مورد دوم خمس

2-معدن
(مسأله 1798)اگر از معدن طلا، نقره، سرب، مس، آهن، نفت، زغال سنگ، فیروزه، عقیق، زاج، نمک و معدنهای دیگر1، چیزی بدست آورد در صورتی که به مقدار نصاب باشد، باید خمس آن را بدهد2.

1- فاضل: نمک و هر چیزی که بر آن عنوان معدن صدق کند...

2- بهجت: بنابرأقوی باید خمس آن را بدهد؛ و بر خلاف منفعت کسب، خمس معدن را نمی تواند تا سر سال به تأخیر بیندازد.

*****

سیستانی: مسأله- معدن مثل طلا، نقره، سرب، مس، آهن، نفت، زغال سنگ، فیروزه، عقیق، زاج، نمک و معدنهای دیگر از انفال است، یعنی مال امام علیه السلام می باشد، ولی اگر کسی چیزی از آن استخراج نماید، در صورتی که شرعاً مانعی نباشد، می تواند آن را برای خود تملّک کند، و چنانچه به مقدار نصاب باشد، باید خمس آن را بدهد.

مکارم: مسأله- واجب است خمس چیزی را که از معادن طلا، نقره، سرب، آهن، مس، زغال سنگ، نفت، گوگرد، فیروزه، نمک و معدنهای دیگر و انواع فلزات به دست می آورند بدهند.

مظاهری: مسأله-اگر از معدن طلا، نقره، آهن، نفت، نمک، گچ، آهک، انواع سنگها و معدنهای دیگر چیزی به دست آورد و قیمت آن بعد از کم کردن مخارجی که برای به دست آوردن آن مصرف کرده است به 15 مثقال طلای معمولی برسد باید خمس آن را بدهد.

(مسأله 1799)نصاب معدن بنابراحتیاط 105 مثقال معمولی نقره1یا 15 مثقال معمولی طلاست2، یعنی اگر قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده، بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده به 105 مثقال نقره3یا 15 مثقال طلا4برسد5، بنابراحتیاط واجب باید خمس آن را بدهد.

1- نوری، سبحانی: نقره سکّه دار...

2- نوری، سبحانی: طلای سکّه دار است...

3- نوری، سبحانی: نقره سکّه دار...

4- نوری، سبحانی: طلای سکّه دار...

مظاهری:رجوع کنید به ذیل مساله 1798.

*****

اراکی، بهجت: مسأله- نصاب معدن 15 مثقال معمولی طلا (بهجت: طلای سکّه دار) است، یعنی اگرقیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده، بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده به 15 مثقال طلا (بهجت: طلای سکّه دار) برسد، باید خمس آن را بدهد.

گلپایگانی، صافی: مسأله- نصاب معدن 15 مثقال معمولی طلای سکّه دار است، که مساوی است با بیست مثقال شرعی است، یعنی اگر قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده (گلپایگانی: بعد از کم کردن مخارجی که برای بدست آوردن آن مصرف کرده) به 15 مثقال طلا برسد، باید خمس آن را بدهد. (صافی: و احتیاط آن است که مخارجی را که برای بدست آوردن، مصرف کرده، در مقام احتساب نصاب کم نکند و در مقام ادای خمس آنچه را پس از کم کردن این مخارج باقی می ماند، بدهد).

خوئی، تبریزی، وحید: مسأله- نصاب معدن 15 مثقال معمولی طلای مسکوک است، یعنی اگر قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده.، به 15 مثقال طلای مسکوک برسد، باید خمس آنچه را که پس از کم کردن مخارجی که کرده است باقی می ماند، بدهد.

. سیستانی: پس از کم کردن هزینه آوردن، به 15 مثقال معمولی طلای مسکوک برسد، مخارج بعدی آن ازقبیل هزینه خالص سازی، ازآن کسر می شود و خمس باقی را بدهد.

فاضل: مسأله- نصاب معدن (15) مثقال طلا می باشد؛ اگر مقدار معدن استخراج شده به مقدار مذکور برسد مستحبّ است خمس آن را بدهد هر چند اگر مخارج آن را کسر کند از حد نصاب کمتر شود. و اگر مقدار معدن استخراج شده بعد از کسر مخارجی که صرف آن شده به حد نصاب مذکور برسد واجب است خمس آن را بدهد.

زنجانی: مسأله- نصاب معدن بیست دینار شرعی است یعنی اگر قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده به بیست دینار شرعی برسد باید خمس آن را بدهد در تبدیل دینار شرعی به اوزان کنونی آرای چندی ارائه شده است: مشهور، دینار شرعی را مثقال معمولی طلا دانسته در نتیجه نصاب معدن 15 مثقال معمولی طلا یعنی تقریبا 1/69 گرم خواهد بود ولی همچنانکه در مسأله [1896] خواهد آمد دینار شرعی ظاهرا بیش از این مقدار بوده لذا نصاب معدن از مقدار فوق بیشتر است. نصاب معدن بنابر یک نظر 7/84 گرم طلا وبنابر نظر دیگر تقریبا 3/89 گرم طلا می باشد ولی بهتر است بر طبق قول مشهور عمل شود.

مکارم: مسأله- احتیاط واجب آن است که نصاب معیّنی در [معدن] نیست یعنی آنچه را از معدن استخراج می کند کم باشد یا زیاد خمس دارد . مخارج و هزینه استخراج معدن و تصفیه آن (در صورتی که احتیاج به تصفیه دارد) و همچنین اجاره ای را که جهت معدن می پردازد از آن کم می شود و باقیمانده خمس دارد. ولی مخارج سال از درآمد معدن کسر نمی شود.

(مسأله 1800)استفاده ای که از معدن برده1، اگر قیمت آن به 105 مثقال نقره یا 15 مثقال طلا نرسد2، خمس آن در صورتی لازم است که به تنهایی یا با منفعت های دیگر کسب او3 از مخارج سالش زیاد بیاید4.

این مسأله در رساله آیت الله مظاهری نیست.

1- بهجت: سودی که از معدن برده...

2- اراکی، گلپایگانی، صافی: اگر قیمت آن به 15 مثقال طلا نرسد...

خوئی، سیستانی، وحید: چنانچه قیمت چیزی که از معدن بیرون آورده، به 15 مثقال طلای مسکوک نرسد...

تبریزی: استفاده ای که از معدن برده چنانچه قیمت چیزی که از معدن بیرون آورده، به 15 مثقال طلای مسکوک نرسد...

زنجانی: درآمدی که از معدن داشته اگر قیمت آن به بیست دینار شرعی نرسد...

نوری، سبحانی: اگر قیمت آن به 105 مثقال نقره سکّه دار یا 15 مثقال طلای سکّه دار نرسد...

بهجت: اگر قیمت آن به 15 مثقال طلای سکّه دار نرسد، بنابرأقوی...

3- سیستانی: منفعت های دیگر او...

4- زنجانی: چنانچه در مسائل منفعت کسب (مسأله [1752] به بعد) گذشت

مکارم: رجوع کنید به ذیل مسأله 1799.

*****

فاضل: مسأله- آنچه را که از معدن استفاده شده است چنانچه به حدّ نصاب نرسد در صورتی که از مخارج سالیانه زیاد بیاید خمس آن واجب است.

(مسأله 1801) گچ و آهک و گل سرشور و گل سرخ، بنابراحتیاط واجب از معدن محسوب است و خمس دارد.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

مظاهری:رجوع کنید به ذیل مسأله 1798.

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- احتیاط لازم در گل سرشور و گچ و آهک و گل سرخ اگر به حدّ نصاب برسد دادن خمس است پیش از خارج کردن مؤونه سال و اگر کمتر از نصاب باشد حکم سایر منافع سال را دارد.

اراکی، خوئی، تبریزی،وحید: مسأله- گچ و آهک و گل سرشور و گل سرخ از چیزهای معدنی نیست* و کسی که اینها را بیرون می آورد، درصورتی باید خمس بدهد که آنچه را بیرون آورده، به تنهایی یا با منافع دیگر کسبش از مخارج سال او زیاد بیاید.

* وحید: بر گچ ، آهک ، گل سر شور و گل سرخ ، حکم معدن جاری نیست ...

سیستانی: مسأله- گچ و آهک بنابراحتیاط لازم حکم معدن بر آنها جاری است، پس اگر به حد نصاب برسند باید خمس آنها را بدون اخراج مؤونه سال بدهد.

زنجانی: مسأله- گچ و آهک و هر گونه سنگ یا خاکی که عرفا معدن به شمار می رود خمس دارد .

نوری: مسأله- در گچ و آهک و گل سرشور و گل سرخ احتیاط واجب آن است که مانند معادن در نظر گرفته شود و اگر قیمت هر یک از آنها به حد نصاب رسید خمس آن را بدهد و اگر نرسد حکم منافع کسب را دارد.

مکارم: مسأله- گچ و آهک و گل سرخ و مانند آنها اگر به آنها معدن گفته شود باید خمس آن را بدهد، همچنین انواع سنگها.

سبحانی: مسأله- گچ و آهک و گل سرشور و گل سرخ و سنگ، اگر معدن به آن گفته شود باید خمس آن را بدهد.

(مسأله 1802) کسی که از معدن چیزی به دست می آورد، باید خمس آن را بدهد چه معدن روی زمین باشد، یا زیر آن، در زمینی باشد که ملک است1، یا در جایی باشد که مالک ندارد2.

این مسأله در رساله آیت الله بهجت نیست.

1- سیستانی: که ملک اوست...

2- مکارم: استخراج کننده آن مسلمان باشد یا غیرمسلمان، بالغ باشد یا غیر بالغ؛ در تمام این صورتها باید خمس آن پرداخته شود و در صورتی که کودک باشد ولیّ او می پردازد.

*****

مظاهری: مسأله-معدن خواه روی زمین باشد یا در زیر زمین، در زمین ملکی باشد یا در جایی که مالک ندارد، استخراج کننده مسلمان باشد یا کافر، شخص باشد یا افراد، شرکت و مؤسّسه باشد(شخصیت حقوقی) یا فرد معین، باید خمس آن پرداخته شود.

(مسأله 1803)اگر نداند چیزی را که از معدن بیرون آورده به 105 مثقال نقره یا 15 مثقال طلا1می رسد یا نه، بنابراحتیاط واجب 2باید به وزن کردن یا از راه دیگر، قیمت آن را معلوم کند.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت و مکارم نیست.

1- اراکی، گلپایگانی، صافی: به 15 مثقال طلا...

نوری، سبحانی: به 105 مثقال نقره سکّه دار یا 15 مثقال طلای سکّه دار...

2- [عبارت «بنابراحتیاط واجب» در رساله آیات عظام: گلپایگانی و صافی نیست]

*****

خوئی، تبریزی: مسأله- اگر نداند قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده به 15 مثقال طلای مسکوک می رسد یا نه.خمس ندارد و لازم نیست به وزن کردن یا از راه دیگر قیمت آن را معلوم کند.

.سیستانی: احتیاط لازم آن است که چنانچه ممکن است به وزن کردن یا از راه دیگر، قیمت آن را معلوم کند و اگر ممکن نبود، خمس بر او واجب نیست.

.وحید: مسأله- بنابر احتیاط در صورت امکان باید به وزن کردن یا از راه دیگر قیمت آن را معلوم کند ، و در صورت عدم امکان خمس ندارد.

فاضل: مسأله- اگر شک کند که آنچه را خارج نموده است به حد نصاب رسیده است یا خیر احتیاط واجب آن است که امتحان نماید یعنی از راه وزن کردن یا راههای دیگر قیمت آن را معلوم کند.

زنجانی:مسأله- اگر نداند قیمت چیزی را که از معدن بیرون آورده به بیست دینار شرعی می رسد یا نه خمس ندارد هر چند احتیاط مستحب ان است که به وزن کردن یا از راه دیگر قیمت آن را معلوم کند.

مظاهری: مسأله- اگر نداند قیمت چیزی را که از معدن بیرون اورده به 15 مثقال طلا می رسد یا نه باید قیمت آن را به دست آورد.

(مسأله 1804)اگر چند نفر چیزی از معدن بیرون آورند1، چنانچه بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده اند، اگر سهم هر کدام آنها به 105 مثقال نقره یا 15 مثقال طلا برسد2، باید خمس آن را بدهند.

1- فاضل: چنانچه سهم هر کدام آنها به 15 مثقال طلا برسد باید خمس آن را بدهد.

2- اراکی: به 15 مثقال طلا برسد...

سبحانی، نوری: به 105 مثقال نقره سکّه دار یا 15 مثقال طلای سکّه دار برسد...

*****

گلپایگانی، صافی: مسأله- اگر چند نفر چیزی از معدن بیرون آورند، چنانچه (گلپایگانی: بعد از کم کردن مخارجی که برای بدست آوردن آن مصرف کرده اند) قیمت آن به 15 مثقال طلا برسد .اگر چه سهم هر کدام آنها این مقدار نباشد بنابراحتیاط مستحب * باید خمس آن را بدهند.

. صافی: چنانچه قیمت آن به 15 مثقال طلا برسد...

* صافی: بنابراحتیاط واجب ...

خوئی: مسأله- اگر چند نفر چیزی بیرون آورند، چنانچه قیمت آن به 15 مثقال طلای مسکوک برسد.، اگر چه سهم هر کدام آنها این مقدار نباشد باید خمس آن را بدهند.*

.سیستانی: ولی سهم هر کدام آنها این مقدار نباشد، خمس ندارد.

*وحید: بعد از کم کردن مخارجی که کرده اند ، بنابر احتیاط باید خمس آن را بدهند.

بهجت: مسأله- اگر چند نفر با شراکت، معدن را استخراج کنند، چنانچه بعد از کسر هزینه استخراج، نصیب هر کدام به حدّ نصاب برسد باید خمس آن را بدهند، و بنابراحتیاط واجب، اگر نصیب مجموع همه به حدّ نصاب برسد، باید هر کدام خمس نصیب خود را بدهد.

زنجانی: مسأله- اگر چند نفر چیزی از معدن بیرون آورند بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده اند سهم هر کدام آنها که به بیست دینار شرعی برسد باید خمس آن را بدهد.

مکارم: مسأله- اگر چند نفر چیزی را از معدن استخراج کنند باید بعد از کم کردن مخارج خمس آن را بدهند، خواه کم باشد یا زیاد (بنابراحتیاط واجب).

تبریزی: مسأله- اگر چند نفر چیزی از معدن بیرون آورند چنانچه قیمت سهم هر کدام به 15 مثقال طلای مسکوک برسد باید خمس آن را بدهند و در غیر این صورت سهم هر کدام از منافع کسب حساب می شود.

مظاهری: مسأله-اگر چند نفر از معدن چیزی به دست آوردند چنانچه قیمت آن به 15 مثقال طلا برسد گرچه سهم هر کدام آنها این مقدار نباشد باید خمس آن را بدهند.

(مسأله 1805)اگر معدنی را که در ملک دیگری است بیرون آورد1، آنچه از آن به دست می آید، مال صاحب ملک است و 2چون صاحب ملک برای بیرون آوردن آن خرجی نکرده، باید خمس تمام آنچه را که از معدن بیرون آمده بدهد3.

این مسأله در رساله آیات عظام: بهجت،نوری و مظاهری نیست.

1- گلپایگانی، صافی، زنجانی: بدون اجازه او بیرون آورد...

فاضل: اگر معدنی را که در ملک دیگری است بدون اذن صاحب آن استخراج کنند...

2- خوئی، تبریزی: و در صورتی که به مقدار نصاب برسد...

3- مکارم: ولی اگر این کار به دستور او انجام گرفته هزینه آن بر عهده اوست و از درآمد معدن کم می شود.

سبحانی: در صورتی که به حد نصاب برسد، ولی اگر این کار به دستور او انجام گرفته هزینه آن بر عهده او است و از درآمد معدن کم می شود.

*****

سیستانی: مسأله- اگر معدنی را که در زیر زمین دیگری است بدون اجازه، با کندن زمین او بیرون آورد، مشهور فرموده اند که آنچه از آن به دست می آید، مال صاحب ملک است، ولی این مطلب خالی از اشکال نیست و احتیاط آن است که با هم مصالحه کنند، و چنانچه به مصالحه راضی نشوند به حاکم شرع مراجعه نمایند تا نزاع را فیصله دهد.

وحید: مسأله- اگر معدنی را که در ملک دیگری است ، بدون اذن مالک استخراج کند ، آنچه از آن به دست می آید مال صاحب ملک است ، و چنانچه به مقدار نصاب برسد ، مالک باید خمس تمام آنچه را که از معدن بیرون آمده بدهد.

مسائل اختصاصی

بهجت: مسأله 1419- لازم نیست که معدن را یک دفعه اخراج کند بلکه اگر مدّتی اعراض کند و دوباره مشغول شود نیز کافی است.

بهجت: مسأله 1421- لازم نیست که معدن یکی باشد بلکه اگر متعدد هم باشد و در آمد مجموع بعد از کسر هزینه به حدّ نصاب برسد خمس دارد و همچنین لازم نیست که معدن از یک نوع باشد، بلکه اگر از چند نوع هم باشد، خمس واجب است.

مکارم: مسأله 1532- هرگاه معدن از معادن عظیمه و در اراضی مباح یا ملکی باشد حاکم شرع (مجتهد عادل) حقّ دارد بر اخراج و صرف آن در مصارف مسلمین نظارت کند و در این صورت استخراج کنندگان باید نظر حاکم شرع را رعایت کنند.

نوری: مسأله1801- معادن به طور کلی جزء انفال است و استخراج آنها در زمان کنونی ما بدون اجازه فقیه جامع الشرائط و برنامه ای که از طرف وی مقرر می گردد جایزنیست و لازم است در این مورد با نظر او برنامه ای تنظیم و بر اساس آن عمل شود.

مظاهری: مسأله 1377-معدن چه از معادن بزرگ نظیر معدن نفت و چه از معادن کوچک و چه در اراضی ملکی یا غیر اراضی ملکی باشد از انفال است و ملک حکومت اسلامی است و استخراج آن باید به اذن حکومت اسلامی باشد.

مکارم: مسأله 1533-سبحانی:مسأله1504- اگر حکومت اسلامی معدنی را استخراج کند خمس به آن تعلق نمی گیرد.

فاضل: مسأله 1852- اجیر گرفتن برای اخراج معدن جایز است و اجاره کننده، مالک معدن می شود در صورتی که اجیر به نحو خاص باشد یعنی جمیع منافع او یا منفعت مخصوصه خارج کردن، برای اجاره کننده باشد اما اگر اجیر به نحو مطلق باشد، در صورتی که خودش قصد تملّک کند، مالک می شود.

فاضل: مسأله 1853- اگر معدن در زمین آبادی باشد که مسلمین آن را به زور و غلبه به دست آورده اند مانند اکثر اراضی ایران و عراق، چنانچه مسلمانی آن معدن را اخراج کند، مالک می شود و احتیاط واجب این است که به اذن ولی امر باشد، و باید خمس آن را بپردازد، و اگر غیر مسلمان اخراج کند مالک نمی شود. و اگر کافر معدنی را از زمینی که در حال فتح مسلمین، موات است اخراج کند مالک می شود.