در ادامه انتشار کارنامه و خاطرات آیت‌ا... هاشمی رفسنجانی؛ کتاب سیاست و دفاع، کارنامه و خاطرات سال 1366 رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران رونمایی شد.این کتاب براساس سنتی که در جمع‌آوری کتب سال‌های گذشته نیز برقرار بود، توسط یکی از اعضای خانواده آیت ا... هاشمی و این‌بار توسط نوه ایشان علیرضا هاشمی(فرزند محسن هاشمی) جمع‌آوری و منتشر شد.
در این کتاب به مباحثی همچون قطنامه 598، جزئیات عملیات‌های بیت‌المقدس 2 و والفجر 10، اعدام سیدمهدی هاشمی قه‌دریجانی و مسایل مربوط به بیت آیت‌ا... منتظری، جنگ کشتی‌ها در خلیج فارس و ورود مستقیم ایالات متحده به جنگ مستقیم با جمهوری اسلامی، سخنرانی آیت‌ا... خامنه‌ای در مجمع عمومی سازمان ملل، گفت‌وگوهای خصوصی آیت‌ا... هاشمی رفسنجانی با خاویر پرز دکوئیار و ... پرداخته شده است. ایلنا با علیرضا هاشمی، به بهانه انتشار کتاب دفاع و سیاست گفتگویی در نمایشگاه کتاب انجام داد.
* آیت... هاشمی را اگر آغازگر خاطره نویسی در ادبیات سیاسی انقلاب ندانیم، قطعا یکی از اولین‌هایی است که از ابتدای پیروزی انقلاب به این مهم مبادرت داشته است. این نوشته‌ها که امروز مورخان آن را یکی از بنیادهای ادبیات شفاهی انقلاب ایران می‌دانند، چگونه جمع‌آوری شده است. آیا آقای هاشمی؛ خلاصه اتفاقات روزانه خود را یادداشت کرده و سپس آن را برای کتاب شرح و بسط می‌دهند یا این خاطرات به صورت کامل از همان ابتدا شرح داده می‌شوند و در صورت ضرورت مطالبی به آنها اضافه می‌شود و اصولا روند پیاده‌سازی خاطرات برای چاپ به چه شکل صورت می‌گیرد؟
ــ آیت ا... هاشمی رفسنجانی، از اولین روز سال 1360 خاطرات روزانه خودشان را در یک سررسید یادداشت می‌کردند. این کار تا امروز هم ادامه یافته است. در این 29 سال حتی یک روز هم این عادت ازسوی ایشان ترک نشده است.
هرچند نوشتن خاطرات روزانه؛ کار سختی است و نیاز به نظم و حوصله بسیار دارد ولی ایشان باتوجه به اهمیت موضوع، این‌کار را بطور مستمر انجام داده‌اند.
جالب است به شما بگویم، کار خاطره‌نویسی در خانواده هاشمی، حالت اپیدمی و همه‌گیر پیدا کرده است و غیراز پدربزرگم، دیگر اعضای خانواده نیز روزانه به این کار مبادرت می‌ورزند. ازجمله پدر من(محسن هاشمی) هم خاطرات خود را می‌نویسد.
اما در پاسخ به این سوال باید بگویم، آنچه اکنون منتشر می‌شود، همان نوشته‌های آیت ا... هاشمی در همان سال‌هاست و اینطور نیست که در آن موقع خلاصه اتفاقات را یادداشت کرده باشند و حالا به شرح و بسط آن بپردازند. بلکه عین دست‌نوشته‌های ایشان در سررسیدها، تنظیم و در مجموعه خاطرات ایشان چاپ می‌شود.
روند کار هم به این شکل است که دستنوشته‌ها تایپ و اصلاح می‌شوند. سپس مواردی که نیاز به توضیحات بیشتر دارند، معمولا با نظر ایشان برای فهم بهتر مطالب توسط خواننده در پاورقی کتاب نوشته می‌شود. توضیحات و مستندات جمع‌آوری شده از قبیل مدارک، تصاویر، اسناد، نامه‌ها و... نیز در مراحل بعدی به آن افزوده می‌شوند.
پس از به پایان رسیدن این مراحل، کتاب آماده چاپ می‌شود و در ادامه مراحل فنی کار شامل صفحه آرایی و آماده سازی نهایی کتاب صورت می پذیرد. درواقع یک متن حدود 260 صفحه‌ای با توضیحات و اسناد و تصاویر و نمایه‌ها به 800 صفحه می‌رسد.
* کتابهای خاطره‌نویسی که امروز در گروه تاریخ شفاهی دسته‌بندی می‌شوند؛ نوعی از بازسازی تاریخی هستند که البته در کشور ما یک پدیده مدرن به شمار می‌آیند یعنی پس از انقلاب چه ازسوی انقلابیون و چه بازماندگان رژیم پهلوی آغاز شده است. این کتاب‌ها چه جایگاهی در بیان تاریخ انقلاب ایران داشته و دارند؟
ــ باید گفت خاطره‌نوشت‌های سیاستمداران، درواقع مواد خام تاریخ‌نویسی هستند و به تنهایی تاریخ، محسوب نمی‌شوند بلکه این مورخان هستند که با مطالعه و بررسی چنین متونی، به یک بینش کلی می‌رسند و با کنارهم نهادن، داده‌های مختلف تاریخی که یکی از آنها خاطرات سیاستمداران است، به تدوین تاریخ یک دوره می‌پردازند.
از طرفی مردم با مطالعه خاطرات این افراد و با درنظر گرفتن موقعیت و نقش‌آفرینی آنها در فعل و انفعالات حکومتی، به تکمیل یا اصلاح دیدگاه خود درباره این حوزه می‌پردازند. بنابراین جایگاه کتابهای این چنینی، بیشتر روشنگرانه است.
* طی این سال‌ها؛ خاطرات آقای رفسنجانی چه بازخوردهایی در جامعه داشته است و این آثار بیشتر توجه چه اقشاری از جامعه را جلب کرده و آیا استقبال از این آثار باتوجه به حساسیت‌های زمانی در دوره‌های مختلف، متغیر بوده است؟
ــ اولین کتاب کارنامه و خاطرات آیت‌ا... هاشمی رفسنجانی در سال 1377 باعنوان "عبور از بحران" به چاپ رسید. پیش از آن کتاب "دوران مبارزه" انتشار یافته بود که به شرح زندگی ایشان از زمان تولد تا پیروزی انقلاب اسلامی می‌پرداخت. ولی این کتاب، شامل خاطرات روز نوشت نبود و براساس مصاحبه‌های صورت گرفته و پرونده‌های ساواک از ایشان تنظیم شده بود.
جامعه کتابخوان کشور از کتاب "عبور از بحران" استقبال بسیار خوبی کردند، چراکه این خاطرات منحصربفرد بود و پیش از آن سابقه نداشت که فردی از افراد اصلی حاکمیت جمهوری اسلامی، در زمان حیات و مسئولیت خود، کتاب خاطراتش را منتشر کند.
این کتاب به چاپ نهم رسید و بازخوردهای جالب توجهی درمیان مردم و سیاسیون داشت. بخش‌های مختلف مردم استقبال بسیار خوبی از آن کردند و نقطه‌نظرات آنها نشان‌دهنده جذابیت فوق‌العاده خاطرات درمیان آنها بود.
درمیان سیاستمداران هم ما شاهد بازتاب این خاطرات در دو گروه بودیم: 1گروه اول؛ مخالفان جمهوری اسلامی بودند که سعی کردند درجمله، جمله خاطرات، مطلبی پیدا کنند و از آن به‌عنوان سندی، برای اثبات ادعاهای خود بهره ببرند مثلا آقای بنی صدر(رییس جمهور مخلوع) سلسله مقالاتی را در روز نامه انقلاب اسلامی نوشت که حجم این مقالات تقریبا به اندازه خود خاطرات بود. گروه دوم؛ موافقان و هواداران نظام جمهوری اسلامی بودند که از انتشار خاطرات به‌عنوان سندی برای اثبات شفافیت و صداقت دولتمردان جمهوری اسلامی یاد کردند و اینکه آنچه در دوران اول انقلاب و دفاع مقدس انجام شده، همه قابل دفاع و با درایت بوده است.
* آیا آیت ا... هاشمی خاطره‌نوشت‌های سیاسیون خارجی را هم مطالعه می‌کند تا براساس آنها؛ شیوه نگارش خود را تغییراتی دهد؟
ــ همانگونه که در خاطرات ایشان آورده شده، بخش مهمی از اوقات روزانه ایشان صرف مطالعه می‌شود. حوزه مطالعاتی‌شان هم متنوع است. از کتابهای فقهی و اصولی گرفته، تا متون تاریخی و سیاسی. در این میان خاطرات سیاسیون خارجی هم برایشان قابل توجه است و آنها را مطالعه می‌کنند اما در نوشتن تنها به روایت‌های تاریخی خود بسنده می‌کنند.
* به نظر شما آیا رواج یافتن این دست کتاب‌ها در سال‌های اخیر می‌تواند در بالا بردن ظرفیت‌های نقد سیاسی و ترویج آزادی بیان در چارچوب قانون اساسی در کشورمان نقش موثری داشته باشد؟
ــ قطعا انتشار کتابهای کارنامه و خاطرات سیاستمدارن، روحیه پاسخگو بودن و ظرفیت نقد سیاسی را ارتقا می‌دهد و برای جامعه مفید است. در احادیث و سنت ائمه‌اطهار هم به این موضوع اشاره شده که مومنین باید در پایان هر روز به وقایع و عملکرد خود در طول آن روز فکر کنند.
* ضرورت اینکه هریک از کتاب‌ها به یکی از سال‌های پس از انقلاب اختصاص یافته و مسئولیت جمع‌آوری و انتشار آن به یکی از اعضای خانواده آیت‌ا... هاشمی سپرده می‌شود؛ چیست؟
ــ فرزندان آیت‌ا... به‌دلیل نزدیکی و دسترسی داشتن به ایشان، به‌صورت نوبتی هریک مسیولیت تدوین یک عنوان کتاب را عهده‌دار شده‌اند. اکنون بعداز فرزندان، نوبت به نوه‌ها رسیده است و در آینده نیز این روند ادامه خواهد داشت.
* آیا آقای هاشمی؛ در بیان خاطرات سیاسی خود، مصلحت‌اندیش هم هستند. به‌عنوان مثال آیا پیش آمده که به دلایلی از قبیل پایین بودن ظرفیت‌های سیاسی در جامعه و ... ازکنار برخی از رویدادها گذشته باشند؟
ــ ایشان خاطرات را براساس رویدادهای آن سال‌ها نوشته‌اند. طبیعتا موارد سری و طبقه‌بندی شده در خاطرات نوشته نشده است. اما به طور قطع نگارش خاطرات براساس آنچه به وقوع پیوسته؛ صورت گرفته است.
* باوجود اینکه مخاطبان زیادی به بازخوانی حقایق انقلاب کشورشان علاقه دارند، چرا روند نشر این آثار آهسته است؟(آخرین کتابی که امسال چاپ شد، مربوط به خاطرات سال 66 است که تا سال 89، حدود 23 سال اختلاف زمانی دارد)
ــ به هر حال بین سال‌های خاطرات و سال انتشار، حداقل باید بیست سال فاصله باشد تا خواننده بتواند راجع به موضوعات قضاوت صحیحی داشته باشد. این مساله معمولا در انتشار خاطرات سیاستمداران رعایت می‌شود.
* در طی تدوین این کتاب(دفاع و سیاست) چه واقعه یا رویکردی بیشتر برایتان جالب بوده است؟
ــ در کتاب خاطرات سال 66 آنچه برای من جالب بود، شیوه مدیریت مشارکتی نظام است. در جای جای خاطرات، شما ملاحظه می‌کنید که سران قوا، جلسات مستمری را چند روز یکبار برگزار می‌کنند و در بخشی از این جلسات امام(ره) هم شرکت می‌کردند. در این جلسات؛ مسایل کلان کشور مطرح و مدیریت می‌شد. ما چنین مدیریتی را در تاریخ صدر اسلام و حاکمیت حضرت پیامبراکرم(ص) و حضرت امیر(ع) هم ملاحظه می کنیم.
در آن سال‌ها؛ مشورت و تصمیم‌گیری در جلسات سران قوا و در موارد خاص با کسب نظر از امام (ره) انجام می‌شد. رییس جمهور، رییس مجلس، رییس قوه قضاییه، نخست وزیر و فرزند امام راحل، هفته‌ای دوبار کنارهم می‌نشستند و به مسائل حاکمیت می‌پرداختند.