معیارهای انتخابات خوب

مردم بسیاری از کشور‌ها در جهان معاصر، رؤسای جمهور خود را با برگزاری انتخابات عمومی تعیین می‌کنند و از این راه، برای مدت معینی اداره کشور را به وی می‌سپارند. ایران هم پس از پیروزی انقلاب اسلامی که مردم به دوران نظام سلطنتی پایان دادند، از همین شیوه برای گزینش رئیس قوه مجریه بهره می‌گیرند و تا کنون شش نفر در این سمت برگزیده شده‌اند.

هم اکنون نیز ملت ایران به منظور اعمال حاکمیت ملی خود، برای انتخاب رئیس جمهور جدید آماده می‌شوند؛ اما برای بسیاری از رأی دهندگان ـ صرف‌نظر از اینکه چه کسی انتخاب می‌شود ـ این پرسش مطرح است که چه معیارهایی برای برگزاری یک انتخابات خوب وجود دارد؟

تا کنون سه معیار به شرح زیر برای برگزاری یک «انتخابات خوب» معرفی شده است:

۱- آزاد و رقابتی
۲- سالم و پاک
۳- عادلانه یا منصفانه

مفهوم «انتخابات آزاد» این است که همه آحاد یک کشور، بتوانند در انتخابات شرکت کنند و رأی بدهند و یا به عنوان نامزد از مردم رأی بگیرند. معمولا در همه کشور‌ها برای رأی دادن تنها یک شرط وجود دارد و آن این ‌که افراد به سن قانونی رسیده باشند؛ بنابراین، حتی مجرمین و زندانیان و حتی محکومین به اعدام هم می‌توانند رأی دهند.

اما برای نامزد شدن افراد، کاندیدا‌ها باید دارای مشخصات و شرایطی باشند که این شرایط را قانون تعیین می‌کند. در اینجا مهمترین مسأله این است که نامزد‌ها با «معیارهای واحدی» ‌از سوی‌ دستگاه‌های مربوطه ارزیابی‌ می‌شوند تا کسی نتواند تعیین صلاحیت‌ها را ناعادلانه بشمارد. اگر کسی هم رد صلاحیت می‌شود، دلایل آن اعلام شود و مرجعی هم برای پاسخگویی به اعتراضات احتمالی ‌باشد.

از سوی دیگر، بایستی یک تنوع و رقابت جدی بین نامزد‌ها و گروه‌های سیاسی در جریان انتخابات برقرار باشد تا مردم امکان انتخاب فرد مناسب‌تر و بهتر را پیدا کنند؛ بنابراین، اگر همه نامزد‌ها از یک گروه باشند، عملا رقابت واقعی، پر شور و حماسی ‌رخ نخواهد داد و دایره انتخاب مردم محدود خواهد شد؛ بنابراین، در هر انتخاباتی، معمولا افراد و جریانات مخالف دولت حاکم، تلاش می‌کنند خود را ناجی کشور معرفی نمایند تا بتوانند اقبال عمومی را به خود و برنامه‌هایشان جلب کنند.

اما مفهوم سالم بودن انتخابات، این است که از «کوزه‌‌ همان برون تراود که در اوست»؛ یعنی نتیجه انتخابات آن چیزی باشد که مردم در صندوق‌ها رأی داده‌اند. یعنی به قول مرحوم گل آقا: «ننویسند فلانی ولی بعد ببینند که خوانده‌اند بهمانی». در سلامت انتخابات، همین بس که نامزدهای رأی نیاورده، نتیجه انتخابات را بپذیرند و با پذیرش پیروزی رقیب به فرد برگزیده تبریک بگویند. با توجه به اینکه افراد مورد اعتماد نامزد‌ها در پای صندوق‌های رأی و در مراحل شمارش آرا تا اعلام نهایی نتایج حضور دارند، ‌ناظرین نتایج اعلامی را با واقعیت موجود تطبیق می‌دهند و با این روش بر سلامت جریان انتخابات نظارت ‌و فرآیند انجام شده را یا تأیید می‌کنند و یا اگر نظری دارند، می‌گویند.

در برخی از کشور‌ها هم که اختلاف بین احزاب و جریانات سیاسی زیاد است و یا این که به حکومت اعتماد کافی نیست، از ناظرین بی‌طرف بین‌المللی برای اطمینان از سلامت جریان انتخابات استفاده می‌شود و نظر این ناظرین را همه طرف‌ها می‌پذیرند. نمونه این روش، انتخابات چند سال گذشته در فلسطین بود که پیروز شدن حماس را ناظرین جهانی، از جمله کارتر، رئیس جمهور اسبق آمریکا‌ نیز تأیید کردند. البته دولت‌ها و مردم کشور‌ها معمولا حضور ناظرین بین‌المللی را مغایر اقتدار ملی دانسته و می‌کوشند تا چنین اتفاقی برای برگزاری انتخابات نیفتد.

اما عادلانه یا منصفانه بودن انتخابات هم به این مفهوم است که امکانات و ظرفیت‌های حکومت یا دولت، مساوی در اختیار نامزد‌ها قرار گیرد یا ‌نگیرد و حکومت و دستگاه‌های حاکمیتی نسبت به همه کاندیدا‌ها بی‌طرف باشند؛ برای نمونه، صدا و سیمای دولتی و نیز مطبوعات و یا پایگاه‌های خبر رسانی حکومتی به نفع یا علیه هیچ یک از نامزد‌ها کاری نکنند و امکانات خود را ‌مساوی در اختیار همه کاندیدا‌ها گذارند. با پذیرش این شیوه، صدا و سیما برخی کاندیدا‌ها را ـ حتی به بهانه طرح فعالیت‌های فعلی آن‌ها یا سازمانی که در رأس آن قرار دارند ـ ‌غیر مستقیم به افکار عمومی معرفی نمی‌کند و همچنین علیه بعضی از کاندیدا‌ها و احزاب حتی ‌‌غیر مستقیم تبلیغ نمی‌کند.

به هر حال، هرچند در عمل اجرای این موارد بسیار مشکل است، در مجموع به انتخاباتی که حتی الامکان با معیارهای فوق برگزار شود، «انتخابات خوب» می‌گویند. با چنین معیارهایی، می‌توان به نظر امام خمینی که «میزان رأی ملت است» تحقق بخشید. خداوند هم در قرآن مجید می‌فرماید: «ان الله یأمرکم ان تودوا الامانات الی اهل‌ها و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل».