عکس یادگاری «خواجه ها» در دامغان

به گزارش تابناک ، عکس فوق عکس یادگاری جمعی از خواجگان دربار قجری است که در مقابل مسجدی در دامغان ثبت شده است.

خواجه‌ها معمولاً به دو گروه عمده تقسیم می‌شدند: خواجه‌های سیاه‌پوست، عمدتاً آفریقایی‌تبار، و خواجه‌های سفیدپوست. بخشی از آنان از طریق شبکه‌های خرید و فروش بردگان به ایران می‌رسیدند و برخی دیگر در داخل ایران اخته می‌شدند. این افراد پس از ورود به دستگاه سلطنتی، بسته به جایگاه و اعتماد دربار، وظایف مختلفی بر عهده می‌گرفتند.

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت آنان حفاظت و اداره اندرونی و حرمسرای شاه بود. از آنجا که اندرونی محل زندگی زنان خاندان سلطنتی، همسران شاه، فرزندان و خدمتکاران زن بود، خواجه‌ها می‌توانستند بدون ایجاد همان محدودیت‌های جنسیتی که درباره مردان معمولی وجود داشت، در این فضا رفت‌وآمد کنند. آنها در انتقال پیام‌ها، رساندن نامه‌ها، خرید و تهیه وسایل مورد نیاز اندرونی و اجرای دستورهای شاه و زنان بانفوذ حرم نقش داشتند.

اما نفوذ برخی خواجه‌ها تنها به امور خدماتی محدود نمی‌شد. اعتماد شاه و دسترسی مستقیم به اندرونی می‌توانست برای آنان سرمایه سیاسی مهمی ایجاد کند. خواجه‌ای که مأمور رساندن پیام یا انتقال دستور بود، عملاً به اطلاعاتی دسترسی داشت که بسیاری از رجال دربار از آن بی‌خبر بودند. به همین دلیل بعضی از آنان به‌عنوان واسطه میان شاه، زنان حرم، شاهزادگان و دیگر درباریان عمل می‌کردند.

در منابع مربوط به دوره قاجار، به‌خصوص در خاطرات و سفرنامه‌های خارجی، از خواجه‌هایی یاد شده که در سلسله‌مراتب اندرونی جایگاه مشخصی داشتند و گاه بر گروهی از خدمتکاران نظارت می‌کردند. با این حال، نباید درباره میزان قدرت سیاسی آنان اغراق کرد. خواجه بودن به‌خودی‌خود به معنای صاحب‌نفوذ بودن نبود؛ نفوذ هر فرد به میزان اعتماد شاه، موقعیت او در سلسله‌مراتب دربار و ارتباطش با زنان و شاهزادگان بستگی داشت.

از منظر اجتماعی نیز داستان خواجه‌های دوره قاجار بخشی از تاریخ کمتر دیده‌شده برده‌داری، حرمسرا، جنسیت و ساختار قدرت در ایران است. زندگی آنان نشان می‌دهد که دربار قاجار تنها مجموعه‌ای از شاه و رجال سیاسی نبود، بلکه شبکه‌ای پیچیده از زنان، خواجه‌ها، خدمتکاران، غلامان، شاهزادگان و واسطه‌ها بود که گردش اطلاعات و قدرت در آن، اغلب در پشت صحنه اتفاق می‌افتاد.