گفتگوی ایران و آمریکا درباره توافقی مرحله‌ای؛ بازگشایی هرمز و پایان محاصره دریایی در گام اول

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، رویترز در گزارشی اعلام کرده است منابع نزدیک به مذاکرات گفتند مذاکره‌کنندگان آمریکا و ایران در نیویورک در حال بررسی مسیری مرحله‌ای برای خروج از جنگ هستند که شامل بازگشایی تنگه هرمز توسط تهران و لغو محاصره اقتصادی ایران توسط واشنگتن می‌شود.

این تنگه به برگ چانه‌زنی اصلی در تلاش‌ها برای پایان دادن به درگیری تقریباً هفت‌ماهه آمریکا و ایران تبدیل شده است؛ ایران به دنبال رهایی از محاصره آمریکاست که اقتصادش را خفه کرده، و واشنگتن خواهان عبور آزاد کشتی‌ها در مسیر عرضه جهانی نفت است که اکنون تهران آن را مسدود کرده است.

مذاکرات با مانع بزرگی روبه‌روست، زیرا هیچ‌یک از طرف‌ها نمی‌خواهد نخستین طرفی باشد که اهرم فشارش را تسلیم می‌کند؛ این بر اساس اظهارات دو منبع ایرانی، دو مقام منطقه‌ای و دو منبع دیپلماتیک غربی به رویترز است. اما پشت موضع ایران، به رسمیت شناختن هزینه اقتصادی رویارویی طولانی‌مدت قرار دارد.

گفتگوی ایران و آمریکا درباره توافقی مرحله‌ای

یک مقام ارشد ایرانی گفت محتمل‌ترین راه برای پایان دادن به بن‌بست، ترتیبی مرحله‌ای خواهد بود: ایران اجازه عبور از هرمز را بدهد، در ازای لغو محاصره اقتصادی توسط آمریکا و احتمالاً دسترسی تهران به دارایی‌های مسدودشده.

او در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یک راه پیش‌رو حل مرحله‌ای بحران است. مرحله اول پایان دادن به محاصره و بازگشایی هرمز خواهد بود.»

این کار مستلزم آن است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، یک راه‌حل موقت دیگر را بپذیرد، پس از آنکه تفاهمی پیشین در ژوئیه فروپاشید. منابع گفتند بنابراین چالش اصلی پیش روی مذاکره‌کنندگان فقط طراحی توافق نیست، بلکه تضمین این است که هر امتیازی به‌اندازه کافی بادوام باشد تا دو طرف به آن اعتماد کنند.

ترامپ گفته است فکر می‌کند آمریکا و ایران می‌توانند پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ۳ نوامبر به توافق برسند. یک مقام ارشد اروپایی گفت ایرانی‌ها «فهرست بسیار طولانی از خواسته‌ها» دارند.

یک مقام کاخ سفید گفت هرچند «ایران برای توافق درمانده است، تمام برگ‌ها در دست ترامپ است و او هر تصمیمی را که برای آمریکا بهترین باشد اتخاذ خواهد کرد.»

او گفت ترامپ «در شرایط مناسب برای گفت‌و‌گو با ایران باز» مانده است، اما نیازی به مذاکره ندارد و آمریکا در «موقعیت بسیار قوی» قرار دارد، با کنترل تنگه هرمز و اقتصادی ایرانی که «در حال فروپاشی» است.

این مقام گفت «تحریم‌های کوبنده» و «یکی از موفق‌ترین محاصره‌ها در تاریخ» اقتصاد ایران را فلج کرده و ایران را کاملاً ورشکسته کرده است. او گفت ترامپ راضی است بگذارد «فروپاشی اجتناب‌ناپذیر ایران» رخ دهد، به جای اینکه تهران «بازی‌اش دهد».

دنیس راس، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا، گفت فقط ۳۰ درصد احتمال دارد توافقی پیش از رأی‌گیری حاصل شود، اما ممکن است دو طرف دلایل قوی‌تری برای توافق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای داشته باشند تا پس از آن.

راس گفت: «محاصره است که واقعاً ایرانی‌ها را تحت فشار می‌گذارد. دارد آنها را خفه می‌کند.»

توافق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای می‌تواند به سود ترامپ باشد، چون بازگشایی هرمز می‌تواند تنش‌ها در خلیج فارس را کاهش دهد، قیمت نفت را مهار کند و به پایین آمدن قیمت‌های حساس سیاسی بنزین در آمریکا کمک کند.

شانس ایران برای به دست آوردن تسهیل اقتصادی بسیار مورد نیاز ممکن است تا زمانی که ترامپ انگیزه سیاسی بیشتری برای معامله دارد، بیشتر باشد.

راس گفت پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، ترامپ ممکن است با محدودیت‌های کمتری روبه‌رو شود و بیشتر مایل باشد فشار را تشدید کند یا گزینه‌های نظامی را بررسی کند.

این بدان معناست که انتخابات میان‌دوره‌ای ممکن است کمتر ضرب‌الاجلی برای دیپلماسی باشد و بیشتر برای حفظ شرایطی که تلاش‌های دیپلماتیک را ممکن می‌کند. اگر واشنگتن و تهران نتوانند پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای اهرم فشار را به توافق تبدیل کنند، پنجره دیپلماتیک می‌تواند هم‌زمان با رشد خطر تشدید تنش، تنگ‌تر شود.

مقام ایرانی گفت تهران حتی در حالی که به دنبال راه خروج دیپلماتیک است، خود را برای احتمال جنگ دوباره با واشنگتن آماده می‌کند و آمریکا را متهم می‌کند که از محاصره اقتصادی و تهدید زور به عنوان ابزار‌های اجبار استفاده می‌کند.

مقام ارشد ایرانی گفت: «انگشتان ما روی ماشه است. آمریکایی‌ها می‌دانند چه باید بکنند، اما به دلیل خواسته‌های افراطی‌شان، شانس اینکه دیپلماسی این را حل کند بسیار پایین است.»

منابع منطقه‌ای گفتند تهران حاضر است خواسته پرداخت عوارض ترانزیت برای استفاده از تنگه هرمز را از توافق اصلی حذف کند و آن را در پیوستی جانبی بگذارد، زیرا پایان دادن به محاصره به اولویت فوری‌تری تبدیل شده است.

کشور‌های خلیج فارس پیشنهاد پرداخت عوارض ترانزیت را رد کرده‌اند. منابع منطقه‌ای گفتند هر ترتیبی موقتی خواهد بود، نه رها کردن رسمی موضع ایران.

آمریکا فشار اقتصادی را بر ایران تنگ‌تر کرده و تحریم‌های جدیدی را بر محاصره‌ای افزوده که صادرات نفت ایران، منبع مهمی از ارز سخت، را قطع کرده است.

این ماه، آمریکا شرکت‌های هواپیمایی تجاری باقی‌مانده ایران و شبکه‌های پشتیبان آنها را هدف گرفت، به عنوان بخشی از کارزاری برای قطع شریان‌های اقتصادی که دولت و سپاه پاسداران قدرتمند را سرپا نگه می‌دارد. ترامپ هشدار داد اقتصاد ایران می‌تواند «بپوسد» مگر اینکه به توافق برسد.

او گفت: «ایران در درجه اول بر اعمال عوارض در هرمز متمرکز نیست، بلکه بر حفظ کنترل اداری خود بر این آبراه متمرکز است.» «ایران ممکن است حاضر باشد مسئله عوارض را به تعویق بیندازد، اما قرار نیست کنترل اداری تنگه را رها کند.»

در قلب دیپلماسی در نیویورک یک تنش بنیادین قرار دارد. واشنگتن می‌خواهد فشار به امتیازدهی منجر شود، تهران می‌خواهد فشار پیش از دادن امتیاز‌ها برداشته شود، و کشور‌های خلیج فارس می‌خواهند مناقشه حل شود بدون اینکه آبراه‌های راهبردی منطقه به برگ‌های چانه‌زنی همیشگی تبدیل شوند.

ترس از یک مناقشه بی‌پایان

در نشستی جداگانه با ترامپ در نیویورک، رهبران خلیج فارس خواهان شفافیت درباره نقشه نهایی واشنگتن پس از انتخابات میان‌دوره‌ای شدند، از جمله درباره اینکه آیا آمریکا اگر ایران از بازگشت به مذاکرات خودداری کند، اقدام نظامی را از سر خواهد گرفت یا نه.

منابع منطقه‌ای گفتند آنها رد جمعی خود را نسبت به هرگونه کنترل ایرانی بر هرمز اعلام کردند و گفتند آزادی کشتیرانی باید بازگردانده شود و آبراه راهبردی نباید به ابزار اجبار علیه کشور‌های خلیج فارس تبدیل شود.

با این حال، در کنار هشدارهایشان درباره هرمز، رهبران خلیج فارس به‌شدت برای کاهش تنش و یک فرایند سیاسی فشار آورده‌اند، که نشان‌دهنده عزم منطقه برای ماندن بیرون از هر مناقشه بیشتر میان آمریکا و ایران است.

ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده مرکز سیاست امارات مستقر در ابوظبی، گفت: «هنوز روشن نیست نقشه نهایی ترامپ چیست، یا جایگزین کارزار فشار چه خواهد بود.»

او گفت: «در مقابل، ایرانی‌ها می‌دانند چه می‌خواهند. آنها با هرمز و باب‌المندب، با هدفی روشن، چشم‌انداز منطقه را بازآرایی می‌کنند، در حالی که واشنگتن هنوز نقشه راه خود را تعریف نکرده است.» او به تنگه باب‌المندب اشاره می‌کرد که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند.

این عدم قطعیت در محاسبات تهران نیز نقش دارد. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر منطقه‌ای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع پایه هیچ‌یک از طرف‌ها را تغییر نداده است و ایران تا زمانی که باور داشته باشد ترامپ می‌خواهد پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای از تشدید گسترده‌تر تنش پرهیز کند، بعید است عقب‌نشینی کند.

آلن آیر، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا در امور ایران، گفت: «محاصره به آنها آسیب می‌زند، اما به جای نرم کردن موضعشان، احتمالاً آنها را به سمت تشدید تنش سوق می‌دهد، زیرا باور دارند اگر موضعشان را نرم کنند، مرده‌اند.»

یک مقام غربی آشنا به مذاکرات افزود: «همه چیز درباره بازگشایی تنگه هرمز است. همه ما در داخل تحت فشار هستیم و ایرانی‌ها این را می‌دانند.»

اهرم فشار به عنوان مانع؟

اهرم فشاری که واشنگتن و تهران را به مذاکرات بازگرداند، می‌تواند سازش را نیز دشوارتر کند.

واشنگتن فشاری را کنترل می‌کند که بیشترین آسیب را به تهران می‌زند، در حالی که تهران دسترسی به یک گلوگاه حیاتی انرژی را کنترل می‌کند. هیچ‌یک از طرف‌ها نمی‌خواهد آن اهرم را بدون گرفتن چیزی ملموس در ازای آن تسلیم کند.