مهدی محمودزاده
انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان که در اکتبر سال جاری برگزار خواهد شد و انتقادهای محافل آمریکایی از نوع رفتار حکومت الهام علی‌اف و وضعیت دمکراسی در این جمهوری و نیز اختصاص کمک سه میلیون دلاری دولت آمریکا به برگزاری انتخابات در آذربایجان، تأثیرات منفی در روابط دو کشور بر جای گذارده است.
مشاجرات لفظی میان مقامات دو کشور در آوریل 2008 و زمانی آغاز شد که کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه ایالات متحده، روند دمکراسی‌سازی و شرایط سیاسی در جمهوری‌های قفقاز جنوبی و به ویژه آذربایجان را اسفبار و ناامیدانه خواند. مواضع رایس به فاصله چند هفته و در سخنرانی جورج بوش در اول ماه می ادامه یافت. بوش در آن سخنرانی، آذربایجان را از لحاظ سیاسی در ردیف دولت‌هایی چون «اریتره»، «کوبا» و «بلاروس» قرار داد.
این گونه سخنان که با فاصله چند ماه با برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان توسط مقامات واشنگتن گفته شده، واکنش‌های منفی در میان محافل سیاسی و مطبوعاتی باکو در پی داشت.
وی همچنین با اشاره به اختصاص کمک سه میلیون دلاری آمریکا به انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان، آن را دخالت آشکار در امور داخلی کشورش دانست. هرچند که سفیر آمریکا در آذربایجان در توجیه اختصاص این مبلغ، آن را در راستای آموزش ناظران و مقامات انتخاباتی، کمک به رسانه‌ها برای برگزاری بهتر انتخابات و فعالیت نهادهای غیر دولتی دانسته بود، اما با توجه به ذهنیت منفی مقامات جمهوری‌های شوروی سابق نسبت به این‌گونه کمک‌ها و بروز انقلاب‌های رنگین در برخی جمهوری‌ها، نگرانی‌ها افزایش یافته است.
موضوعی که بیش از هر چیز، واکنش تند مقامات آذری را نسبت به اظهارات مقامات آمریکایی به ویژه رایس برانگیخته، مقایسه شرایط سیاسی در آذربایجان با دو کشور دیگر قفقاز جنوبی، یعنی گرجستان و ارمنستان است. این موضوع را می‌توان آشکارا در سخنان سخنگوی وزارت امور خارجه آذربایجان دید.
«خزر ابراهیم» نیز با ابراز تأسف نسبت به اظهارات بوش و رایس و رد اتهامات، از آن به عنوان معیارهای دوگانه در برخورد با دمکراسی و حقوق بشر یاد کرد. وی با اشاره به حوادث رخ داده پس از انتخابات ریاست‌جمهوری در ارمنستان و گرجستان که در آن تعدادی از شهروندان دو جمهوری کشته و منجر به برقراری حالت فوق‌العاده در ایروان و تفلیس و نیز تعطیلی برخی کانال‌های تلویزیونی شد، شرایط سیاسی در آذربایجان را قابل مقایسه با این جمهوری‌ها ندانست.
وی همچنین اظهار داشت: مقامات آمریکایی، تحلیل درستی از شرایط موجود در منطقه ندارند و آنها را به بازنگری در سیاست‌هایشان دعوت کرد.
هرچند اظهارات و موضعگیری‌های اخیر مقامات آذری نسبت به سیاست‌های آمریکا را می‌توان تندترین مواضع در سال‌های اخیر دانست، تحلیلگران منطقه‌ای به ویژه محافل مطبوعاتی و سیاسی در باکو، تحولات اخیر را نشانه‌ای از به سردی گراییدن روابط میان باکو و واشنگتن نمی‌دانند. موضوعاتی چون انتخابات و دمکراسی اولویت نخست سیاست‌های آمریکا در این جمهوری و در نوع روابط با باکو نیست. همان گونه که مقامات وزارت امور خارجه آذربایجان بارها اعلام داشته‌اند، همکاری‌های استراتژیک میان دو کشور بر پایه امنیت و نیز موضوع انرژی و صدور آن قرار دارد و مسائلی همچون دمکراسی و حقوق بشر در درجات به مراتب پایینتر قرار می‌گیرد.
موضعگیری تند دولتمردان باکو در واکنش به اظهارات مقامات آمریکایی نیز تنها حکایت از بهت و حیرت آنها از مواضع واشنگتن است. سخنگوی وزارت امور خارجه آذربایجان، این اظهارات را غیر منتظره خواند و خواستار متوقف شدن برنامه‌های انتخاباتی سفارت آمریکا شد.
وی اضافه کرد: مقامات آذری از جایگاه واشنگتن در جهان و نیز نقش انکارناشدنی این کشور در تحولات منطقه و نوع رابطه با جمهوری‌های قفقاز جنوبی آگاهند و تلاش دارند از ظرفیت‌های حضور آمریکا در راستای ایجاد تعادل در روابط با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای و نیز حل مناقشه قره باغ استفاده کنند.
در پایان می‌توان گفت، با توجه به همراهی باکو با اقدامات آمریکا در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، به ویژه فرستادن نیرو به عراق و افغانستان و نیز پیوندهای امنیتی نزدیک و همکاری‌ها در بخش انرژی و همچنین جایگاه استراتژیک آذربایجان در منطقه قفقاز و دریای خزر، به نظر نمی‌رسد دولت آمریکا خود نیز تمایل چندانی برای اجرای سناریویی نظیر آنچه در گرجستان و اوکراین رخ داد، داشته باشد.
از سوی دیگر، نیروهای اپوزیسیون دولت آذربایجان نیز هرچند دارای تمایلات غربگرایانه بیشتری نسبت به دولت کنونی هستند، اما از نفوذ و جایگاه والایی در صحنه سیاسی و جامعه آذربایجان برخوردار نیستند. همچنین به نظر می‌ر‌سد که از هم اکنون می‌توان الهام علی‌اف را پیروز دوباره انتخابات اکتبر دانست.
انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان که در اکتبر سال جاری برگزار خواهد شد و انتقادهای محافل آمریکایی از نوع رفتار حکومت الهام علی‌اف و وضعیت دمکراسی در این جمهوری و نیز اختصاص کمک سه میلیون دلاری دولت آمریکا به برگزاری انتخابات در آذربایجان، تأثیرات منفی در روابط دو کشور بر جای گذارده است.
مشاجرات لفظی میان مقامات دو کشور در آوریل 2008 و زمانی آغاز شد که کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه ایالات متحده، روند دمکراسی‌سازی و شرایط سیاسی در جمهوری‌های قفقاز جنوبی و به ویژه آذربایجان را اسفبار و ناامیدانه خواند. مواضع رایس به فاصله چند هفته و در سخنرانی جورج بوش در اول ماه می ادامه یافت. بوش در آن سخنرانی، آذربایجان را از لحاظ سیاسی در ردیف دولت‌هایی چون «اریتره»، «کوبا» و «بلاروس» قرار داد.
این گونه سخنان که با فاصله چند ماه با برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان توسط مقامات واشنگتن گفته شده، واکنش‌های منفی در میان محافل سیاسی و مطبوعاتی باکو در پی داشت.
وی همچنین با اشاره به اختصاص کمک سه میلیون دلاری آمریکا به انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان، آن را دخالت آشکار در امور داخلی کشورش دانست. هرچند که سفیر آمریکا در آذربایجان در توجیه اختصاص این مبلغ، آن را در راستای آموزش ناظران و مقامات انتخاباتی، کمک به رسانه‌ها برای برگزاری بهتر انتخابات و فعالیت نهادهای غیر دولتی دانسته بود، اما با توجه به ذهنیت منفی مقامات جمهوری‌های شوروی سابق نسبت به این‌گونه کمک‌ها و بروز انقلاب‌های رنگین در برخی جمهوری‌ها، نگرانی‌ها افزایش یافته است.
موضوعی که بیش از هر چیز، واکنش تند مقامات آذری را نسبت به اظهارات مقامات آمریکایی به ویژه رایس برانگیخته، مقایسه شرایط سیاسی در آذربایجان با دو کشور دیگر قفقاز جنوبی، یعنی گرجستان و ارمنستان است. این موضوع را می‌توان آشکارا در سخنان سخنگوی وزارت امور خارجه آذربایجان دید.
«خزر ابراهیم» نیز با ابراز تأسف نسبت به اظهارات بوش و رایس و رد اتهامات، از آن به عنوان معیارهای دوگانه در برخورد با دمکراسی و حقوق بشر یاد کرد. وی با اشاره به حوادث رخ داده پس از انتخابات ریاست‌جمهوری در ارمنستان و گرجستان که در آن تعدادی از شهروندان دو جمهوری کشته و منجر به برقراری حالت فوق‌العاده در ایروان و تفلیس و نیز تعطیلی برخی کانال‌های تلویزیونی شد، شرایط سیاسی در آذربایجان را قابل مقایسه با این جمهوری‌ها ندانست.
وی همچنین اظهار داشت: مقامات آمریکایی، تحلیل درستی از شرایط موجود در منطقه ندارند و آنها را به بازنگری در سیاست‌هایشان دعوت کرد.
هرچند اظهارات و موضعگیری‌های اخیر مقامات آذری نسبت به سیاست‌های آمریکا را می‌توان تندترین مواضع در سال‌های اخیر دانست، تحلیلگران منطقه‌ای به ویژه محافل مطبوعاتی و سیاسی در باکو، تحولات اخیر را نشانه‌ای از به سردی گراییدن روابط میان باکو و واشنگتن نمی‌دانند. موضوعاتی چون انتخابات و دمکراسی اولویت نخست سیاست‌های آمریکا در این جمهوری و در نوع روابط با باکو نیست. همان گونه که مقامات وزارت امور خارجه آذربایجان بارها اعلام داشته‌اند، همکاری‌های استراتژیک میان دو کشور بر پایه امنیت و نیز موضوع انرژی و صدور آن قرار دارد و مسائلی همچون دمکراسی و حقوق بشر در درجات به مراتب پایینتر قرار می‌گیرد.
موضعگیری تند دولتمردان باکو در واکنش به اظهارات مقامات آمریکایی نیز تنها حکایت از بهت و حیرت آنها از مواضع واشنگتن است. سخنگوی وزارت امور خارجه آذربایجان، این اظهارات را غیر منتظره خواند و خواستار متوقف شدن برنامه‌های انتخاباتی سفارت آمریکا شد.
وی اضافه کرد: مقامات آذری از جایگاه واشنگتن در جهان و نیز نقش انکارناشدنی این کشور در تحولات منطقه و نوع رابطه با جمهوری‌های قفقاز جنوبی آگاهند و تلاش دارند از ظرفیت‌های حضور آمریکا در راستای ایجاد تعادل در روابط با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای و نیز حل مناقشه قره باغ استفاده کنند.
در پایان می‌توان گفت، با توجه به همراهی باکو با اقدامات آمریکا در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، به ویژه فرستادن نیرو به عراق و افغانستان و نیز پیوندهای امنیتی نزدیک و همکاری‌ها در بخش انرژی و همچنین جایگاه استراتژیک آذربایجان در منطقه قفقاز و دریای خزر، به نظر نمی‌رسد دولت آمریکا خود نیز تمایل چندانی برای اجرای سناریویی نظیر آنچه در گرجستان و اوکراین رخ داد، داشته باشد.
از سوی دیگر، نیروهای اپوزیسیون دولت آذربایجان نیز هرچند دارای تمایلات غربگرایانه بیشتری نسبت به دولت کنونی هستند، اما از نفوذ و جایگاه والایی در صحنه سیاسی و جامعه آذربایجان برخوردار نیستند. همچنین به نظر می‌ر‌سد که از هم اکنون می‌توان الهام علی‌اف را پیروز دوباره انتخابات اکتبر دانست.