چگونه تلویزیون مفهوم «مناظره» را به نفع خود مصادره می‌کند؟

پس از طراحی و برگزاری سلسله نشست‌های پرسش و پاسخ در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم در تلویزیون ـ که در اشتباهی عامدانه، نام «مناظره» بر آن‌ها گذارده شد ـ به ظاهر‌ قرار است پیگیری برای لوث کردن بار معنایی و اعتبار چنین واژه‌ای استمرار داشته باشد و دست‌کم آنچه عیان است، به چالش کشیدن بار معنایی «مناظره» توسط مجریان رسانه ملی است؛ رویکردی که در صورت استمرار، باعث از دست رفتن این برنامه و ریزش مخاطبان چنین برنامه‌ای خواهد شد.

به گزارش «تابناک»، مناظره به عنوان رویکردی در تبلیغ یک گفتمان و نقد دیگر گفتمان‌ها، ریشه تاریخی در مشرق زمین دارد و آن ‌گونه که هرودوت نوشته، در سال ۵۲۲ پیش از میلاد، پس از قتل بردیای دروغین، هفت تن از بزرگان ایران، برای شکل حکومتی آیندهٔ ایران به مناظره نشستند. در مناظره‌‌ای که میان بزرگان هفت قوم ایرانی شکل گرفت اوتان، نظامی مردمسالارانه بر پایهٔ دموکراسی را پیشنهاد کرد (شبیه روم باستان) و دیگر انواع حکومتی را به چالش کشید.

در مقابل، مگابیزوس در دفاع از الیگارشی سخن گفت و داریوش اول با دفاع از نظام سلطنتی، آن را بهترین نوع حکومت دانست. چهار مرد دیگر نیز طرف داریوش را گرفتند و در ‌‌نهایت این مناظره به نفع داریوش به پایان رسید و او به شاهنشاهی رسید. پس از آن نیز در روم باستان به شکل وسیعی مناظره‌های تاریخی ثبت شده و البته قرن‌ها بعد در میان اعراب جاهلی نیز شاهد اشکالی از مناظره نیز بوده‌ایم که لفظ «سفسطه» در روم و لفظ «مغالطه» در عربستان با یک بار معنایی، از دل همین مناظره‌ها و مباحثه‌ها خارج شد.

اگر از ریشه‌های تاریخی به دوران معاصر بیاییم و مرور تاریخ را در همین حدود تخفیف داد، ابتدای انقلاب اسلامی ایران، شاهد شکل‌گیری مناظره‌های بسیار جدی درباره اساسی‌ترین مباحث اعتقادی میان مارکسیست، مسلمانان و دیگر گروه‌ها شکل گرفت و این در حالی بود که چهره حاکمیت ایران مشخص نبود و مردم در حال تصمیم‌گیری درباره آینده سیاسی کشور و ساختارش بودند. در سال‌های بعد نیز این مناظر‌ه‌ها رخ داد اما هر چهار سال یک بار و آن هم در جریان انتخابات ریاست جمهوری اما عملاً تاثیرگذاری عمیقی نداشت، تا اینکه فضای انتخابات ریاست جمهوری دهم شکل گرفت و مناظره‌های تاریخی رخ داد.

این مناظره‌ها که ‌مدیریت نشدنش، باعث ایجاد حواشی سنگینی شد و هزینه‌های فراوانی برای کشور در پی داشت، صداوسیما را در برگزاری مناظره ترسو‌تر از همیشه نمود و فضا به سمتی رفت که مناظره‌های انتخابات ریاست جمهوری یازدهم، با طراحی پیچیده‌ای همراه شد تا عملاً امکان مدیریت هر یک از نامزدهای ریاست جمهوری فراهم شود و اگر احیاناً هر یک از نامزد‌ها هوس کرد وارد فضای «بگم، بگم» شود، اساساً او را به حاشیه برد که این نوع طراحی در مناظره‌های بعدی هرچند با اصلاحاتی به واسطه اعتراض نامزد‌ها همراه شد، در پایان، استفاده از لفظ «مناظره» برای آن ظلمی به مناظره‌های واقعی است که در دنیا برگزار می‌شود.

با پایان انتخابات ریاست‌جمهوری، چنین گمان می‌رفت‌ که مناظره‌ها به تاریخ بپیوندد و تا چهار سال دیگر شاهدش نباشیم، اما استودیوی مناظره حفظ ‌و قرار شد هر عصر جمعه، شاهد برگزاری یک مناظره پیرامون یکی از حوزه‌ها و مسائل کلان کشور با حضور طیف‌های گوناگون حاضر در این مناظره باشیم؛ رویدادی که در آغاز تصور می‌شد با حضور ارشد‌ترین مسئولان کشور رخ دهد، ولی چند درجه تخفیف داده شد و‌‌ همان فضای مناظره ریاست جمهوری با چهره‌های میانی حوزه‌های مختلف کشور، شکل گرفت. با این حال ظاهراً قرار است‌‌ همان خط پیشین در دستور کار قرار بگیرد و مفهوم «مناظره» را از حیّز انتفاع ساقط کرد.

هرچند این مأموریت دشوار است و با ریشه‌های تاریخی و ذهنیتی که نزد مردم برای شکل مناظره وجود دارد، به سادگی به وقوع نمی‌پیوندد، مأموریتی کاملاً ممکن برای «رسانه ملی» به شمار می‌رود؛ نخستین و بزرگ‌ترین ضعف این مناظره‌ها، بایکوت برخی طیف‌ها در مباحث مطروحه نظیر همین مناظره اخیر است.

موضوع پراهمیت‌تر از کیفیت میهمانان دعوت شده، نوع جهت‌دهی به میهمانان و مباحث و نوع مواجهه با رأی مردم به دیدگاه‌های مطرح ‌در مناظره‌هاست که هفته پیش به وقوع پیوست و هنوز صداوسیما پاسخگو نیست.

«اعتماد» نوشته بود: روز جمعه در شبکه یک سیما مناظره‌‌ای بین تعدادی از فعالان سیاسی و رسانه‌‌ای از هر دو جناح اصولگرا و اصلاح‌طلب برگزار شد اما عکس‌هایی که از این برنامه منتشر شده نشان می‌دهد نتیجه‌‌ای که توسط این برنامه درباره راه پیدا کردن دو نفر از شرکت‌کنندگان به مرحله بعدی اعلام شد، با واقعیت انطباق ندارد.

بر پایه گزارش این روزنامه، عکس‌های الیاس حضرتی و محمدرضا خباز در نظرسنجی مردمی بالا‌ترین رتبه را داشتند؛ اما ظاهرا صدا و سیما ترجیح داد به جای نظر مخاطبان، نظر خود را ملاک انتخاب قرار دهد و دیگران را انتخاب شده اعلام کرد.

در برنامه هفته پیش، چند بار نتایج نظرسنجی پخش شد، ولی روز جمعه حتی نتایج نهایی را هم نشان ندادند و ظاهراً این برنامه بدون توجه به آنچه مردم می‌خواهند به مدیریت ماجرا می‌پردازد و وقتی نتایج بدین شکل تحریف می‌شود (بنا بر ادعاهای روزنامه و سکوت یک هفته‌ای رسانه ملی) چه تضمینی هست که سؤالی به نام پرسش مردمی طرح نشود؟ آیا فلان مدیر رسانه ملی، از مردم نیست که سؤالش خوانده نشود؟!

در این شرایط، سپردن عنان مناظره از عموم مردم به حاضران در استودیو، اعتبار این اتفاق را بیش از پیش پایین آورده، چرا که بخش چشمگیری از حاضران در نشست، عملاً مدعوین رسانه ملی هستند و طبیعتاً با مدیریت ترکیب اشخاص دعوت شده، می‌توان چشم انتظار گرفتن خروجی مدنظر بود! و این‌ها، تنها برخی از نقاط ضعف پررنگ آنچه به نام «مناظره» برگزار می‌شود، بوده و دیگر مباحثی را که پس پرده می‌گذارد، خدا عالم است!

ظاهراً «بی‌طرفی»، خواسته‌‌ای است که رسانه ملی هیچ ‌گاه رنگش را به خود نخواهد دید و مناظره نیز در شرایطی که میزبانش قائل به ساده‌ترین آداب مناظره (همان «بی‌طرفی») نیست، ‌شکل واقعی به خود نخواهد گرفت.

با این اوصاف، به ظاهر‌ قرار است «مناظره»‌ای باشد تا گفته شود «مناظره» در بالا‌ترین سطح ممکن برگزار ‌‌شد اما در عمل و به مرور تنها لفظ «مناظره» ‌بماند و اهمیت این واژه و ارزش‌هایی که در پس آن قابل تصور است، به کلی لوث شود.