لزوم پرسش از موسوي و ديگر كانديداها

اندک توجهي که به يادداشت قبلي اينجانب شد، مشوق من در ادامه نوشتن است. لازم است تصريح کنم که مطالب نوشته شده در اينجا و در يادداشت قبلي و ـ اگر خدا بخواهد ـ نوشته‏هاي آينده، تنها نظريات شخصي بنده است و شخص ديگري مسئول آن نيست. با تشکر از تابناکيان که امکان طرح اين مباحث را براي من فراهم کردند.

بعد از انتشار يادداشت اينجانب، بسياري از افراد غريبه و آشنا اظهار کردند که «موسوي به اين سؤالات جواب داده» و مرا به مجموعه سخنراني‏ها، بيانيه‏ها و به ويژه به کنفرانس مطبوعاتي هفته گذشته ايشان حواله ‏دادند. بعضي از دوستان و نزديکان من نيز به لزوم فراموش‌نکردن اولويت اصلي و عدم‌تضعيف موسوي و اصلاح‏طلبان اشاره ‏کردند. از اين رو بايد توضيح دهم که چرا مداقه و پرس‏وجو درباره موسوي و ساير نامزدان، رفتاري عقلاني و حتي الزامي است.

ابتدا بايد اشاره کنم که فعاليت انتخاباتي ميرحسين موسوي، سيري صعودي و مثبت داشته، هر چند که شروع آن گيرا نبوده است. در شرايطي که بعد از ماه‏ها انتظار، خاتمي حضور خود در انتخابات را اعلام کرده بود، نحوه و زمان ورود موسوي صورت خوشي نداشت. بيانيه اعلام نامزدي ايشان نيز نمي‏توانست اصلاح‏طلباني همچون حزب مشارکت را راضي کند. اما بعد از آن، فعاليت‏هاي انتخاباتي موسوي شکلي فراگير و خلاق‏ به خود گرفت. سخنان موسوي ـ ‏به ويژه در کنفرانس 17 فروردين ‏ـ ذهني عملگرا، آگاه و دورانديش را به تصوير مي‏کشد؛ صحبت‏ها و بحث‏هاي ايشان و طرح موضوعات ريشه‏اي و مهمي ـ‏ همچون قانون‏گريزي، عدم‌شفافيت اطلاعاتي، تلويزيون خصوصي، حقوق شهروندي، جمع‏آوري گشت ارشاد، لزوم اعتماد به جوانان و خيالي‌بودن مافياي نفتي نيز مايه اميدواري امثال من است و جنب‏وجوشي در محافل سياسي، دانشجوِيي و روشنفکري به نفع مهندس موسوي برانگيخته است. بايد منتظر شد و ديد که آيا اين جنب‏وجوش شکل فراگير اجتماعي به خود خواهد گرفت يا خير؟

در چنين شرايطي، رأي اينجانب نيز به آقاي موسوي است، اما اين رأي ناشي از اطمينان قاطع به توانايي‏ها و برنامه ‏ايشان نيست بلکه ضرورتي لاعلاج است که از الزامات سياسي و عدم‌وجود انتخابي ديگر سرچشمه مي‏گيرد. ادامه وضعيت کنوني بر دستگاه مديريت کلان و انتخاب مجدد آقاي احمدي‏نژاد براي کشور فاجعه‏بار خواهد بود. پايان‌دادن به اين وضع آشفته، اولويتي است که نبايد قرباني نظرات شخصي و احساسات شود. اما آگاهي از چنين اولويتي نبايد مانع از طرح پرسش انتقادي از ميرحسين و ساير نامزدها شود. اول آن که به قول خود آقاي موسوي، اين حق مااست و نامزدان نبايد انتظار محبت ويژه‏اي از ما داشته باشند و دوم آن که برخلاف نظر برخي، سياست‏هاي ميرحسين هنوز شفاف نيست. اشاره کردم که سخنان هفته پيش آقاي موسوي را بسيار پسنديدم، اما سخنراني‏هاي آقاي خاتمي ـ‏در طول مبارزات انتخاباتي سال 76 و دوره اول رياست‏جمهوري‏ـ برايم بسيار مهيج‏تر بود، ولي در نهايت مانع از شکست اصلاحات و سرخوردگي من و امثال من نشد. مشکلي که وجود دارد به طور خاص مربوط به ميرحسين نيست، بلکه ضعفي ريشه‏اي در سياست و فعاليت سياسي در ايران است. همگان مي‏دانند که در ايران احزاب سياسي به معناي مدرن آن وجود ندارند. اين کاستي، معضلات و گرفتاري‏هاي خاص خود را به همراه داشته و يکي از آن‏ها به شيوه مبارزات و تبليغات انتخاباتي مربوط مي‏شود که به شکل ناعادلانه‏اي به ضرر رأي‏دهندگان و به نفع منتخبان است، (در اين‏جا از دوست خود آريا برزن محمدي تشکر مي‏کنم که با تيزبيني به تبيين اين مسئله پرداخت و من در اين‏جا تنها آن نظر را بسط مي‏دهم.)

در انتخابات، به ويژه انتخابات رياست جمهوري، شخصيت و ميزان جاذبه يا همان کاريزماي نامزدان تأثير مهمي در قضاوت رأي‏دهندگان دارد. اين خصيصه تقريباً جهاني‏است، اما برنامه‏هاي نامزدان به همان اندازه در نتيجه انتخابات مؤثر است. در حالي که در ايران شخصيت نامزدان به محور اساسي مسئله تبديل شده و مبارزات انتخاباتي را به شعارهاي کلي و غيرقابل پيگيري محدود کرده است. آقاي خاتمي با کاريزماي شخصي و شعارهاي «مردم‏سالاري، جامعه مدني و قانون‏گرايي» سوار بر موج دوم خرداد به کاخ رياست‏جمهوري رفت و آقاي احمدي‏نژاد با رفتار رجائي‏وار و شعارهاي عوام‏پسندانه‏اي همچون «بردن نفت بر سر سفره مردم» به پيروزي رسيد. در ايران نامزدان انتخاباتي تنها به تکرار اين شعارها و در بهترين شرايط به ارايه رئوس کلي طرح‏هاي خود مي‏پردازند اما برنامه‏اي درباره نحوه اجراي اين شعارها ارائه نمي‏دهند. در اين ميان آن‏چه در تبليغات انتخاباتي ايشان ديده نمي‏شود، سندي است که در الفباي سياسي به «مانيفست انتخاباتي» موسوم است. اين سند، برنامه‏اي جامع و ملموس است که در آن نامزدان، اجراي دقيق سياست‏هاي مشخصي را التزام ‏داده و وعده‏هاي انتخاباتي خود را روشن و قابل‏اندازه‏گيري مي‏کنند.

فقدان چنين رويه‏اي در ايران به حاکم‌شدن کلي‏گويي و شعارهاي زيبايي مي‏انجامد که راه را براي فرار از پاسخ‏گويي و عدم مسئوليت‏پذيري مسئولان هموار مي‏کند. در بهترين شرايط بر سر مفهوم و قرائت شعارهاي انتخاباتي اختلاف و سوءتفاهم رخ مي‏دهد، همان‏طور که در دوره خاتمي بر سر مفهوم «جامعه مدني» اتفاق افتاد. در بدترين شرايط، برگزيدگان مدتي بعد از انتخاب منکر شعار اصلي خود مي‏شوند! همان‏طور که جناب احمدي‏نژاد استفاده از شعار «بردن نفت بر سر سفره مردم» را انکار کردند. مباحث و رنوس کلي مطالب ارائه‌شده توسط آقاي موسوي نيز تا به حال از اين قاعده مستثني نبوده و در برخي موارد کاملاً مبهم است. بحث درباره «لزوم نگاه نو به بخش خصوصي» از جمله اين موارد است؛ فراموش نکنيم که رئيس‏جمهور کنوني هم داراي نگاه خاصي به بخش خصوصي‏است و در اين اواخر اظهار کردند که «اقتصاد خصوصي بايد اقتصادي مردمي باشد» !؟ چنين اظهارات مبهمي به ادامه وضعيت فعلي خواهد ‏انجاميد که دولت به جاي واگذاري بنگاه‏هاي تحت قيموميت خود، آن‏ها را از ‏دستي دولتي گرفته و به دست شبه‌دولتي ديگري مي‏دهد. سخنان ميرحسين درباره تنش‏زدايي در سياست خارجي و اين که «بايد ديد لحن متفاوت اوباما چه تغييرات عملي در سياست‏هاي آمريکا خواهد داشت» نيز تکرار همان روشي است که از زمان رياست‏جمهوري هاشمي رفسنجاني بر ديپلماسي ايران حاکم بوده است. تکرار حرف‏هاي هميشگي و ارائه ندادن رويکرد و برنامه به عدم وجود استراتژي تعبير خواهد شد.

البته آقاي موسوي در مورد برنامه فوري و کوتاه‌مدت اقتصادي خود به ارائه جزئيات دقيق پرداخته‏اند؛ بازنگري بودجه سال جاري، کنترل تورم، بازسازي دستگاه‏هاي مديريتي و چاره‌انديشي درباره کسري بودجه خطرناک امسال در دستور کار فوري دولت آينده‏ است. متأسفانه حداقل بين 3 تا 6 ماه اول دولت آينده صرف رفع‏ورجوع مسائل پايه‏اي خواهد ‏شد که بديهي‌بودن آن‏ها تنها بر جناب احمدي‏نژاد و مشاوران و طرفداران ايشان پوشيده است. گرفتاري هم در اين‏ است که ما هنوز بر سر پايه‏ها مانده‏ايم؛ قانون‏گرايي پايه است! بودجه‏نويسي پايه است! برنامه‏ريزي پايه است! اين در حالي است که مشکلات زيربنايي‏اي که سال‏ها آنها را نديده انگاشتيم کم‏کم گريبانمان را مي‏گيرند و به همين جهت امسال كه «سال اصلاح الگوي مصرف» است، در آن و آقاي موسوي به درستي از اداره صحيح «منابع کمياب» سخن مي‏گويند. از اين رو با قاطعيت مي‏توان گفت که انتخابات بعدي حساس‏ترين انتخاب ملت در 20 سال گذشته است؛ با قاطعيت مي‏توان گفت که از بعد از پايان جنگ با چنين حجم عظيمي از خطرات و مشکلات سياسي و اقتصادي و نابساماني‏هاي اجتماعي روبه‏رو نبوده‏ايم. انتخابات آتي مي‏تواند نخستين گام ما جهت رفع اين معضلات باشد، اما اولين قدم در حل عارضه، پذيرش و طرح صادقانه آن است والا به فرموده خواجه عبدالله:
عمر بر باد کردم و برتن خود بيداد کردم، گفتي و فرمان نکردم، درماندم و درمان نکردم.

در چنين شرايطي بايد از آقاي موسوي و ساير نامزدان خواهان ارايه برنامه دقيق شويم و از ايشان بخواهيم که قرائت خود از شعارهايي همچون «بازگشت به اصول» و «نگاه نو به بخش خصوصي» را بازگويند. اينجانب نيز ديگر در اين‏باره بيتابي نکرده و منتظر برنامه‏هاي ايشان در دو ماه آينده مي‏مانم. اميدوارم که آقاي موسوي در اين فاصله با ارائه برنامه‏هاي خود و يا با اقداماتي عملي به پرسش‏هاي امثال بنده پاسخ داده و آغازگر بدعت فرخنده‏اي در تاريخ سياسي ايران باشند.

به اميد چنين روزي
احسان عبده تبريزي
دانشجوي دکتراي تاريخ و مطالعات خاورميانه، دانشگاه دورهام