اروپا به‌دنبال شکار موشک‌های هایپرسونیک؛ رهگیر جدید MBDA چه می‌کند؟

به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، اروپا برای مقابله با یکی از دشوارترین تهدیدهای موشکی جهان به سراغ ساخت رهگیری رفته که قرار است موشک‌های هایپرسونیک مانورپذیر را در ارتفاعات بالای جو هدف قرار دهد؛ پروژه‌ای که شرکت چندملیتی MBDA هدایت آن را بر عهده دارد و حالا با اعلام برنامه پرواز یک نمونه نمایشی کامل تا پایان سال ۲۰۲۹، وارد مرحله حساس‌تری شده است. این طرح با نام HYDIS شناخته می‌شود و هدف آن فقط ساخت یک موشک سریع‌تر نیست؛ اروپایی‌ها می‌خواهند زنجیره‌ای از کشف، پیش‌بینی مسیر، محاسبه نقطه برخورد و انهدام هدف را ایجاد کنند که بتواند در برابر موشک‌هایی با مسیر پروازی غیرقابل پیش‌بینی واکنش نشان دهد.

خبر تازه را مدیران MBDA در نمایشگاه یوروناوال ۲۰۲۶ مطرح کرده‌اند. بر اساس توضیحات ارائه‌شده، رهگیر پیشنهادی چهارمرحله‌ای خواهد بود و برای مقابله با دو دسته تهدید طراحی می‌شود: موشک‌های هایپرسونیکی که در ارتفاع متوسط و با مسیر نسبتاً افقی حرکت می‌کنند و موشک‌های بالستیک که با زاویه تند به سمت هدف فرود می‌آیند. این ترکیب، مأموریت طراحی را دشوارتر می‌کند؛ زیرا رهگیر باید هم توان رسیدن سریع به ارتفاع درگیری را داشته باشد و هم در مرحله پایانی بتواند هدفی را دنبال کند که مسیر خود را تغییر می‌دهد.

بیشتر بخوانید!

چرا رهگیری موشک هایپرسونیک دشوار است؟

سرعت بالا تنها عامل دشواری مقابله با موشک‌های هایپرسونیک نیست. موشک بالستیک متعارف پس از پایان مرحله شتاب‌گیری، در بخش قابل توجهی از مسیر خود از الگوی حرکتی قابل پیش‌بینی‌تری پیروی می‌کند؛ سامانه‌های دفاع موشکی می‌توانند با استفاده از داده‌های راداری و محاسبات مسیر، محدوده احتمالی برخورد را تخمین بزنند و رهگیر را به سمت نقطه مناسب هدایت کنند. اما برخی وسایل گلاید هایپرسونیک پس از جداشدن از مرحله شتاب‌دهنده، در ارتفاعات بالای جو حرکت می‌کنند و امکان تغییر مسیر دارند. همین قابلیت مانور، محاسبه نقطه برخورد را به مسئله‌ای زمان‌مند تبدیل می‌کند؛ زیرا اطلاعاتی که چند لحظه قبل برای پیش‌بینی مسیر کافی بوده، ممکن است پس از یک تغییر جهت دیگر اعتبار نداشته باشد.

مدیران MBDA در توضیح چالش فنی HYDIS به محدوده ارتفاعی حدود ۳۰ تا ۴۵ کیلومتر اشاره کرده‌اند؛ منطقه‌ای که هدف می‌تواند در آن مانور دهد و با یک تغییر مسیر، نقطه پیش‌بینی‌شده رهگیری را ده‌ها یا حتی صدها کیلومتر جابه‌جا کند. در چنین مأموریتی، رهگیر نباید صرفاً به مختصاتی برود که هدف در لحظه کشف در آن قرار داشته است؛ سامانه باید مسیر احتمالی حرکت هدف را پیوسته محاسبه کند و در طول پرواز رهگیر، اطلاعات تازه را وارد مدل پیش‌بینی کند.

در طرح HYDIS ، الگوریتم‌های پیچیده و هوش مصنوعی برای پردازش داده‌ها، محاسبه مسیر احتمالی و انتخاب زمان و محل مناسب درگیری در نظر گرفته شده‌اند. این بخش به اندازه موتور و بدنه موشک اهمیت دارد؛ زیرا حتی رهگیری با شتاب بسیار بالا هم اگر بر اساس اطلاعات قدیمی یا تخمین اشتباه به سمت هدف حرکت کند، ممکن است فرصت درگیری را از دست بدهد. طبق توضیحات ارائه‌شده از سوی MBDA ، سرعت برخورد هدف و رهگیر می‌تواند به حدود پنج کیلومتر بر ثانیه برسد؛ سرعتی که دقت حسگرها، پردازش داده و هدایت نهایی را به یکی از حساس‌ترین بخش‌های طراحی تبدیل می‌کند.

موشک چهارمرحله‌ای؛ ترکیب فناوری‌های اروپایی

طرحی که MBDA در یوروناوال معرفی کرده، یک رهگیر چندمرحله‌ای است که برای رسیدن سریع به ارتفاع درگیری و حفظ توان مانور طراحی می‌شود. در این ساختار، پیشران‌های چندمرحله‌ای وظیفه شتاب‌دهی و رساندن رهگیر به محدوده مناسب را بر عهده دارند و سامانه هدایت باید در مرحله پایانی، هدف متحرک را با دقت بالا دنبال کند. شرکت ایتالیایی Avio در بخش پیشران‌های سوخت جامد نقش دارد و MBDA نیز از تجربه برنامه‌های موشکی پیشین خود، به‌ویژه خانواده Aster ، برای توسعه بخش‌هایی از کنترل پرواز استفاده می‌کند.

در بخش حسگرها و ارتباطات نیز قرار است چند شرکت بزرگ اروپایی مشارکت داشته باشند. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره ساختار توسعه جدید، Safran در حوزه حسگرهای هدایت نهایی، و شرکت‌هایی مانند Thales ، Saab و Leonardo در بخش ارتباطات و پیوندهای داده نقش خواهند داشت. این ترکیب نشان می‌دهد HYDIS فقط یک پروژه موشکی متعلق به یک شرکت نیست؛ طرحی صنعتی و چندملیتی است که تلاش می‌کند فناوری‌های مورد نیاز برای دفاع موشکی را در داخل اروپا توسعه دهد.

یکی از ویژگی‌های اعلام‌شده برای این رهگیر، قابلیت استفاده از سامانه‌های پرتاب عمودی دریایی است. MBDA اعلام کرده طراحی پیشنهادی با سلول‌های پرتاب عمودی Mark ۴۱ و نسخه‌های آینده سامانه Sylver قابل انطباق خواهد بود. این موضوع از منظر نظامی اهمیت دارد؛ زیرا در صورت تحقق، ناوهای مجهز به این پرتابگرها می‌توانند در آینده بخشی از شبکه دفاع موشکی اروپا باشند. البته سازگاری طراحی با یک پرتابگر به معنای آن نیست که موشک اکنون برای نصب روی ناوها آماده است؛ این قابلیت باید در مراحل بعدی توسعه و آزمایش به اثبات برسد.

MBDA همچنین از مفهوم انهدام مستقیم یا Hit-to-Kill سخن گفته است؛ روشی که در آن رهگیر با برخورد مستقیم به هدف، انرژی جنبشی لازم برای انهدام را فراهم می‌کند. چنین رویکردی به دقت بسیار بالای هدایت نهایی نیاز دارد. شرکت سازنده مدعی است طرح به‌گونه‌ای دنبال می‌شود که برای مقابله با هر هدف، حداکثر دو رهگیر شلیک شود؛ این عدد در حال حاضر بخشی از مشخصات اعلام‌شده طرح است و نباید آن را نتیجه آزمون عملیاتی یا عملکرد اثبات‌شده سامانه تلقی کرد.

رقابت HYDIS و HYDEF ؛ اروپا هنوز در مرحله انتخاب است

پروژه HYDIS تنها مسیر اروپایی برای توسعه رهگیر هایپرسونیک نیست. طرح دیگری با نام HYDEF و با محوریت شرکت اسپانیایی Sistemas de Misiles نیز در رقابت برای دریافت حمایت مالی مرحله بعدی قرار دارد. هر دو برنامه در مراحل ابتدایی از حمایت صندوق دفاعی اروپا برخوردار شده‌اند، اما قرار است در چارچوب برنامه کاری سال ۲۰۲۶، تنها یکی از این دو پیشنهاد برای دریافت اعتبار مرحله بعد انتخاب شود.

طبق گزارش منتشرشده از اظهارات مدیران MBDA در پنجم نوامبر ۲۰۲۶، تصمیم‌گیری درباره تخصیص حمایت مالی جدید حدود ۱۰۰ میلیون یورویی قرار است تا پایان ماه نوامبر انجام شود. بنابراین در تاریخ انتشار این گزارش، نتیجه نهایی رقابت اعلام نشده است. MBDA برای مرحله فعلی HYDIS از ۸۰ میلیون یورو حمایت اروپایی و ۵۷ میلیون یورو مشارکت چهار کشور فرانسه، ایتالیا، آلمان و هلند برخوردار بوده است. شرکت اعلام کرده در صورت ورود به مرحله بعد، شبکه صنعتی پروژه گسترش پیدا می‌کند و شمار شرکای صنعتی و پژوهشی افزایش خواهد یافت.

در اطلاعات تازه‌تر منتشرشده از سوی MBDA درباره ساختار توسعه HYDIS ۲DP ، از مشارکت ۳۶ شریک و ۲۰ پیمانکار فرعی در ۱۷ کشور اروپایی سخن گفته شده است. این ساختار با ترکیب اولیه پروژه تفاوت دارد و نشان می‌دهد برنامه در حال بازآرایی صنعتی و فنی برای ورود به مرحله بعد است. اختلاف ارقام منتشرشده در گزارش‌های مختلف نیز به زمان اعلام اطلاعات و تفاوت میان ساختار اولیه و کنسرسیوم مرحله بعد مربوط می‌شود.

نکته مهم در زمان‌بندی پروژه، تفاوت میان آزمایش پروازی، نمایشگر کامل سامانه و ورود به خدمت است. MBDA در نشست یوروناوال از پرواز نمونه نمایشی کامل تا پایان ۲۰۲۹ سخن گفته، اما صفحه رسمی HYDIS ۲DP هدف پرواز یک نمایشگر کاملاً نماینده سامانه را در سال ۲۰۳۰ اعلام می‌کند. سازمان OCCAR نیز در معرفی برنامه اصلی HYDIS ، افق ورود به خدمت را حوالی سال ۲۰۳۵ مطرح کرده است. این تاریخ‌ها لزوماً متناقض نیستند؛ ممکن است به مراحل متفاوتی از توسعه و بلوغ سامانه اشاره کنند. آنچه روشن است، اروپا هنوز در حال توسعه و آزمودن فناوری‌های اصلی است و با یک سامانه دفاع موشکی عملیاتی روبه‌رو نیستیم.

نقطه ضعف اروپا کجاست؟

اروپا در حال حاضر برای مقابله با طیف متنوع تهدیدهای هایپرسونیک، به توانمندی‌های مستقل و یکپارچه‌ای که در قالب HYDIS دنبال می‌شود دست پیدا نکرده است. این پروژه قرار است بخشی از خلأ دفاع موشکی اروپا را پوشش دهد؛ خلأیی که با توسعه موشک‌های بالستیک پیشرفته و وسایل گلاید مانورپذیر در چین و روسیه جدی‌تر شده است. با این حال، ساخت رهگیر به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند. سامانه دفاعی باید هدف را به‌موقع کشف کند، اطلاعات آن را به شبکه فرماندهی منتقل کند، مسیر احتمالی را پیش‌بینی کند و داده‌های لازم را در اختیار رهگیر قرار دهد.

MBDA اعلام کرده HYDIS برای اتصال به طرح‌های هشدار زودهنگام فضایی اروپا، از جمله JEWEL و Odin’s Eye ، طراحی می‌شود؛ اما این شرکت تأکید کرده که سامانه باید حتی با اتکا به رادار دوربرد نیز عملکرد قابل قبولی داشته باشد. این شرط نشان می‌دهد طراحان نمی‌خواهند موفقیت رهگیر را به وجود یک شبکه فضایی کامل وابسته کنند. با این حال، کیفیت داده‌های اولیه و سرعت انتقال آن‌ها همچنان از عوامل تعیین‌کننده خواهد بود.

هزینه نیز یکی از چالش‌های اصلی است. مدیران MBDA گفته‌اند هدف‌گذاری شرکت، ساخت رهگیری با هزینه‌ای کمتر از یک‌سوم قیمت واحد موشک آمریکایی SM-۳ است؛ اما هنوز قیمت نهایی HYDIS مشخص نیست و مقایسه اعلام‌شده نیز به نسخه مشخصی از SM-۳ محدود نشده است. تولید انبوه چنین سامانه‌ای به بودجه قابل توجه، زنجیره تأمین پایدار و همکاری چند کشور نیاز دارد. اختلاف بر سر انتخاب HYDIS یا HYDEF نیز نشان می‌دهد اروپا هنوز درباره مسیر صنعتی و فنی نهایی به تصمیم قطعی نرسیده است.

پرونده HYDIS را باید فراتر از معرفی یک موشک تازه دید. اروپا می‌خواهد توان دفاع موشکی خود را از وابستگی به سامانه‌های موجود فراتر ببرد و برای تهدیدهایی آماده شود که مسیر حرکتشان در طول پرواز تغییر می‌کند. اما فاصله میان یک طرح مهندسی، نمونه آزمایشی و سامانه‌ای که بتواند در میدان نبرد به‌طور قابل اعتماد هدف را منهدم کند، فاصله‌ای کوتاه نیست. اگر برنامه طبق زمان‌بندی اعلام‌شده پیش برود، پایان دهه جاری زمان مشاهده نخستین دستاوردهای پروازی جدی خواهد بود؛ نه زمان استقرار یک سپر ضدهایپرسونیک کامل در سراسر اروپا.