چرا «گزاره برگ» در سطح افکار عمومی جا افتاد؟

مذاکرات هسته‌ای میان ایران و شش قدرت جهانی پیرامون مباحث هسته‌ای در لوزان به تفاهمی رسید که می‌تواند مسیر سیاست خارجی ایران را دستخوش تغییرات اساسی کند؛ اما این اتفاق صرفاً سرآغازی برای تغییر فضای سیاسی کشور نبود و حتی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز پس از چند دهه یک اتفاق بزرگ رخ داد که اگر پی گرفته شود، برای زبان فارسی منشأ آثار ماندگاری خواهد شد.

به گزارش «تابناک»، یکی از نقدهایی که همواره به فرهنگستان زبان و ادب فارسی وارد بوده و چالشی پیش روی کارآمدی و اثرگذاری این مجموعه به حساب می‌آمد، سرعت عمل بسیار پایین فرهنگستان در معادل‌سازی برای واژگان غیرفارسی بود و این ضعف زمانی در سطح افکارعمومی نمود بیشتری می‌یافت که واژه‌ای تازه به سرعت جای خود را در ادبیات فارسی باز می‌کرد و متولی واژه‌سازی در غفلت بود.

در این میان، فرهنگستان آهسته آهسته اقدام به معادل‌سازی می‌کرد، ولی این واژه‌ها در سطح افکارعمومی جا نمی‌افتاد و بخش قابل توجهی از کوشش این نهاد در واژه‌سازی بی‌حاصل بود، زیرا مردم به واژه‌های بیگانه عادت کرده بودند و تغییر این عادت، بسیار دشوار‌تر و در مواردی غیرممکن بود و بدین شکل، کندیِ تولید واژه در این ساختار، تمامی کارکرد این نهاد را بی‌اثر می‌ساخت.

اما با مذاکرات هسته‌ای لوزان و طرح عبارت «Fact sheet / فکت شیت» که در غرب کلمه‌ای مرسوم است، در کشورمان معادلی نداشت و مسئولان فرهنگستان بلافاصله‌ واژه جایگزین «گزاره برگ» را ‌معرفی نمودند که هرچند نامفهوم بود و نمی‌توانست برای مخاطب فارسی‌زبان، گویای این واقعیت باشد که چنین متن یا گزارشی، تفسیری از یک تفاهم یا تعامل است، در عین حال توانست به سرعت جایگزین «Fact sheet / فکت شیت» شود.

این فراگیری در سطحی بود که رسانه‌های فارسی زبان غیرایرانی نیز از این واژه جایگزین در اخبار مرتبط با مذاکرات هسته‌ای استفاده کردند و ‌فرهنگستان توانست برای نخستین بار یک واژه را به سرعت معادل‌سازی و جایگزین کند. این اتفاق تنها به واسطه رویکرد اورژانسی برای معادل‌سازی واژه‌ای بود که تاکنون به گوش برخی‌ مسئولان نیز نخورده بود و اکنون همچنان باید درباره ماهیتش توضیح داد.

این اقدام اورژانسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی با چند دهه تأخیر رخ داد؛ اما مشخص شد همچنان می‌توان از این ظرفیت برای تقویت جایگاه زبان فارسی بهره‌برداری کرد و با سرعت عمل در واژه سازی ـ ولو واژه‌هایی که همچون گذشته معادل‌های ایده‌آلی نیستند ـ این عرصه را به دست گرفت و از این منظر، ‌ای کاش اهالی فرهنگستان با درک این واقعیت، سرعت عملشان را به‌‌ همان نسبت که در ماجرای اخیر دیدیم، افزایش دهند.

شاید بتوان این رویکرد را تنها راهکار اجرایی برای جا افتادن واژگان معادل فارسی قلمداد کرد و طبیعتاً در این راستا، باید فرهنگستان اقدام به معادل‌سازی بسیاری از واژه‌های کم‌کارکرد انگلیسی نظیر «Fact sheet / فکت شیت» کند و اساساً در مقطعی که یک واژه برجسته شد، تنها معادل فارسی که قبلاً انتخاب و تصویب شده، به عنوان ترجمه واژه انگلیسی برجسته شود و این ‌گونه نباشد که مسئولان فرهنگستان بلافاصله پس از کارکرد وسیع این واژه، به فکر ارائه سریع یک معادل فارسی برآیند.

از این منظر، به نظر می‌آید تغییر بخش‌هایی از ساختار فرهنگستان زبان و ادب فارسی در راستای روزآمدسازی و افزایش سرعت عمل این مجموعه ‌ضرورتی ‌انکار ناشدنی باشد و انتظار می‌رود متولی واژه‌گزینی در کشورمان به این روزآمدی متصل به سرعت عمل در تمامی ایام دست یابد و بدین طریق، فاصله اثرگذاری این نهاد در فضای عمومی کشور با سطح مورد انتظار کاهشی چشمگیر داشته باشد.