بازی‏های رایانه‏ای، آری یا نه؟

ما در عصر تغییر زندگی می‏كنیم. عصری كه امروزش با دیروز متفاوت است. آن‌قدر كه بتوان لحظه‌های به‌وجود آمدن این تفاوت‏ها را تا دقیقه و ثانیه كاهش داد. یعنی هر دقیقه یا ثانیه یك تكنولوژی تازه، یك ایده نو یا ابتكار جدید كه قرار است به نفعمان باشد و تنها هدفش به ارمغان آوردن آسایش بیشتر برای بشر است.

بشری كه امروز، تكنولوژی در جزیی‏ترین بخش‏های زندگی‏اش ریشه دوانیده و حتی یك لحظه هم نمی‏تواند بدون آن زندگی كند. كافی است به یك روز از زندگی‏مان فكر كنیم. پرداخت هزینه‏ها، نحوه دریافت حقوق، سرویس‏های بانكی و مخابراتی شاید مثل دیگر فعالیت‏های روزمره‏مان بی‏اهمیت به نظر برسند اما به‌شدت، متاثر از ورود تكنولوژی‏های تازه‏اند. غیر از این امور روزمره، نحوه درس خواندن، ارتباطی كه برقرار می‏كنیم و حتی شیوه پر كردن اوقات فراغت فرزندانمان هم در این دوران و به دلیل ورود رایانه‏ها و متعلقاتشان، شكل دیگری به‌خود گرفته است.

فرزندان امروز، نه مثل پدربزرگ‏هایشان با یك چرخ و چوب سرگرم می‏شوند و نه مثل پدرهایشان غرق در بازی‏های سنتی مثل قایم باشك و دنبال هم دویدن. آن‏ها هرچه را كه بخواهند در دنیای مجازی بازی‏های رایانه‏ای تجربه می‏كنند. ساعت‏ها به نمایشگرهای الكترونیكی خیره می‏شوند تا قهرمانی را به سرمنزل مقصود برسانند یا معمایی را حل كنند.

كاربرهای حرفه‏ای بازی‏های رایانه در ایران، كه بیشتر از نوجوانان و دانش‌آموزان ایرانی‏اند، اخبار بازی‏های تازه را پیگیری می‏كنند. با گروه‌های دوستی‏شان در گیم‌نت‏ها درباره بازی‏های رایانه‏ای تازه بحث و جدل می‏كنند و به قول معروف در این زمینه، از به‌روزترین قشرهای كشورند. قشری كه با ورود هر تكنیك تازه و هر بازی جدید، دنیای دیگری را تجربه می‏كند. دنیایی كه با دنیای بازی قبلی‏اش تفاوت دارد و چه بسا با دنیای واقعی كه در آن زندگی می‏كند.

هر سال، با انتشار خبری تازه درباره تاثیرات بازی‏های رایانه‏ای یا نزدیك شدن به روزهای امتحانات، كم و كیف استفاده نوجوانان از بازی‏های رایانه‏ای، مورد كنكاش و بررسی قرار می‏گیرد. همیشه سوال والدین از كارشناسان این است كه كفه ترازو به كدام طرف سنگینی می‏كند. كاركردهای مثبت بازی‏های رایانه‏ای؟ یا آثار مخرب این بازی‏ها بر زندگی نوجوانان و دانش‏آموزان؟

تمام خوبی‏های بازی‏های خوب

بهروز مینایی، رئیس بنیاد ملی بازی‏های رایانه‏ای است. مینایی كاركرد اولیه بازی‏های رایانه‏ای را پركردن اوقات فراغت و تفریح و سرگرمی می‏داند، اما معتقد است كه این باز‏ی‏ها می‏تواند در عین انجام كاركرد اولیه‏شان، تاثیرات مثبتی هم داشته باشند.

مینایی می‏گوید: «در هر بازی هنجارها و قوانینی وجود دارد كه كاربر برای موفقیت در بازی، مجبور به رعایت آنهاست. ضمنا بعضی بازی‏ها حاوی پیام‏های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی‏اند كه ناخودآگاه بر ذهن كاربر اثر می‏گذارد و مستقیم ارائه نمی‏شود. در بازی‏های ساده، هنجارها، ساده و اولیه است اما بازی‏های بزرگ كه داستان سنگین و پرپیام دارند در دو زمینه هنجارها و پیام‏های موثر، بهتر عمل می‏كنند. این بازی‏ها علاوه‌بر اینكه نیاز كاربر به پركردن اوقات فراغت را تامین می‏كنند، به دلیل قدرت اقناع، داستان‏سازی و ارائه پیام، برای كاربران لذت‌بخش‏ترند.»


بازی‏های استراتژیك كه پیچیده برنامه‏ریزی شده‏اند، در رشد استعداد مدیریت افراد و تمرین آن هم موثرند. مینایی می‏گوید: «بازی‏هایی كه درآنها مدیریت وجود دارد از جذاب‏ترین و درعین حال آموزنده‏ترین بازی‏هاست. نوجوانان می‏توانند در محیط‏های شبیه‏سازی شده، مدیریت یك مزرعه، رستوران و... را تجربه كنند.»

بازی‏های رایانه‏ای در افزایش یادگیری، هوش، و تقویت حافظه هم دستی دارند. به گفته رئیس بنیاد ملی بازی‏های رایانه‏ای بازی‏های مقایسه‏ای كه اصل تطبیق درآنها، اصل اول بازی است، باعث تقویت حافظه می‏شوند. كاربران در این بازی‏ها مجبورند، تطابق‏ها یا تضادهایی را به خاطر بسپارند تا در دور بعدی بازنده نباشند و همین، حافظه را به كار انداخته و توانایی‏های ذهن انسان را شكوفا می‏كند. مینایی به تاثیر مثبت بازی‏های رایانه‌ای بر هوش هم تاكید دارد و در این باره به تستی اشاره می‏كند كه قبل و بعد از بازی رایانه‏ای از كاربران نوجوان گرفته شده است.

مینایی می‏گوید: میزان هوش بچه‏ها، بعد و قبل از بازی متفاوت بود و این تاثیر بازی‏ها بر هوش را برای ما ثابت كرد. بازی‏های رایانه‏ای علاوه‌ بر تمرین هوش، در استعدادیابی، القای روحیه اجتماعی و یاد دادن یك مهارت هم استفاده می‏شود و حتی می‏توانند برای درمان هم موثر واقع شود. این منافع كلی بازی‏های رایانه‏ای تنها از سوی بازیسازان داخلی و خارجی تایید نشده.

روانشناسان و كارشناسان اموراجتماعی و تربیتی هم به فایده‌های این بازی‏ها برای نوجوانان توجه داشته‌اند هرچند آنها به اندازه بازیسازان و دست‏اندركاران بازی‏های رایانه‏ای خوشبین نیستند. دكتر براتی، روانشناس، درباره بازی‏های رایانه‏ای و اثرات آن می‏گوید: این بازی‏ها در عین حال كه دارای منافعی است، آثار مضری هم دارد. اگر بازی‏ها هدفمند باشند و برنامه‏ریزی شده، طبعا آثار منفی كاهش پیدا می‏كند. نظارت متخصصان بر این بازی‏ها، می‏تواند هدفمندی آن را تضمین كند.

دكتر براتی قبل از اشاره به آثار مخرب بازی‏های رایانه‏ای، از متغیرهایی حرف می‏زند كه در محیط خانواده مطرحند و نقش بسزایی در افزایش یا كاهش آثار زیان‏آور بازی‏های رایانه دارند. فضای ارتباطی بین والدین و فرزندان یكی از همین متغیر‏هاست. در شرایطی كه والدین و فرزندان ارتباط پركیفیتی با یكدیگر داشته باشند می‏توانند با مشاركت در انتخاب نوع بازی، آثار منفی انجام این بازی‏ها را كاهش دهند.در این خانواده‏ها، گرایش فرزندان به بازی‏های خشن هم كاهش پیدا می‏كند. علاوه‌بر این، موقعیت و مدت زمان استفاده فرزندان خانواده از رایانه و بازی‏های رایانه‏ای، مساله دیگری است كه در خانواده‏ها قابل حل و فصل است.

بازی‏ها مفیدند اگر...

بیشتر دانش‏آموزان، روزهای اردیبهشت را درتب و تاب امتحانات نیم‏ترم یا آمادگی برای امتحانات ماه خرداد می‏گذرانند. این دو ماه برای دانش‏آموزانی كه در روزهای دیگر سال، درگیر بازی‏های رایانه‏ای شده‌اند و به نوعی معتاد به آنند، به سختی سپری می‏شود. چون این دسته بیش از همه دچار آسیب‏ بازی‏های رایانه‏ای شده‏اند. دكتر براتی غیر از آثار مخرب جسمانی استفاده كنترل نشده از بازی‏های رایانه‏ای، به مواردی چون به‌هم‌ریختن تمركز حواس دانش‏آموزان و اعتیاد به این بازی‏ها هم اشاره می‏كند.

اعتیاد به بازی‏ها رایانه‏ای بزرگترین معضل استفاده بیش از اندازه از این بازی‏هاست و می‏توان گفت، باقی اثرات منفی بازی‏های رایانه‏ای، زیر مجموعه این معضل بزرگند؛ معضلی كه در روزهای امتحانات بیشتر از هرزمان دیگری مشكل‌ساز می‏شود. بهروز مینایی رئیس بنیاد ملی بازی‏های رایانه‏ای درباره فصل امتحان و چگونگی استفاده دانش‏آموزان از بازی‏های رایانه‏ای می‏گوید: «نمی‏شود برای همه نسخه یكسانی پیچید. بهتر است توجه دانش‏آموزان در روزهای امتحان معطوف به درس باشد ولی در بعضی موارد قطع ناگهانی  بازی، روحیه دانش‏آموزان را خراب می‏كند. به هرحال والدین و فرزندان باید برسر این مساله در خانواده‏ها به توافق برسند.»

 دكتر براتی، روانشناس، نظری شبیه به همین نظر را درباره بازی‏های رایانه‏ای و میزان انجام آن در دوران امتحانات دارد. نكته مهم در صحبت‏های این روانشناس اما، نظارت همیشگی چه از سوی والدین و  چه از سوی متخصصین بر بازی‏های رایانه‏ای است. بازی‏هایی كه تنها با تكمیل نظام رده‏بندی می‏تواند به كاركردهای مفیدشان برسند.

بهروز مینایی، رئیس بنیاد ملی بازی‏های رایانه‏ای، از تكمیل فاز یك نظام رده‏بندی بازی‏های رایانه‏ای خبر می‏دهد. مینایی می‏گوید رده‏بندی بازی‏ها بیشتر بعد سلبی دارد. مواردی كه هر سن نباید بازی كند در نظر گرفته شده اما بازی‏های مناسب هر سن، در فاز دوم این طرح معرفی می‏شود. از قرار معلوم كار سنگین  رده‏بندی بازی‏های رایانه‏ای، قرار است مشمول بیماران، افراد بازنشسته و اقشار دیگر هم باشد؛ اقشاری كه ممكن است نه فقط در روزهای امتحانات بلكه در دیگر روزهای سال هم درگیر آسیب‏های بازی‏های رایانه‏ای شوند.