بازخوانی تاریخ/ از آناناس کامرانیه تا پرتقال‌های ناصرالدین‌شاه؛ قصه میوه‌های لوکس دربار قاجار

در کنار هیبت و فیگور شاهانه مظفرالدین‌شاه در این تصویر، یک جزئیات کمتر به چشم‌آمده نیز وجود دارد: آناناس؛ میوه‌ای که روزگاری نماد تجمل و تشخص اشرافی بود.

به گزارش تابناک، در تهران دوره قاجار، بعضی میوه‌ها فقط برای خوردن نبودند؛ حضورشان در سفره، باغ یا مهمانی، نشانه‌ای از موقعیت اجتماعی صاحبخانه به شمار می‌رفت. میوه‌هایی که در فصل خود به‌وفور یافت می‌شدند، در زمستان به شکل مربا و خشکبار مصرف می‌شدند و بعضی میوه‌های کمیاب نیز به کمک گلخانه‌های اختصاصی شاهزادگان و ثروتمندان پرورش می‌یافتند.

در میان این میوه‌ها، آناناس جایگاه ویژه‌ای داشت. میوه‌ای استوایی که در اروپا از قرن هفدهم به نماد تجمل تبدیل شده بود و گفته می‌شود در ایران قاجاری نیز در گلخانه کامران‌میرزا نایب‌السلطنه در کامرانیه تهران پرورش داده می‌شد.

آناناس البته تنها میوه غیرمعمول در باغ‌های اشرافی ایران نبود. پرتقال‌های خاص، نارنگی، نارنج، دارابی، لیمو، انگورهای مرغوب، خربزه‌های گوناگون، انارهای ممتاز، هلو، زردآلو و انجیر نیز در فرهنگ خوراک و پذیرایی طبقات مرفه جایگاه مهمی داشتند.

آناناس؛ مهمان استوایی گلخانه کامرانیه

آناناس در قرن هفدهم میلادی به اروپا راه یافت و در انگلستان چنان کمیاب و گران‌قیمت شد که به نماد ثروت اشراف تبدیل شد. حتی روایت‌هایی درباره کرایه کردن آن برای نمایش در مهمانی‌های اشرافی وجود دارد.

در ایران نیز ورود این میوه را باید در چارچوب گسترش ارتباطات با جهان خارج و علاقه شاهزادگان قاجار به گیاهان خارجی بررسی کرد.

یکی از مکان‌هایی که نامش در روایت‌های مربوط به پرورش آناناس در ایران مطرح می‌شود، گلخانه کامرانیه است.

کامرانیه از املاک مهم کامران‌میرزا نایب‌السلطنه، فرزند ناصرالدین‌شاه بود. این شاهزاده که از ثروتمندترین و بانفوذترین رجال خاندان قاجار به شمار می‌رفت، باغ بزرگی در شمال تهران داشت.

باغ کامرانیه در اصل متعلق به میرزا سعیدخان انصاری، مؤتمن‌الملک، بود. کامران‌میرزا در سال ۱۲۹۵ قمری آن را خرید و توسعه داد.

بر اساس روایت دوستعلی‌خان معیرالممالک، این باغ حدود ۳۰۰ متر عرض و سه هزار متر طول داشت؛ یعنی مساحتی نزدیک به ۹۰ هکتار، اگر این ابعاد را به‌عنوان مستطیلی کامل در نظر بگیریم. باغ دارای طبقات متعدد، حوض‌های فواره‌دار و عمارت‌های مختلف بود.

در چنین مجموعه‌ای، وجود گلخانه برای پرورش گیاهان خاص چندان عجیب نیست.

عکس‌های تاریخی منسوب به عبدالله‌میرزا قاجار نیز از گلخانه کامرانیه تصویری به دست می‌دهند. این تصاویر از اهمیت گلخانه‌داری در باغ‌های اشرافی تهران حکایت دارند.

با این حال، درباره ادعای «نخستین آناناس پرورش‌یافته در ایران» باید احتیاط کرد. تاکنون سند اولیه‌ای که تاریخ دقیق نخستین محصول را ثبت کرده باشد، در دسترس نیست. بنابراین، نسبت دادن کشت آناناس به گلخانه کامرانیه را می‌توان به‌عنوان یک روایت تاریخی مطرح کرد، اما تقدم قطعی آن بر دیگر گلخانه‌های ایران همچنان نیازمند سند است.

پرتقال‌های مخصوص ناصرالدین‌شاه؛ گلخانه‌ای با ۴۰ درخت مرکبات

شاید جالب‌ترین نمونه از علاقه دربار قاجار به میوه‌های خاص، گلخانه مرکبات ناصرالدین‌شاه در مجموعه کاخ گلستان باشد.

ناصرالدین‌شاه در تهران، شهری با زمستان‌های سرد، دستور ایجاد نارنجستان‌های سرپوشیده داده بود تا بتواند درختان مرکبات را در محیطی محافظت‌شده نگهداری کند.

دانشنامه ایرانیکا در مدخل مرکبات، با استناد به نوشته‌های دوستعلی‌خان معیرالممالک، اطلاعات جالبی درباره یکی از این نارنجستان‌ها ارائه می‌کند.

این گلخانه در مجاورت کاخ گلستان قرار داشت و حدود ۷۰ ذرع طول و ۸ ذرع ارتفاع داشت.

در دو طرف یک آبراه عریض که با کاشی‌های آبی‌رنگ پوشیده شده بود، ۴۰ اصله درخت مرکبات کاشته بودند.

در زمستان، برای حفاظت از درختان، روی فضای گلخانه پوشش‌هایی می‌کشیدند.

این جزئیات حاکی از این است که دربار ناصرالدین‌شاه برای نگهداری مرکبات در تهران، به ساخت فضای اختصاصی و مراقبت فصلی نیاز داشت.

در واقع، شاه نمی‌خواست صرفاً میوه مرکبات را از شمال ایران یا دیگر مناطق تهیه کند؛ بلکه نگهداری درختان و بهره‌برداری از محصول آنها در محیط سلطنتی نیز اهمیت داشت.

این نارنجستان را باید یکی از نمونه‌های جالب باغبانی محافظت‌شده در تهران قرن نوزدهم دانست.

پرتقال و نارنگی؛ دو میوه با دو داستان متفاوت

امروز ممکن است تصور کنیم پرتقال و نارنگی از دیرباز به همین شکل در سفره ایرانیان حضور داشته‌اند، اما تاریخ ورود و گسترش این دو میوه پیچیده‌تر است.

پرویز محبی در مقاله پژوهشی خود با عنوان «پرتقال شیرین و نارنگی در ایران و هند از قرن چهاردهم تا نوزدهم» که در سال ۲۰۲۳ در نشریه علمی Studia Iranica منتشر شده، نشان می‌دهد که تاریخ ورود پرتقال شیرین به ایران با تاریخ رواج نام پرتقال یکسان نیست.

برخلاف تصور رایج، نمی‌توان همه داستان ورود مرکبات شیرین به ایران را تنها به پرتغالی‌ها نسبت داد.

از طرف دیگر، برخی میوه‌هایی که مسافران اروپایی در سفرنامه‌های خود پرتقال توصیف کرده‌اند، احتمالاً نارنگی یا گونه‌های دیگری از مرکبات بوده‌اند.

در دوره ناصرالدین‌شاه، نارنگی به‌عنوان میوه‌ای متمایز از پرتقال شناخته می‌شد.

این موضوع نشان می‌دهد که تنوع مرکبات در باغ‌های سلطنتی تهران، صرفاً تنوع ظاهری نبود و گونه‌های مختلفی با طعم و کاربرد متفاوت نگهداری می‌شدند.

خربزه؛ میوه‌ای که ایرانیان در تنوع آن شهرت داشتند

اگر قرار باشد از میان میوه‌های ایران قاجاری یک محصول را به‌عنوان نماد تنوع و فراوانی انتخاب کنیم، خربزه یکی از جدی‌ترین نامزدهاست.

در سفرنامه‌های اروپایی، خربزه‌های ایران بارها مورد توجه قرار گرفته‌اند.

ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهم، در توصیف میوه‌های ایران از بیش از ۵۰ نوع خربزه نام برده است.

او تنوع میوه‌های ایران را چنان چشمگیر می‌دانست که نوشته بود در بعضی مهمانی‌هایی که در اصفهان حضور داشته، بیش از ۵۰ نوع میوه بر سفره دیده است.

این رقم را باید روایت مشاهده شخصی شاردن دانست، نه آمار رسمی تولید یا طبقه‌بندی گیاه‌شناسی.

با این حال، همین روایت نشان‌دهنده اهمیت خربزه در فرهنگ غذایی ایران است.

شاردن از تنوع انگور، خرما، زردآلو، هلو، انار، سیب، گلابی، پرتقال، به، آلو، انجیر، پسته، بادام و گردو نیز یاد می‌کند.

پمهم است که شهرت میوه‌های ایران در آن زمان تنها به محصولات کمیاب وارداتی مربوط نمی‌شد. بسیاری از میوه‌های بومی ایران چنان تنوع و کیفیتی داشتند که مسافران اروپایی آنها را با نمونه‌های کشور خود مقایسه می‌کردند.

در واقع، برخلاف تصور امروزی، تجمل میوه در ایران قاجار الزاماً به معنای داشتن محصول خارجی نبود؛ گاهی یک خربزه مرغوب یا انگور ممتاز ایرانی ارزش و اعتبار بیشتری داشت.

انار؛ میوه‌ای که از باغ به سفره تشریفاتی می‌رسید

انار از میوه‌های قدیمی و شناخته‌شده ایران بود و در مناطق مختلف کشور، گونه‌ها و کیفیت‌های متفاوتی داشت.

در دوره قاجار، انار علاوه بر مصرف روزمره، در تهیه شربت، رب، غذا و انواع فرآورده‌های خوراکی کاربرد داشت.

انارهای مرغوب، به‌خصوص محصول مناطق شناخته‌شده انارخیز، می‌توانستند بخشی از پذیرایی‌های مفصل باشند.

ویژگی جالب انار این بود که برخلاف آناناس یا بعضی مرکبات خاص، برای پرورش آن به گلخانه نیاز نبود. این میوه در مناطق گرم و خشک ایران به‌خوبی رشد می‌کرد و در نتیجه، در دسترس‌تر بود.

اما در فرهنگ پذیرایی اشرافی، کیفیت و محل تولید اهمیت داشت.

یک انار درشت و خوش‌رنگ از منطقه‌ای مشهور می‌توانست به‌اندازه یک میوه وارداتی در جلب توجه مهمانان مؤثر باشد.

سجع مهر مظفّرالدّین شاه

در سفرنامه‌های تاریخی، انگور و محصولات وابسته به آن بارها مورد توجه قرار گرفته‌اند.

برای خانواده‌های ثروتمند، انگور تازه در فصل تابستان یکی از اجزای مهم پذیرایی بود. در فصل‌های دیگر نیز کشمش و مویز جای آن را می‌گرفتند.

در فرهنگ غذایی قاجار میوه‌های اشرافی لزوماً میوه‌های گران‌قیمت وارداتی نبودند. گاهی محصولی بومی که به‌درستی انتخاب، نگهداری و فرآوری شده بود، در سفره اعیانی حضور داشت.

زردآلو و هلو نیز از محصولات مهم باغ‌های ایران بودند.

در مناطق مختلف، انواع زردآلو با اندازه، رنگ و شیرینی متفاوت تولید می‌شد.

برخی از این محصولات به شکل برگه خشک می‌شدند و برای مصرف زمستانی نگهداری می‌شدند.

در دانشنامه ایرانیکا، در مدخل میوه‌ها، به شهرت زردآلوهای کاشان و محصولات خشک‌شده مناطق مختلف ایران اشاره شده است.

در گذشته، خشکبار تنها راه نگهداری میوه نبود؛ بلکه کالایی قابل‌حمل و ارزشمند نیز به شمار می‌رفت.

برای نمونه، برگه زردآلو و کشمش از محصولاتی بودند که قابلیت انتقال به شهرهای دیگر را داشتند.

در دوره قاجار نیز این سنت ادامه داشت.

برای خانواده‌های مرفه، میوه تازه در فصل خود و خشکبار مرغوب در دیگر ماه‌های سال، مکمل یکدیگر بودند.

شاید تصور کنیم در خانه‌های اعیانی و دربار قاجار، همیشه انواع میوه روی سفره قرار داشت.

اما روایت‌های تاریخی نشان می‌دهند که مصرف میوه به‌شدت تابع فصل بود.

در کتاب‌های مربوط به زندگی روزمره مردم ایران، از جمله نوشته‌های عبدالله مستوفی، به این موضوع اشاره شده است.

در شرح غذاهای خانوادگی، ناهار شامل آش، آبگوشت، نان، پنیر، سبزی، ماست و در فصل مناسب خربزه و انگور بود. در خارج از فصل نیز مربا جای میوه تازه را می‌گرفت.

در خانواده‌های مرفه، شربت میوه و آب‌میوه نیز در پذیرایی اهمیت داشت.

به همین دلیل، تهیه مربا، خشکبار، شیره و فرآورده‌های میوه‌ای بخشی از برنامه سالانه خانواده‌ها بود.

در واقع، میوه در فرهنگ غذایی قاجار تنها یک محصول فصلی نبود؛ بلکه با مجموعه‌ای از فنون نگهداری و فرآوری همراه بود.

وقتی میوه‌ها از فولاد ساخته می‌شدند!

یکی از عجیب‌ترین نشانه‌های اهمیت میوه در فرهنگ اشرافی ایران، وجود نمونه‌های فلزی و فولادی میوه‌هاست.

در موزه ملی ایران شش نمونه میوه فولادی از دوره قاجار نگهداری می‌شود که پژوهشگران درباره هویت آنها تحقیق کرده‌اند.

در مقاله‌ای پژوهشی با عنوان «هویت‌یابی میوه‌های فولادی قاجاری موجود در موزه ملی ایران» ، نوشته ابوالقاسم دادور و نغمه حسین قزوینی، این آثار بررسی شده‌اند.

پژوهشگران با مقایسه شکل ظاهری اشیا و متون ادبی فارسی به این نتیجه رسیده‌اند که این نمونه‌ها به و ترنج هستند.

نکته جالب‌تر آنکه روی دو نمونه از این آثار نام ناصرالدین‌شاه دیده می‌شود.

این اشیا تنها ظروف یا وسایل تزئینی معمولی نیستند؛ بلکه نشانه‌ای از سنت قدیمی ساخت میوه‌های فلزی و نمادین در فرهنگ ایرانی به شمار می‌روند.

وجود چنین آثاری نشان می‌دهد که میوه در فرهنگ درباری و اشرافی ایران، گاهی از یک ماده خوراکی فراتر می‌رفت و به موضوع هنر، تزئین و نمایش تبدیل می‌شد.

به عبارت دیگر، در کنار میوه‌های واقعی که روی سفره قرار می‌گرفتند، نمونه‌های فلزی و هنری آنها نیز در فضای زندگی اشرافی حضور داشتند.

باغ‌های قاجاری؛ نمایشگاه میوه و تجدد

در تهران عصر ناصری، باغ بخش مهمی از زندگی اجتماعی و اقتصادی طبقه حاکم بود.

باغ‌های بزرگی در شمیران، تجریش، نیاوران و دیگر مناطق شمال تهران وجود داشتند.

برخی از این باغ‌ها علاوه بر درختان میوه، دارای عمارت، آب‌نما، گلخانه و فضاهای اختصاصی برای نگهداری گیاهان بودند.

در چنین محیطی، صاحب باغ می‌توانست هم از محصولات باغ بهره ببرد و هم با نمایش گیاهان خاص و خارجی، جایگاه اجتماعی خود را به رخ بکشد.

گلخانه کامرانیه و نارنجستان سلطنتی ناصرالدین‌شاه دو نمونه قابل‌توجه از این فرهنگ هستند.

یک تفاوت مهم نیز وجود داشت: بسیاری از میوه‌های مرغوب ایران حاصل اقلیم و دانش باغداری بومی بودند؛ اما پرورش آناناس و نگهداری بعضی مرکبات در تهران، به امکانات ویژه نیاز داشت.

این ترکیب از باغداری سنتی و فناوری جدید، یکی از جنبه‌های کمتر بررسی‌شده زندگی اشرافی در دوره قاجار است.