدهد.

مظاهری: مسأله 1364- کسی که از درآمد سال خود به مردم قرض داده و در آخر سال از آنان طلبکار است اگر طلب او با مطالبه وصول می‏شود و مثل نقد محسوب است باید آخر سال خمس آن را بدهد ولی اگر فعلاً وقت مطالبه آن نیست یا وصول نمی‏شود و احتمال سوختن هم دارد، باید وقت وصول فوراً خمس آن را بدهد.

مظاهری: مسأله 1365- افرادی که در ادارات دولتی یا مؤسسات کار می‏کنند و معمول است که مقداری از حقوق آنان را پس‏انداز می‏کنند که هنگام بازنشستگی بتدریج به آنان بدهند پس از بازنشستگی هر مقدار را که در هر سال به آنان بدهند جزو درآمد آن سال محسوب است و لازم نیست خمس آن را فوراً بدهند.

مظاهری: مسأله 1366- اجناسی را که دولت به کارمندان خود یا غیر کارمندان به قیمت ارزان می‏دهد در وقت دادن خمس همان قیمت‏دولتی را حساب‏کنند کفایت می‏کند.

مظاهری: مسأله 1367- چیزهایی که مورد نیاز است نظیر فرش در مهمانخانه، رختخواب برای مهمان، کتاب برای محصّل، و مانند اینها خمس ندارد گرچه در تمام سال اتفاقاً از آنها استفاده نشود، و همین مقدار که در معرض استفاده باشد مورد نیاز محسوب می‏شود.

مظاهری: مسأله 1368- پولی را که انسان جهت ثبت نام حجّ یا عمره و مانند اینها می‏پردازد، اگر در همان سال برود و سال خمسی هم داشته باشد، خمس ندارد. ولی اگر در همان سال نرود و یا سال خمسی نداشته باشد باید خمس آن را بدهد مگر آن پول خمس نداشته باشد نظیر مهریه یا ارث و مانند اینها.

مظاهری: مسأله 1369- مسافرتهای تجمّلی که مصداق اسراف و تبذیر باشد و همچنین سوغاتهای تجمّلی که مصداق اسراف و تبذیر باشد، خمس دارد. نظیر ریخت و پاشها و اسرافها و تبذیرها و میهمانی‏های آنچنانی که در شأن او نیست و اگر هم در شأن او باشد، مصداق اسراف و تبذیر است و علاوه بر اینکه حرام است، خمس دارد.

مظاهری: مسأله 1371-اگر کسی برای فرار از خمس منفعت سال خود را ببخشد فایده ندارد و باید خمس آن را بدهد.

مظاهری: مسأله 1372- اگر کسی بخواهد سال خمس خود را تغییر دهد مانعی ندارد به شرط اینکه خمس موجودی را فعلاً بدهد.

(مسأله 1795)انسان نمی تواند در مالی که یقین دارد خمسش را نداده اند تصرّف کند، ولی در مالی که شک دارد1 خمس آن را داده اند یا نه، می تواند تصرّف نماید2.

این مسأله در رساله آیت الله فاضل نیست.

1- زنجانی: در مال دیگری که شک دارد...

2- مکارم: تصرّف جایز است و قبول بخشش و معامله یا شرکت در میهمانی چنین کسی اشکال ندارد و تفحّص و جستجو لازم نیست.

*****

خوئی، تبریزی، سیستانی: مسأله- کسی که مالی از دیگری به دست آورد و شک نماید خمس آن را داده اند یا نه، می تواند در آن مال تصرّف نماید، بلکه اگر یقین هم داشته باشد که خمس آن را نداده (سیستانی: اگر او خمس بده نباشد و گیرنده مسلمان اثنا عشری باشد) می تواند در آن تصرّف نماید.

بهجت: مسأله- در معاشرت و استفاده از اموال کسانی که انسان می داند خمس مال خود را نمی دهند، تا علم به بودنِ خمس درمالِ موردِ ابتلا ندارد، تصرّف در آنها مانعی ندارد.

وحید: مسأله- کسی که مالی از دیگری به دست آورد و یقین دارد که خمسش را نداده ، نمی تواند در آن مال تصرّف کند مگر این که آن دیگری معتقد به خمس نباشد ، و همچنین است بنابر احتیاط واجب اگر شکّ داشته باشد که خمس آن را داده یا نه.

سبحانی: مسأله- انسان در مالی که یقین دارد خمسش را نداده اند می تواند تصرّف کند مشروط به اینکه موجب اتلاف حقوق صاحبان خمس نشود.

مظاهری: مسأله - کسانی را که نمی‏دانیم خمس می‏دهند یا نه، معامله با آنها یا رفتن به مهمانی آنها و گرفتن هدیه از آنها جایز است و تفحص و جستجو لازم نیست و همچنین است افرادی که می‏دانیم خمس نمی‏دهند یا معامله حرام می‏کنند در صورتی که یقین به حرمت عین مورد تصرّف نداشته باشیم.

مسائل اختصاصی

خوئی، تبریزی: مسأله 1804- سیستانی: مسأله 1764- وحید: مسأله 1813- اگر کسی که از منافع کسب خود در اثناء سال ملکی بخرد (سیستانی: چیزی بخرد) که از لوازم و مخارج سالیانه اش حساب نشود، واجب است بعد از تمامی سال، خمس آن را بدهد، و چنانچه خمس آن را نداده و قیمت آن ملک (سیستانی: قیمت آن چیز) بالا رفت، لازم است (وحید: باید ) خمس مقداری را که آن ملک (سیستانی: آن چیز) فعلاً ارزش دارد بدهد (خوئی، تبریزی، وحید: و همچنین است غیر ملک از فرش و مانند آن).

بهجت: مسأله 1415- کسی که خمس مال خود را نداده و فقیر شده، و یا اگر الآن بدهد فقیر می شود، همانطور که سایر بدهی ها ساقط نمی شود، خمس مال او نیز ساقط نمی شود و باید به حاکم شرع مراجعه کند.

(مسأله 1796) کسی که از اوّل تکلیف خمس نداده، اگر1ملکی بخرد و قیمت آن بالا رود2(چنانچه آن ملک را برای آن نخریده که قیمتش بالا رود و بفروشد مثلاً زمینی را برای زراعت خریده است3) اگر پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته این ملک را به این پول می خرم4، در صورتی که حاکم شرع معامله پنج یک آن را اجازه بدهد، خریدار باید خمس مقداری که آن ملک ارزش دارد بدهد5، و همچنین است بنابراحتیاط واجب اگر چیزی را که خریده از اوّل قصد داشته که پول خمس نداده را عوض آن بدهد.

این مسأله در رساله آیات عظام مکارم و مظاهری نیست.

1- خوئی، تبریزی: اگر مثلا...

2- بهجت: چنانچه آن ملک را برای ترقی قیمت نخریده باشد، مثلاً زمینی را برای زراعت خریده است، اگر پول آن را بعد از تعلق خمس به فروشنده داده، خمس همان پول را فعلاً باید بدهد و تفاوت ارزش پول را با حاکم شرع مصالحه نماید و با پرداخت خمس تصرّفات قبلی بدون اشکال می شود، و اگر آن پول مشکوک در تعلق خمس بوده، احتیاطاً با حاکم شرع مصالحه نماید.

3- گلپایگانی، صافی،زنجانی: در صورتی که آن را به ذمّه خریده و از پول خمس نداده قیمت آن را داده، باید خمس قیمتی را که خریده بدهد. ولی اگر(گلپایگانی،صافی: به عین خریده )،مثلاً پول خمس نداده را به فروشنده داده، و به او گفته این ملک را به این پول می خرم، در صورتی که حاکم شرع(زنجانی:مصلحت بداند و) معامله پنج یک آن را اجازه بدهد، خریدار باید خمس مقداری را که آن ملک ارزش دارد بدهد.

خوئی، تبریزی: و از پول خمس نداده قیمت آن را داده، باید خمس قیمتی را که خریده بدهد؛ و اگر مثلاً پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته این ملک را با این پول می خرم، باید خمس مقداری را که آن ملک فعلاً ارزش دارد بدهد.

[قسمت داخل پرانتز در رساله آیت الله فاضل نیست]

4- اراکی: و یا چیزی را که خریده از اوّل قصد داشته که پول خمس نداده را عوض آن بدهد، معامله صحیح است، ولی خمس قیمت خرید را باید بدهد.

5- فاضل: در صورتی که مجتهد جامع الشرائط معامله پنج یک آن را اجازه بدهد، خریدار باید خمس مقداری که آن ملک فعلاً ارزش دارد بدهد. [پایان مسأله]

*****

نوری: مسأله- کسی که از اوّل زمان بلوغش خمس نداده اگر ملکی را بخرد و قیمت آن را بالا برود اگر آن ملک را به این قصد نخریده که قیمتش بالا برود و بفروشد مثلاً زمینی را برای زراعت خریده است چنانچه آن را به ذمّه خریده ولی از پول خمس نداده قیمت آن را به فروشنده پرداخته باید خمس قیمتی را که خریده بدهد و چنانچه آن را به عین خریده مثلاً پول خمس نداده را به فروشنده داده و گفته است که این ملک را به این پول عیناً می خرم در صورتی که حاکم شرع معامله پنج یک آن را اجازه بدهد، خریدار باید خمس مقداری را که آن ملک فعلاً ارزش دارد بدهد.

سیستانی: مسأله- اگر کسی چیزی را بخرد و از پول خمس نداده که سال بر آن گذشته قیمت آن را بپردازد و قیمت آن بالا رود، چنانچه آن را برای آن نخریده که قیمتش بالا رود و بفروشد؛ مثلاً زمینی را برای زراعت خریده است، باید خمس قمیتی را که پرداخته است بدهد؛ و اگر پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته این ملک را با این پول می خرم، باید خمس مقداری را که آن ملک فعلاً ارزش دارد بدهد.

وحید: مسأله- اگر با پول خمس نداده مثلا ملکی بخرد و قیمت آن بالا رود ، چنانچه آن ملک را برای آن نخریده که قیمتش بالا رود و بفروشد ، مثل این که زمینی را برای زراعت خریده است ، در صورتی که آن ملک را به ذمّه خریده و از پول خمس نداده قیمت آن را داده ، باید خمس قیمتی را که خریده است بدهد ، و اگر پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته که این ملک را با این پول می خرم ، در صورتی که حاکم شرع معامله پنج یک آن را اجازه کند ، خریدار باید خمس مقداری را که آن ملک فعلا ارزش دارد بدهد.

سبحانی: مسأله- کسی که از اول تکلیف خمس نداده سه حالت دارد:

ا- از منافع کسب چیزی که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از خرید آن گذشته باید خمس آن را بدهد.

2- اثاث خانه و چیزهای دیگری که به آن ها احتیاج دارد مطابق شأن خود از درآمد همان سال خریده خمس به آن تعلق نمی گیرد.

3- اگر نداند که در بین سال خرید یا بعد از تمام شدن سال باید تمام اموال مشکوک خود را حساب کرده و حاکم شرع و یا نماینده او بدهی او را از جهت خمس تخمین بزند و مصالحه نماید. و با پرداخت آن ذمه اوبری می شود.

(مسأله 1797) کسی که از اوّل تکلیف خمس نداده اگر از منافع کسب، چیزی که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از خرید آن گذشته1باید خمس آن را بدهد2و اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری که به آنها احتیاج دارد مطابق شأن خود خریده، پس اگر بداند در بین سالی که در آن سال فایده برده آنها را خریده لازم نیست خمس آنها را بدهد، و اگر نداند که در بین سال خریده یا بعد از تمام شدن سال، بنابر احتیاط واجب3باید با حاکم شرع مصالحه کند.

1- گلپایگانی، صافی: یک سال از منافع به دست آمده گذشته...

خوئی، تبریزی،وحید: یک سال از وقت منفعت بردن گذشته...

2- بهجت: ولی اثاث خانه و چیزهای دیگری که نیاز داشته و مطابق شأن خود خریده، اگر بداند که از فایده در بین سال خود آنها خریده، خمس واجب نیست؛ و اگر نداند که از منافع در بین سال خریده یا بعد از گذشت سال، احتیاطاً با حاکم شرع مصالحه نماید.

3-گلپایگانی، صافی، نوری: بنابراحتیاط مستحبّ...

سبحانی:رجوع کنید به ذیل مساله 1796.

*****

سیستانی: مسأله- کسی که از اوّل تکلیف، یا برای مدّنی، مثلاً چند سال خمس ندانده، اگر از منافع کسب در بین سال چیزی که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از اوّل کاسبی او و اگر کاسب نباشد یک سال از وقت منفعت بردن گذشته باید خمس آن را بدهد و اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری که به آنها احتیاج دارد مطابق شأن خود خریده، پس اگر بداند در بین سالی که در آن سال فایده برده با فایده همان سال آنها را خریده و در همان سال از آن استفاده کرده است لازم نیست خمس آنها را بدهد، و اگر نداند بنابراحتیاط واجب باید با حاکم شرع به نسبت احتمال مصالحه کند، یعنی اگر مثلاً 50% احتمال بدهد که خمس در آن واجب باشد 50% آن را خمس بدهد.

فاضل: مسأله- کسی که حساب سال نداشته و تا به حال خمس نداده است اگر فردی حقوق بگیر، کارمند یا کارگر است و با دستمزد خود اشیائی فراهم کرده که مطابق شأن و مورد نیاز است خمس ندارد و اگر چیزی تهیّه کرده که زائد بر شأن او است یا جزء مؤونه او محسوب نمی شود باید خمس آن را بدهد و همچنین اگر چیزی تهیّه کرده که می داند پول آن را قبل از خرید یک سال داشته باید خمس آن را بدهد و اگر درآمد او از سرمایه ای تهیّه می شده که به آن خمس تعلّق گرفته و پرداخت نشده مثلاً کارخانه ای داشته و خمس آن را نداده است باید خمس تمام اموال خود را بدهد.

زنجانی: مسأله- کسی که از اوّل تکلیف خمس نداده، اگر از منافع کسب، چیزی که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از بدست آوردن منفعت گذشته، بایدخمس آن چیز را بدهد و اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری که به طور متعارف به آنها احتیاج دارد تهیّه کرده، پس اگر بداند در بین سالی که در آن سال فایده برده آنها را خریده لازم نیست خمس آنها را بدهد. همچنین است اگر بعد از آن سال خریده ولی برای تهیّه آن لازم بوده فایده ای را که برده کنار بگذارد؛ و اگر وضعیت مال وی مشخص نباشد بنابراحتیاط واجب باید با حاکم شرع مصالحه کند.

مکارم: مسأله- کسی که از اوّل تکلیف خمس نداده و در آمدهایی پیدا کرده و وسایلی برای زندگی خود خریده است و الآن متوجه وظیفه خمس شده و می خواهد تکلیف خود را درباره آن ادا کند و زندگی خود را پاک نماید اگر از منافع کسب، چیزی را که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از خرید آن گذشته باید خمس آن را بدهد و اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری که به آن ها نیاز دارد مطابق شأن خود خریده، پس اگر بداند در بین سالی که درآن سال فایده برده آنها را خریده است لازم نیست خمس آن را بدهد و اگر نداند که در بین سال یا بعد از تمام شدن سال بوده بنابر احتیاط واجب باید با حاکم شرع یا نماینده او مصالحه کند، یعنی تمام اموال مشکوک خود را حساب کرده و حاکم شرع بدهی او را از جهت خمس به مقداری تخمین می زند و با او مصالحه می کند و با پرداخت آن تمام اموالش پاک می شود.

مظاهری: مسأله - کسی که خمس نداده و الآن می‏خواهد خمس بدهد اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری را که به آنها احتیاج دارد مطابق شأن خود خریده، اگر بداند در بین سالی که در آن سال فایده برده آنها را خریده، لازم نیست خمس آنها را بدهد و اگر نداند که در بین سال خریده یا بعد از تمام شدن سال بهتر است که با حاکم شرع مصالحه کند.

مسائل اختصاصی

مکارم: مسأله 1514- قرضهایی که بر ذمه انسان آمده خواه برای هزینه زندگی باشد یا خسارت و غرامت و یا غیر اینها، می تواند از درآمد سال آنها را ادا کند، ولی قرضهایی را که به اقساط می پردازد فقط قسطهایی را که در آن سال باید بپردازد جزء مخارج آن سال محسوب می شود.

مکارم: مسأله 1522- سبحانی:مساله 1492- لباسهای متعدد و همچنین انگشتر و زیور آلات و وسایل مختلف زندگی، اگر همه آنها مورد نیاز و درحد شأن او باشد و از درآمد همان سال تهیّه شده باشد خمس ندارد، ولی اگر زاید بر نیاز و شأن باشد مقدار زیادی خمس دارد.

مکارم: مسأله 1523-سبحانی:مساله 1493- پولی را که خرج خریدن وسایل حرام می کند (مانند انگشتر طلا برای مرد و وسایل لهو و لعب) خمس دارد.

مکارم: مسأله 1524-سبحانی:مساله 1494- حقوق بازنشتگی و یا مبلغی که به عنوان بازخرید کار داده می شود جزء درآمد همان سال محسوب می گردد و اگر چیزی تا آخر سال از آن باقی نماند خمس ندارد، اما اگر اضافه بماند خمس دارد.

مکارم: مسأله 1525- سبحانی:مساله 1495- جوایزی که به پس اندازها تعلق می گیرد اگر قراردادی میان پس انداز کننده و بانک یا صندوق نباشد حلال است و(مکارم: بنابراحتیاط واجب ) با گذشتن سال خمس آن واجب می شود، این در صورتی است که پس انداز کننده خود را طلبکار جایزه نداند، بلکه پس انداز گیرنده شخصاً برای تشویق پس انداز کنندگان جوایزی می دهد
[1] زنجانی: منفعت کسب و فایده های دیگر

[2] مسأله ای است رایج پیش اهل سنت که در باب ارث بیان شده نزد شیعه صحیح نیست.