عدم واکنش ایران، اسرائیل و هند به «توافق مکه»؛ پیمان نظامی عربستان، ترکیه و پاکستان چرا شکل گرفت؟

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، «رویترز» در گزارشی می‌نویسد: «عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه روز جمعه در مکه توافقنامه دفاعی مشترکی را امضا کردند که متحدان سنی‌مذهب ایالات متحده را در پی آتش‌سوزی منطقه‌ای که آتش موشکی ایران را بر سر صادرکنندگان نفت خلیج فارس گشوده است، به هم پیوند می‌دهد.

ایران و متحدانش از ۲۸ فوریه (۹ اسفند) که ایالات متحده و اسرائیل پس از سال‌ها آشوب منطقه‌ای، حملات بزرگی را علیه آن آغاز کردند، به عربستان و دیگر کشور‌های حوزه خلیج فارس حمله کرده و محموله‌های انرژی آنها را محاصره کرده‌اند.

توافقنامه «دفاع مشترک مکه» با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه طراحی شده است و در بیانیه مشترک آنها آمده که حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد.

با این حال، این بیانیه جزئیاتی درباره تعهداتی که هر یک پذیرفته‌اند، ارائه نمی‌دهد و مشخص نیست که این توافق تا چه اندازه آنها را به اقدام نظامی خاصی در دفاع از یکدیگر ملزم می‌کند.

جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، گفت که این توافق علیه هیچ کشور خاصی نیست. یک مقام ترکی نیز افزود که این توافق کاملاً دفاعی است و هیچ یک از توافقات موجود این کشور‌ها با سایر دولت‌ها را لغو نمی‌کند.

این سه کشور نگرانی‌های مشترکی درباره مواضع نظامی روزافزون تهاجمی اسرائیل و ایران دارند، در حالی که متحد دیرینه آنها یعنی ایالات متحده، برای مهار آشوب منطقه‌ای که باعث بحران انرژی جهانی شده، دست و پنجه نرم می‌کند.

نمادگرایی سیاسی قدرتمند

عبدالعزیز ساگر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس، یک اندیشکده مستقر در عربستان، گفت: «سه کشور از تأثیرگذارترین کشور‌های جهان اسلام در زمان عدم‌اطمینان فزاینده گرد هم آمده‌اند و این نشان‌دهنده تمایل روزافزون قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.»

ساگر افزود: «چارچوب سه‌جانبه می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی سه کشور را تقویت کرده و به ظهور معماری امنیتی با محوریت بیشتر منطقه‌ای کمک کند.»

ترکیه دارای دومین ارتش بزرگ ناتو است. عربستان میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان است، در حالی که پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای محسوب می‌شود.

با این حال، رائد کریملی، معاون وزیر امور خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، در پستی در شبکه‌های اجتماعی گفت که این توافق نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد یک محور نظامی یا بلوک فرقه‌ای نیست.

وی افزود: «این توافق همچنین به هیچ جاه‌طلبی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی مرتبط نیست.»

اگرچه پاکستان سال گذشته با عربستان توافق دفاعی متقابل امضا کرد، اما تاکنون به حملات ایران به این کشور پاسخ نظامی نداده است. همچنین مقامات پاکستانی گمانه‌زنی‌ها درباره امکان گسترش بازدارندگی هسته‌ای خود به متحدان را کم‌اهمیت جلوه داده و سال گذشته در مورد توافق با عربستان گفتند که سلاح‌های اتمی «در دستور کار نیست».

پاکستان و ترکیه همچنین از ائتلاف دفاعی دریایی که عربستان برای حفاظت از کشتیرانی منطقه‌ای و مسیر‌های انرژی اعلام کرده، حمایت کرده‌اند.

این توافق روز جمعه در مکه توسط محمد بن سلمان، ولی‌عهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان امضا شد و پس از نزدیک به یک سال مذاکره، که رویترز در ژانویه گزارش کرده بود، حاصل شده است.

این پیمان بر روابط دیرینه نظامی بنا شده است

خاورمیانه از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است که در آتش می‌سوزد.

اسرائیل در غزه جنگ به راه انداخته، به جنوب لبنان حمله کرده و مناطقی را در سوریه تصرف کرده و همچنین دو کارزار هوایی علیه ایران به راه انداخته است. تهران نیز به عربستان، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل حمله کرده است.

اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه خاورمیانه قرار دارند، از حملات مستقیم قابل توجهی در امان مانده‌اند، اما هر دو برای آرام‌سازی درگیری‌هایی که امنیت و اقتصاد آنها را تهدید می‌کند، نگران هستند.

برای عربستان، سه سال درگیری در خاورمیانه، صادرات نفت و برنامه‌های توسعه بلندپروازانه آن را به خطر انداخته و سوالات جدی در مورد قابلیت اطمینان چتر امنیتی دیرینه ایالات متحده ایجاد کرده است.

برجو اوزچلیک، همکار ارشد تحقیقاتی در مؤسسه RUSI در زمینه امنیت خاورمیانه، گفت که این توافق بر متوازن‌سازی هژمونی ایران در منطقه و ایجاد بازدارندگی در برابر اسرائیل متمرکز است، نه حرکت به سمت رویارویی با تهران.

اوزچلیک گفت: «به نظر من هدف دقیقاً برعکس است.»

پاکستان دهه‌هاست که به نیرو‌های سعودی آموزش و کمک فنی ارائه می‌دهد، در حالی که ترکیه و پاکستان تبادل ناوچه و هواپیمای آموزشی داشته‌اند. عربستان نیز خریدار عمده پهپاد‌های ترکی است.

پاکستان حدود ۸۰۰۰ سرباز، جنگنده، پهپاد و سامانه دفاع هوایی را در این کشور مستقر کرده و با کویت برای ارائه امنیت در ازای همکاری انرژی و سرمایه‌گذاری، مذاکره کرده است.

دفتر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، از اظهار نظر خودداری کرد. سخنگوی وزارت خارجه هند نیز گفت که این پیمان تحولی است که این کشور از نزدیک دنبال می‌کند. ایران نیز بلافاصله اظهار نظری نکرد.