آیا ترکیه و عربستان هم سلاح هسته‌ای خواهند خواست؟

بیشتر روزهای سال ۲۰۱۲، شاهد تداوم افزایش تنش‌ها بر سر برنامه هسته‌ای ایران و ابعاد احتمالی ادعایی نظامی آن بود. ایران ذخایر اورانیوم ۲۰ درصدی خود را افزایش داده و به خط قرمزی که اسرائیل برای حمله به ایران ترسیم نموده (!) نزدیک‌تر شده است.

به گزارش «تابناک» به نقل از گاردین، «کریستوفر هابز» و «ماتیو موران» از بخش مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن به این پرسش پاسخ داده‌اند که آیا مسلح شدن ایران به سلاح هسته‌ای، باعث مسابقه تسلیحاتی میان کشورهای خاورمیانه خواهد شد؟

پاسخ آن‌ها به قرار زیر است:

ـ دوره‌های پیاپی مذاکره بین ایران، ۱+۵ و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در رسیدن به نتیجه‌ای ملموس ناکام بوده و تحریم‌های اقتصادی در حال فشار آوردن به اقتصاد ایران است، ولی هنوز برنامه هسته‌ای ایران با قدرت پیش می‌رود و این ترس را پدید آورده که ایران در واقع به دنبال گذر از آستانه سلاح هسته‌ای است.

دولت ایران پیوسته بر مخالفت خود با دستیابی به سلاح هسته‌ای به ویژه به دلیل ملاحظات شرعی تأکید کرده است و فتوای رهبر ایران در مورد منع استفاده از سلاح هسته‌ای، شاهدی بر این ادعای ایران دانسته می‌شود؛ اما سخنان بسیاری به میان می‌آید که فعالیت‌های هسته‌ای ایران، کاملا فرا‌تر از آن چیزی است که برای انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز مورد نیاز است.

سرسختی ایران بر سر مسأله هسته‌ای خود، فضای کافی به جنگ‌طلبان و طرفداران حمله پیشگیرانه علیه ایران داده است. تحلیلگرانی برجسته مدعی هستند که ایران مسلح به سلاح هسته‌ای، دست‌کم باعث شکل‌گیری دومینوی اشاعه سلاح‌های هسته‌ای در خاورمیانه خواهد شد و رقبای منطقه‌ای ایران هم به دنبال سلاح هسته‌ای خواهند رفت. مسأله ساده است، اندیشیدن به سناریوهای بسیار بد، آسان است، ولی ما به این نتیجه رسیده‌ایم که نتیجه‌گیری متناوت، منطقی‌تر است.

این ایده که مسلح شدن یک کشور به سلاح هسته‌ای، باعث مسلح شدن دیگران می‌شود، ایده‌ای پر سابقه است. از آغاز دوره هسته‌ای، پیش‌بینی‌های ترس‌آور درباره افزایش اجتناب ناپذیر کشورهای دارای سلاح هسته‌ای صورت می‌گرفته است؛ برای نمونه، در سال ۱۹۶۳، کندی، رئیس‌جمهور وقت آمریکا پیش‌بینی می‌کرد که تا یک دهه بعد، نزدیک ۲۵ کشور دارای سلاح هسته‌ای خواهند بود؛ اما از نظر تاریخی، اشاعه سلاح‌های هسته‌ای پدیده‌ای نادر بوده و شمار دولت‌های دارای سلاح هسته‌ای از پنج کشور در سال ۱۹۶۴ پس از آزمایش هسته‌ای کره شمالی در سال ۲۰۰۶ به ۹ دولت رسیده است.

توخالی بودن این ادعا که مسلح شدن یک کشور باعث اشاعه بیشتر می‌شود در آسیای شمال شرقی به منصه ظهور رسید و به ‌رغم این که روابط پرتنش و دشمنی‌های منطقه‌ای سابقه‌ای دارد، پس از کره شمالی، کره جنوبی و ژاپن با وجود اینکه برنامه‌های هسته‌ای خیلی پیشرفته‌ای دارند، به دنبال ساخت سلاح نرفتند. در این مورد، روابط تنگاتنگ امنیتی بین ایالات متحده و آن کشور‌ها باعث شد که آن‌ها به دنبال سلاح هسته‌ای نروند.

اتفاقا، خاورمیانه خود مثالی جالب است که نشان می‌دهد، اشاعه هسته‌ای اجتناب‌ناپذیر نیست. اسرائیل که سیاست ابهام هسته‌ای را در پیش گرفته، در دهه ۱۹۶۰ به سلاح هسته‌ای دست یافته و پس از گذشت بیش از چهار دهه از آن زمان، هنوز هیچ کشوری در منطقه به سلاح دست نیافته است.

اکنون تهدید ایران نسبت به کشورهای منطقه به دلیل مواضع تهاجمی و بلندپروازی‌های منطقه‌ای آن شدید‌تر است! اما تحقیقات ما نشان می‌دهد، کشورهایی که گمان می‌رود به دلیل نزدیکی به ایران و نیز گذشته مشکوک خود به دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای باشند (مثلا ترکیه، مصر، سوریه و عربستان سعودی)، در پیمودن مسیر سلاح هسته‌ای منافعی اندک و خساراتی فراوان دارند.

برای نمونه، عربستان سعودی از حیث ایدئولوژیک و سیاسی، رقابت‌های فراوانی با ایران دارد و در نگاه نخست، گویا نخستین کشوری باشد که پس از ایران به دنبال سلاح خواهد رفت. در ماه فوریه، گزارشی از اظهارات مقامات سعودی منتشر شد که بر پایه آن، اگر ایران آزمایش هسته‌ای موفقیت‌آمیزی انجام دهد، عربستان سعودی نیز دو راه برای به دست آوردن این توانایی خواهد پیمود که عبارت بودند از خرید سلاح هسته‌ای از یک کشور خارجی و یا افزدون بعد نظامی به برنامه هسته‌ای فعلا غیرنظامی خود.

اگر به دقت توجه کنید دلایلی محکم‌ علیه هسته‌ای شدن سعودی‌ها، هست و افزون بر ضعف فنی آن‌ها به دلیل نداشتن دانش و تجربه کافی در این زمینه، موقعیت سیاسی و راهبردی عربستان با دستیابی به سلاح هسته‌ای همخوانی ندارد.

از نقطه نظر امنیتی، روابط بین آمریکا، عربستان به ‌رغم چند نمونه خاص و از جمله نقش شهروندان سعودی در رویداد یازده سپتامبر از دهه ۱۹۴۰ تاکنون محکم بوده است. این رابطه، نفت عربستان را در اختیار آمریکا می‌گذارد و در مقابل، سلاح‌های متعارف آمریکایی نیز به دست عربستان می‌رسد و آمریکا تعهدی ضمنی به دفاع از عربستان دارد.

در سال‌های اخیر، نقش آمریکا در تضمین پنهان امنیت سعودی‌ها مهمتر شده است. سقوط رژیم طرفدار عربستان مبارک در مصر، مسائل یمن و بحرین، سقوط دولت طرفدار عربستان در لبنان و جنگ در سوریه، نظم منطقه‌ای را دچار تغییرات فراونی کرده و محیط را برای سعودی‌ها ناامن نموده است. در این چهارچوب و با توجه به تأکید آمریکا بر عدم اشاعه، حرکت عربستان به سوی سلاح هسته‌ای، نمی‌تواند مورد توجه جدی عربستانی‌ها قرار گیرد.

از سوی دیگر، ادعا می‌شود رابطه‌ای هم میان سیاست اقتصادی کشور‌ها و نیاز آنها به سرمایه‌گذاری خارجی از سویی و تلاش برای رسیدن به سلاح هسته‌ای هست. دولتهایی که به دنبال جذب سرمایه خارجی هستند، تمایل کمتری به داشتن سلاح هسته‌ای دارند. عربستان نمونه خوبی از دولت‌هایی است که با ارتباطات گسترده تجاری و اقتصادی به دنبال سرمایه‌های خارجی است تا با استفاده از آن، وابستگی خود به نفت را کاهش دهد و رفتن به دنبال سلاح، مانعی در این تلاش‌های عربستان سعودی خواهد بود.

پیش از این هم نویسندگان مقالاتی در این باره نوشته و به قراردادهای فراوان فروش سلاح بین عربستان و آمریکا اشاره کرده‌اند و به طور کلی بر این باور هستند که در هنگام سخن گفتن از اثرات دومینویی مسلح شدن ایران به سلاح هسته‌ای در منطقه، باید به همه جوانب مسأله دقت کرد و به طور کلی بر این باورند که اشاعه هسته‌ای در نتیجه مسلح شدن ایران به سلاح هسته‌ای بسیار بعید است.