صدهزار ضرب‌المثل فارسي در آستانه فراموشي

«از قديم گفته‌اند»، «به قول معروف»، «به قول قديمي‌ها»، «مگه نشنيدي كه مي‌گن» همه ما به طور معمول روزي يك يا چند بار از اين عبارت‌ها در گفتگوي روزانه خود بهره مي‌گيريم و در ادامه هم سخني منظوم يا منثور كه در اصطلاح ضرب‌المثل مي‌گويند به اين گزاره‌ها مي‌افزاييم تا مقصود خود را بهتر به مخاطب منتقل كنيم اما آيا تا به حال از خودمان پرسيده‌ايم كه چند ضرب‌المثل در حافظه داريم يا به نظر شما زبان فارسي با همه پيشينه‌اش امكان بهره‌گيري از چند ضرب‌المثل را به فارسي‌زبان‌ها مي‌دهد؟ يكهزار،10 هزار، 20 هزار يا شايد هم رقمي فراتر از آن؟

به نوشته «جام جم»، دكتر حسن ذوالفقاري، پژوهشگر فرهنگ عامه كه به تازگي همراه يك تيم پژوهشي مجموعه‌اي از ضرب‌المثل‌ها را در قالب يك فرهنگنامه منتشر كرده است در اين رابطه به «جام‌جم» مي‌گويد: آنچه كه ما تا به امروز تدوين كرده ايم حدود 110 هزار ضرب‌المثل را شامل مي‌شود اما معتقديم به همين تعداد يعني حداقل حدود 100 هزار ضرب‌المثل ديگر در زبان فارسي و بويژه گويش‌هاي مختلف آن وجود دارد كه متاسفانه هنوز گردآوري و تدوين نشده است.

حسن ذوالفقاري با اشاره به اهميت و جايگاه ضرب‌المثل‌ها مي‌افزايد: مقوله ضرب‌المثل‌ها يكي از شاخص‌هاي ميزان و غناي فرهنگي يك ملت است و اگر ملتي ضرب‌المثل‌هاي فراواني داشته باشد مي‌توان استنباط كرد كه غناي تفكر و انديشه بالايي دارد و مردم ايران هم از ديرباز در حوزه مثل‌سازي و سخنان حكيمانه زبانزد بوده‌اند.

وي ادامه مي‌دهد: در ايران باستان ما صدها اندرزنامه داشتيم و پس از اسلام هم اين فرهنگ با فرهنگ غني اسلامي در هم آميخته است و با يك توان مضاعف و بالاتر مثل‌سازي در زبان فارسي ادامه يافته است.

اين پژوهشگر فرهنگ عامه ريشه گردآوري و تدوين ضرب‌المثل‌ها را قرن يازدهم به بعد و كتاب جامع‌التمثيلحبله رودي عنوان مي‌كند و همچنين با اشاره به تلاش‌هايي كه شخصيت‌هايي چون علامه دهخدا، شاملو و ابراهيم شكورزاده در اين زمينه انجام داده‌اند، مي‌گويد: با همه اين تلاش‌ها شايد تنها 10 درصد اين گنجينه تا به امروز مكتوب شده باشد اما متاسفانه در ميان نهادهاي مرتبط با زبان و ادب فارسي اين دغدغه چندان وجود ندارد و ما هم همين اواخر به اجبار و به دليل مشكلات مالي دفترمان را تعطيل كرديم.

اين اتفاق در حالي است كه به گفته ذوالفقاري، خاموشي هر سالمند و پير بويژه در روستاها و با گويش‌هاي مختلف همانند از ميان رفتن يك كتابخانه با ده‌ها نسخه خطي است كه بايد به سراغشان رفت و گنجينه شفاهي آنها را گردآوري و نگهداري كرد.

از سوي ديگر دكتر حسن انوري عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي با اشاره به اين كه فرهنگستان حدود 4 سال پيش مجموعه‌اي از ضرب‌المثل‌ها را منتشر كرد به «جام‌جم» مي‌گويد: البته ما در فرهنگستان بخش يا گروه خاص پژوهشي درارتباط با ضرب‌المثل نداريم و فكر مي‌كنم ضرورت شكل‌گيري چنين گروهي وجود دارد.

انوري ادامه مي‌دهد: با توجه به اهميتي كه فرهنگ عامه و ضرب‌المثل‌ها دارند اگر پژوهش خاصي در اين زمينه وجود داشته باشد و در فرهنگستان طرح شود فكر مي‌كنم كه در حد و توان از آن حمايت شود.

انوري حتي معتقد است كه ضرب‌المثل‌ها به دليل حوزه وسيع مطالعاتي و تاثير مستقيم و عمده‌اي كه بر زبان و فرهنگ يك ملت دارند مي‌تواند گرايش آموزشي خاصي در دانشگاه داشته باشد و يا حداقل مي‌توان پژوهشكده و مركزي فعال را براي آن در نظر گرفت.

در همين رابطه به سراغ دكتر منوچهر اكبري رئيس دانشكده ادبيات دانشگاه تهران رفتيم و اين پيشنهاد آموزشي مبني بر ايجاد گرايش خاص «مثل‌شناسي» را با وي طرح كرديم.

اكبري به «جام‌جم» مي‌گويد: ما در دانشگاه تهران چند وقتي است كه ايجاد گرايش در رشته زبان و ادبيات فارسي را دنبال كرده‌ايم و همه هدف ما هم اين است كه دانشجوي زبان و ادبيات فارسي متخصص بار بيايد به مانند پزشكي كه در يك گرايش خاص متخصص مي‌شود.

وي ادامه مي‌دهد: درباره گرايش مثل‌شناسي هم بايد بگويم هنوز در ميان همين گرايش‌هاي جديد مانند ادبيات داستاني، پايداري، و... كه تعريف كرده‌ايم چيزي با اين عنوان وجود ندارد اگرچه خود من معتقدم چنين موضوعي پتانسيل طرح گرايش در رشته زبان و ادبيات فارسي را ندارد و حداكثر چند واحد به آن مي‌توان اختصاص داد و اگر قرار بر گرايش باشد در رشته زبان‌شناسي بيشتر قابل پيگيري است تا زبان و ادبيات فارسي.

رئيس دانشكده ادبيات دانشگاه تهران البته به نكته ديگري هم اشاره مي‌كند و مي‌گويد: ضمن توجه ويژه به ضرب‌المثل‌هايي كه ميراث فرهنگي ما هستند نبايد از تحولات زبان و اصطلاحات در دوره معاصر هم غافل شد و بسياري عبارت‌ها وجود دارد كه به تازگي به زبان اضافه شده‌اند كه خود اين هم جاي پژوهش جدي دارد و دوستاني كه در اين زمينه كار مي‌كنند بايد در كنار پرداختن به ضرب‌المثل‌هاي پيشينيان به دوران معاصر هم توجه داشته باشند.