خاورميانه، از خان محمد تا حاج قاسم

سينا خسروي در سرمقاله مردم سالاری نوشت:

پانصد سال پيش در پسين‌ گاه يک روز مردادي، آنگاه که دلاوران ايران زمين در نبردِ نابرابر چالدران عاقبت تاب توپ‌هاي عثمانيان را نياورده و علي‌رغم دلاوري‌هاي بي‌نظيرشان به خاک و خون غلتيدند، آن روز که رشادت‌هاي سردار شهيد ايران خان محمد استاجلو هم نتوانست قلّتِ سپاهيان «قزلباش» را در مقابل کثرت افراد «يني‌چري» جبران کند، نه شاه اسماعيل صفوي و نه سلطان سليم عثماني، هيچکدام نمي‌دانستند مرزبندي تازه‌اي در جغرافياي اين منطقه اسلامي پايه‌گذاري شده که شاکله آن تا قرن‌ها بعد زمينه ساز بروز تنش‌ها و بحران‌هاي بين مذاهب در خاورميانه خواهد بود.

صدها سال از جنگ چالدران گذشته و در خاورميانه امروز، نوادگان سلطان سليم سياست‌هاي متناقض و چند پهلويي اتخاذ کرده‌اند. از يک طرف شعار دموکراسي سرداده و داعيه حضور موثر در اتحاديه اروپا را دارند و از ديگر سو، نهان و آشکار از تروريسمي حمايت مي‌کنند که در سايه نامِ مجعول «دولت اسلامي»، ماشين کشتارش را در عراق و شام جولان مي‌دهد. به اعوانِ داعش اجازه مي‌دهند تا از مرز ترکيه گذشته و به محاصره کنندگان شهرهاي شمالي سوريه بپيوندند اما مرز را آنچنان بر کردها بسته که نه تنها حضوري در راستاي کمک به کوباني صورت نگيرد که کردهاي زخمي آنسوي خط مرزي نيز راهي به غير از مرگ نيابند. بيش از يک ماه از محاصره کوباني مي‌گذرد و در حاليکه اين شهر تنها دو کيلومتر با مرز ترکيه فاصله دارد اما آنکارا خودش را به راه ديگري زده است. علي‌رغم فشارهاي بين‌المللي در خصوص مواجهه جدي با داعش، به يکباره جنگنده‌هايش سر از شمال عراق درآورده و مواضعِ پ ک ک را بمباران مي‌کنند و اين سو در منطقه صفر مرزِ سوريه، ترک‌هاي آقچه قلعه از فاصله‌اي نزديک کماکان مرگ تدريجي کوباني را با چشم غيرمسلح به نظاره نشسته‌اند.

آنچه مسلم است عراقِ يکپارچه در معادلات آنکارا جايگاهي ندارد، بنابراين يکّه‌تازي ِداعش در عراق، زياد هم با اهداف ترکيه در تعارض نيست. از ديگرسو، ترکيه سرمايه‌گذاريِ سياسيِ سنگيني بر سقوط اسد در سوريه داشته و اکنون ترجيح مي‌دهد همسايگي با داعشيان را به جان خريده و اهتزاز پرچم‌هاي سياهشان را تماشاگر بوده اما طنين بشارتِ سقوطِ بشّار را هم، حتي از دوردست، کماکان در گوش داشته باشد. آنکارا از قطع هلال شيعي به دست داعش قلبا خوشحال است و از اينکه ميان تهران و بغداد، تهران و دمشق و حتي مقاومت لبنان فاصله بيفتد، رضايت کامل خواهد داشت. در روياهاي آنکارا تصرف دوباره موصل و تضعيف روزافزون کردها نقاط پررنگي هستند که از سال‌ها پيش حتي آن روز که آتاترک بخشي از توان کردها را در راستاي دستيابي به اهدافش در اختيار گرفت، ذهن نوادگان سلطان سليم را به خود مشغول کرده است.

در کنار تمامي دلايل فوق، بي‌شک بايستي پذيرفت حضور پررنگ کردها به عنوان بزرگترين قوميتِ فاقد پرچم سياسي، در داخل ترکيه و البته حوالي مرزهاي اين کشور، عامل اصلي بي تفاوتيِ ترکيه در نبرد کوباني است. بعد از اشغال عراق در سال 2003 و سرنگوني رژيم بعث و شکل‌گيري کردستانِ فدرال در اين کشور، نگراني ترکيه از پيشرفت کردها روبه فزوني گذاشت و تضعيف کردها از جمله اهدافي است که اين روزها هر وسيله‌اي آن را براي مردان تصميم سازِ آنکارا توجيه مي‌کند. امروزه نيمي از جمعيت کرد جهان در ترکيه زندگي مي‌کنند که با نرخ زاد و ولد بالا و مهاجرت‌هاي مکرّرِ و تغييراتي که در بافت جمعيتي کشورِ صاحب خانه ايجاد کرده‌اند، وحشت مردان ترکيه را دامن زده‌اند.

البته شايد در دراز مدت ترکيه مجبور شود در مقابل فشارهاي جامعه جهاني به نبرد سوريه ورود کند که البته اين ورود وقتي خواهد بود که امتيازات کافي را از آمريکا عليه اسد بگيرد. اوباما با وعده‌هاي صلحي که در ميتينگ‌هاي انتخاباتي‌اش به مردم آمريکا داده مجبور است به حمله هوايي عليه مواضع داعش در سوريه و عراق بسنده نموده و در جست‌وجوي يک نيروي زميني کمکي در کشورهاي منطقه باشد. پيشمرگه‌هايِ کرد يکي از اين کمک‌ها به شمار مي‌روند که البته از توان کافي براي مواجهه با داعش برخوردار نيستند. مي‌ماند ترکيه و البته ايران.

ترکيه که وضعيتش روشن است و تا باج‌هاي مورد نظرش را نگيرد به عرصه ورود نمي‌کند، البته احتمال همکاري ايران و آمريکا عليه داعش هم حداقل بر روي کاغذ صفر است. اما به قول اخضرابراهيمي، تا زماني که ايران بخشي از هر اقدام عليه داعش نباشد، نمي‌توان به شکست اين جانيان نوظهور اميد بست. چه کوباني تا مرز سقوط پيش رود و چه با تکيه بر بمباران جنگنده‌هاي ائتلاف و رشادت کم نظير مردمانش همانطور که تلِّ شعير و مرکز شهر راپس گرفت، بتواند اهالي دولت مجعول اسلامي را به کل از روستاهاي اطراف هم عقب براند، بازهم تهديد داعشيان به قوت خود باقيست و دست ائتلافيون دير يا زود چاره‌اي به جز دراز شدن به سوي ايران نخواهد داشت و حتي عاري از اشکال به نظر مي‌رسد که در معادلاتِ مبارزه عليه داعش، ايران به عنوان قدرت قابل احترام منطقه که از نفوذ شايان توجهي در عراق و سوريه برخوردار است، بخواهد طاقچه بالاي سياسي گذاشته و با گرفتن امتيازات ويژه حتي در خصوص پرونده هسته‌اي گامي محکم در دفع اين فتنه مخرّب بردارد. دير يا زود جبهه مبارزه با جاعلانِ ايدئولوژي خواهند فهميد که تا فرزندانِ چالدران به عرصه ورود نکرده و سبز و سفيد و سرخ بيرقشان را به رخِ سياه‌ترين پرچم جهان نکشند، ايدئولوگ‌هاي متظاهر همچنان به قدرت نمايي مشغول خواهند بود. به نظر مي‌رسد وقت آن رسيده تا دنياي امروز بداند ايران زمين هنوز هم سرداراني دارد که مي‌توانند بُرشي از توان نظامي پارسيان را به منصه ظهور قرار دهند.

بدون ترديد آنانکه تاريخ مي‌دانند و به تکرار آن ايمان دارند، امروز پس از گذشت 5 قرن، تجلّيِ دلاوري‌هاي شهيدي چونان خان محمد را در شهداي زنده‌اي همچون حاج قاسم ديده و براي دستيابي به ثبات و امنيت در خاورميانه امروز، چشم به راه حضور ايران خواهند ماند.