گازوئیل ارزان؛ یارانه ایرانی در جیب همسایه خارجی!/ کامیون‌ها بار می‌برند یا یارانه؟

به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، گازوئیل ارزان سال‌ها یکی از پایه‌های اصلی حمایت از بخش‌های مختلف اقتصاد ایران بوده؛ از حمل‌ونقل و کشاورزی گرفته تا معدن و صنایع. این سیاست در ظاهر با هدف کاهش هزینه تولید و حمایت از مصرف‌کننده اجرا می‌شود اما فاصله قابل توجه قیمت سوخت در ایران با کشور‌های همسایه پیامد‌های دیگری نیز به همراه دارد؛ از قاچاق سوخت گرفته تا کاهش انگیزه برای بهره‌وری انرژی و ایجاد مزیت مصنوعی برای برخی فعالیت‌های اقتصادی.

در چنین شرایطی، یارانه گازوئیل فقط در داخل کشور مصرف نمی‌شود. بخشی از انرژی ارزان می‌تواند در فرآیند تولید یا حمل کالا‌هایی مصرف شود که در نهایت به بازار‌های خارجی می‌رسند. به این ترتیب، بخشی از یارانه انرژی عملاً همراه کالا از کشور خارج می‌شود.

از قیمت پایین گازوئیل تا صادرات یارانه انرژی!

برای تولید هر کالا مجموعه‌ای از نهاده‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد و انرژی یکی از این نهاده‌هاست. زمانی که قیمت انرژی به‌مراتب پایین‌تر از ارزش اقتصادی آن تعیین شود، هزینه تمام‌شده کالا نیز کمتر از شرایطی خواهد بود که تولیدکننده انرژی را با قیمت واقعی خریداری کند. این موضوع در محصولاتی که مصرف سوخت بالایی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ماشین‌آلات کشاورزی، کامیون‌ها، تجهیزات معدنی و برخی فرآیند‌های تولیدی به گازوئیل وابستگی قابل توجهی دارند.

وقتی محصول تولیدشده با استفاده از این انرژی ارزان صادر می‌شود، بخشی از مزیت قیمتی ناشی از یارانه انرژی نیز به خریدار خارجی منتقل خواهد شد بنابراین در کنار ارزش خود کالا باید هزینه واقعی انرژی مصرف‌شده در زنجیره تولید و انتقال آن نیز مورد توجه قرار گیرد.

یارانه گازوئیل چگونه از کشور خارج می‌شود؟

یک محصول کشاورزی از مرحله آماده‌سازی زمین تا برداشت، بسته‌بندی و انتقال به بازار به سوخت نیاز دارد. پس از آن نیز ممکن است مسافت قابل توجهی با کامیون طی کند تا به مرز برسد. اگر سوخت مورد استفاده در این زنجیره با قیمتی بسیار پایین عرضه شود، بخشی از هزینه واقعی تولید و حمل از دوش تولیدکننده برداشته شده است. در صورت صادرات محصول، این مزیت در قیمت نهایی کالای صادراتی نیز اثر می‌گذارد. البته نمی‌توان همه صادرات محصولات کشاورزی را به یارانه سوخت نسبت داد. عواملی مانند آب‌وهوا، بهره‌وری زمین، دستمزد، قیمت نهاده‌ها، کیفیت محصول و دسترسی به بازار نیز در قیمت تمام‌شده نقش دارند.

 پیامدهای اختلاف قیمت گازوئیل ایران با کشور‌های همسایه

هرچه فاصله قیمت یک کالا در دو بازار بیشتر باشد، انگیزه انتقال آن از بازار ارزان به بازار گران نیز افزایش پیدا می‌کند. سوخت به دلیل قابلیت حمل، تقاضای دائمی و تفاوت شدید قیمت، یکی از کالا‌هایی است که این مسئله درباره آن اهمیت ویژه‌ای دارد. در سال‌های گذشته، اختلاف قیمت سوخت ایران با کشور‌های همسایه یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری قاچاق سوخت بوده؛ در این میان مرز‌های طولانی کشور و گستردگی شبکه حمل‌ونقل نیز امکان انتقال سوخت را افزایش می‌دهد.

قیمت گازوئیل در ترکیه و تأثیر آن بر قاچاق سوخت

قیمت دیزل در ترکیه در سپتامبر ۲۰۲۶ در محدوده حدود ۹۵ تا ۱۰۰ لیر در هر لیتر قرار داشته که مقایسه مستقیم این قیمت با نرخ داخلی ایران البته بدون در نظر گرفتن نرخ ارز، مالیات، هزینه‌های توزیع و سطح درآمد دو کشور تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد، اما فاصله قیمت‌ها به اندازه‌ای است که سوخت ارزان داخلی می‌تواند ارزش قابل توجهی در بازار‌های اطراف پیدا کند. همین اختلاف، انگیزه اقتصادی قاچاق را تقویت می‌کند. هرچه شکاف قیمت بیشتر باشد، سود بالقوه انتقال غیرقانونی سوخت نیز افزایش پیدا می‌کند و برخورد‌های انتظامی به‌تنهایی نمی‌تواند انگیزه اقتصادی شکل‌گرفته را از بین ببرد.

تأثیر گازوئیل ارزان بر بازار کامیون و حمل‌ونقل

اقتصاد حمل‌ونقل جاده‌ای ارتباط مستقیمی با قیمت سوخت دارد. هزینه سوخت یکی از اقلام مهم هزینه‌ای کامیون است و تغییر قیمت آن می‌تواند بر نرخ کرایه، قیمت کالا و سودآوری ناوگان اثر بگذارد. در عین حال نمی‌توان افزایش قیمت کامیون‌ها یا تقاضا برای خرید کامیون را فقط به قیمت پایین گازوئیل نسبت داد. قیمت خودرو‌های سنگین تحت تأثیر عواملی مانند محدودیت واردات، نرخ ارز، تورم، کمبود قطعات، عرضه کامیون، عمر ناوگان و میزان تقاضای حمل بار نیز قرار دارد. با این حال وجود سوخت ارزان یک مزیت اقتصادی برای ناوگان مصرف‌کننده ایجاد می‌کند.

قاچاق سوخت و تغییر کارکرد ناوگان حمل‌ونقل

زمانی که اختلاف قیمت سوخت به اندازه‌ای باشد که فروش آن در بازار مقصد درآمد قابل توجهی ایجاد کند، بخشی از جذابیت فعالیت حمل‌ونقل می‌تواند از جابه‌جایی کالا به جابه‌جایی سوخت منتقل شود. البته تعیین میزان دقیق این پدیده به آمار رسمی نیاز دارد و نمی‌توان بدون داده، سهم مشخصی برای آن تعیین کرد. اما از منظر اقتصادی، وجود اختلاف قیمت گسترده، انگیزه‌ای ایجاد می‌کند که در صورت ضعف نظارت می‌تواند به قاچاق منجر شود. در چنین شرایطی، منابعی مانند کامیون، سرمایه، جاده و نیروی انسانی به جای فعالیت مولد، بخشی از ظرفیت خود را صرف انتقال کالایی می‌کنند که اختلاف قیمت آن منشأ سود شده است.

تاثیر اصلاح قیمت گازوئیل بر کاهش قاچاق سوخت

کاهش شکاف قیمت داخلی و خارجی یکی از ابزار‌های اقتصادی برای کاهش انگیزه قاچاق است. با نزدیک شدن قیمت به سطح منطقه‌ای، سود ناشی از انتقال غیرقانونی سوخت کاهش پیدا می‌کند اما اصلاح قیمت گازوئیل بدون سیاست جبرانی می‌تواند هزینه تولید و حمل‌ونقل را افزایش دهد. افزایش کرایه حمل نیز در نهایت می‌تواند خود را در قیمت مواد غذایی و سایر کالا‌ها نشان دهد.

حمایت مستقیم به جای یارانه پنهان سوخت

یکی از گزینه‌های سیاست‌گذاری، تغییر شکل حمایت است. به جای آنکه همه مصرف‌کنندگان سوخت از قیمت بسیار پایین برخوردار شوند، می‌توان بخشی از منابع یارانه‌ای را مستقیم به خانوارها، کشاورزان، تولیدکنندگان و ناوگان حمل‌ونقل اختصاص داد. در این صورت، مصرف‌کننده واقعی همچنان از حمایت برخوردار خواهد بود، اما امکان کسب سود فقط از اختلاف قیمت سوخت کاهش پیدا می‌کند. این مدل البته به سامانه دقیق برای شناسایی مصرف‌کنندگان واقعی و نظارت بر توزیع نیاز دارد. در غیر این صورت، حذف یک رانت می‌تواند به ایجاد رانت دیگری منجر شود.

تفاوت صادرات رسمی گازوئیل با صادرات غیرمستقیم یارانه انرژی

سوختی که به شکل رسمی صادر می‌شود، با قیمت مشخص و در چارچوب تجارت خارجی به فروش می‌رسد و درآمد حاصل از آن به چرخه رسمی اقتصاد وارد می‌شود. در مقابل، زمانی که سوخت ارزان از طریق قاچاق یا در قالب نهاده مصرف‌شده در کالا‌های صادراتی از کشور خارج می‌شود، دولت ارزش واقعی انرژی مصرف‌شده را دریافت نمی‌کند. البته صادرات رسمی سوخت نیز به ظرفیت تولید، نیاز داخلی، هزینه صادرات، بازار مقصد و ملاحظات امنیت انرژی وابسته است و نمی‌توان آن را جایگزین ساده‌ای برای مصرف داخلی دانست.

حمایت هدفمند از کشاورزان و تولیدکنندگان

به جای یارانه یکسان برای تمام مصرف‌کنندگان، می‌توان حمایت را بر اساس میزان تولید، نوع فعالیت و مصرف واقعی تنظیم کرد. این روش به دولت امکان می‌دهد منابع محدود یارانه‌ای را به فعالیت‌هایی اختصاص دهد که ارزش افزوده و اشتغال بیشتری ایجاد می‌کنند و همزمان انگیزه قاچاق را کاهش دهد.

هدف از اصلاح قیمت گازوئیل؛ حذف رانت، نه حذف تولید

بحث درباره قیمت گازوئیل نباید به دوگانه «سوخت ارزان یا تعطیلی تولید» محدود شود. موضوع اصلی نحوه توزیع منابع یارانه‌ای است. اگر یارانه انرژی قرار است از تولید حمایت کند، بهتر است حمایت به خود تولیدکننده برسد، نه اینکه فقط بر اساس میزان سوخت مصرف‌شده توزیع شود. در چنین شرایطی، فعالیت‌های کم‌بازده و پرمصرف یارانه بیشتری دریافت می‌کنند و تولیدکننده‌ای که با بهره‌وری بالاتر کار می‌کند لزوماً از حمایت بیشتری برخوردار نیست. اصلاح تدریجی قیمت، حمایت مستقیم از اقشار و تولیدکنندگان، کنترل مصرف ناوگان و تقویت مقابله با قاچاق می‌تواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد.

یارانه گازوئیل باید به تولید برسد، نه قاچاق

گازوئیل ارزان به خودی خود سیاستی منفی نیست و می‌تواند در شرایط مشخص ابزاری برای حمایت از تولید و حمل‌ونقل باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که فاصله قیمت داخلی و خارجی آن به اندازه‌ای افزایش پیدا کند که یارانه انرژی به منبع رانت و قاچاق تبدیل شود.

در چنین وضعیتی، بخشی از منابعی که قرار بوده هزینه تولید را کاهش دهد، ممکن است در قالب سوخت قاچاق یا کاهش هزینه تولید کالا‌های صادراتی از کشور خارج شود. اصلاح این وضعیت بیش از آنکه به معنای حذف حمایت باشد، به معنای تغییر شکل حمایت است؛ حمایتی که به جای ارزان نگه داشتن یک نهاده برای همه، مستقیم به مردم، تولیدکننده واقعی و حمل‌ونقل مولد برسد.

اگر انرژی ارزان قرار است مزیت اقتصاد ایران باشد، این مزیت باید در نهایت به افزایش تولید، بهره‌وری و رفاه داخلی منجر شود؛ نه اینکه اختلاف قیمت آن با کشور‌های همسایه، خود به انگیزه‌ای برای خروج منابع و گسترش قاچاق تبدیل شود.