بازخوانی تاریخ/ صدام از کجا فهمید ایران موشک اسکاد دارد؟

به گزارش تابناک، در سال‌های نخست جنگ تحمیلی، یکی از نگرانی‌های اصلی حکومت عراق این بود که ایران، با وجود محدودیت‌های تسلیحاتی و فشارهای بین‌المللی، بتواند به توان موشکی دست پیدا کند. بغداد در آغاز جنگ از برتری قابل‌توجهی در زمینه موشک‌های بالستیک برخوردار بود؛ اما این برتری قرار نبود برای همیشه یک‌طرفه باقی بماند.

ایران برای پاسخ به حملات موشکی عراق به دنبال راهی بود تا شهرهای مهم و مراکز نظامی و اقتصادی دشمن را از تیررس پاسخ خود خارج نکند. در آن مقطع، هنوز صنعت موشکی ایران در موقعیتی نبود که بتواند به‌تنهایی موشک بالستیک با برد متوسط تولید کند. بنابراین، تهیه موشک از خارج کشور به یکی از مسیرهای ضروری برای ایجاد توان بازدارندگی تبدیل شد.

یکی از کشورهایی که در این مسیر به کمک ایران آمد، لیبیِ معمر قذافی بود؛ حکومتی که روابطش با بغداد، برخلاف بسیاری از دولت‌های عربی، از همان ابتدای جنگ دوستانه نبود.

البته باید تاکید داشت که ایرانی‌ها به سرعت مهندسی معکوس موشک‌های لیبایی را شروع کردند و با بومی سازی توانستند موشک‌های اسکاد ایرانی را روانه بغداد کنند.

اما به هر حال این همکاری نظامی لیبی و ایران بعدها به یکی از زمینه‌های رویارویی پنهان عراق و لیبی تبدیل شد؛ رویارویی‌ای که جغرافیای آن نه در خلیج فارس، بلکه در قلب آفریقا قرار داشت.

موشک ایرانی در قلب بغداد؛ سرنخی که صدام را به طرابلس رساند

سالم الجمیلی، افسر پیشین سازمان اطلاعات عراق که سال‌ها در دستگاه امنیتی حکومت بعث فعالیت داشت، در روایت خود از این ماجرا به اتفاقی در سال ۱۹۸۵ اشاره می‌کند؛ اصابت یک موشک اسکاد به ساختمان بانک مرکزی عراق در بغداد.

اهمیت این حمله برای دستگاه اطلاعاتی عراق فقط در محل اصابت و خسارت آن نبود. کارشناسان نظامی عراق پس از بررسی بقایای موشک به این نتیجه رسیدند که با یک اسکاد ساخت شوروی مواجه‌اند. مسئله از نگاه بغداد این بود که ایران در آن مقطع هنوز چنین موشکی را در زرادخانه عملیاتی خود نداشت و نمی‌توانست به‌سادگی صاحب چنین قابلیتی شده باشد.

بر اساس روایت الجمیلی، عراقی‌ها برای شناسایی منشأ موشک سراغ طرف شوروی رفتند و درباره مسیر فروش و تحویل آن استعلام کردند. نتیجه بررسی‌ها، آن‌طور که این افسر اطلاعاتی نقل می‌کند، به لیبی ختم شد. به این ترتیب، بغداد دریافت که قذافی به ایران در دستیابی به موشک‌های اسکاد کمک کرده است.

این روایت در مقاله‌ای که الجزیره در دوم ژوئن ۲۰۲۵ درباره مناسبات صدام و قذافی منتشر کرد نیز بازتاب یافته است. نویسنده الجزیره با استناد به کتاب خاطرات الجمیلی، با عنوان «المخابرات العراقیة ۱۹۶۸-۲۰۰۳: أسوار وأسرار» (اطلاعات عراق؛ دیوارها و رازها) ، ماجرای اصابت موشک به بانک مرکزی و واکنش صدام را شرح داده است. 

اما اصل ماجرای تحویل اسکاد به ایران، برخلاف بخش‌هایی از روایت مربوط به کشف موشک در بغداد، پشتوانه پژوهشی محکمی دارد.

گزارش مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد ایران در سال ۱۹۸۴ هیئتی را برای تهیه موشک‌های اسکاد-بی به سوریه و لیبی فرستاد و نخستین محموله موشک‌های لیبیایی در سال ۱۹۸۵ به ایران رسید. همراه این محموله، گروهی از کارشناسان لیبیایی نیز برای راه‌اندازی و آموزش کار با موشک‌ها به ایران آمدند. برد این موشک‌ها با کلاهک هزار کیلوگرمی حدود ۲۸۰ کیلومتر بود؛ بردی که برای هدف قرار دادن بغداد از مواضع مناسب در خاک ایران کفایت می‌کرد.

گزارش پژوهشی دانشگاه دفاع ملی آمریکا نیز تأکید می‌کند که ایران در فاصله سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ برای تأمین اسکادهای ساخت شوروی به‌شدت به لیبی وابسته بود و از دانش فنی کارشناسان این کشور استفاده می‌کرد. این همکاری در شرایطی شکل گرفت که ایران در بازار جهانی تسلیحات با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بود و بسیاری از دولت‌ها حاضر به فروش موشک‌های بالستیک به تهران نبودند.

نکته مهم آن است که این همکاری صرفاً یک معامله تجاری نبود. لیبی به ایران امکان می‌داد در برابر حملات موشکی عراق، پاسخ متقابل بدهد. بغداد که تا آن زمان از برتری موشکی خود برای فشار بر شهرهای ایران استفاده می‌کرد، حالا باید احتمال حمله به مراکز مهم خود را نیز جدی می‌گرفت.

قذافی و صدام؛ خصومتی قدیمی که به جنگ نیابتی رسید

برای فهم واکنش صدام باید کمی به عقب برگشت. اختلاف بغداد و طرابلس از زمان آغاز جنگ ایران و عراق به وجود نیامده بود. ریشه‌های آن را باید در رقابت سیاسی و ایدئولوژیک دو رهبر عرب جست‌وجو کرد؛ دو نفری که هر کدام خود را صاحب نقشی ویژه در جهان عرب می‌دانستند.

با روی کار آمدن معمر قذافی در سال ۱۹۶۹، عراق در ابتدا از حکومت جدید لیبی استقبال کرد. حتی صدام حسین در مقام یکی از چهره‌های اصلی حکومت وقت عراق به طرابلس رفت و برای تثبیت حکومت انقلابی جدید وعده همکاری داد. اما این نزدیکی دوام چندانی نداشت.

قذافی به‌شدت تحت تأثیر اندیشه‌های جمال عبدالناصر بود و خود را ادامه‌دهنده راه او می‌دانست. صدام نیز سودای رهبری جهان عرب را در سر داشت و حاضر نبود رقیبی را در این جایگاه بپذیرد. رقابت بر سر نفوذ در کشورهای عربی، اختلاف بر سر سیاست‌های منطقه‌ای و حمایت هر طرف از مخالفان طرف مقابل، رابطه دو حکومت را به‌تدریج به خصومت کشاند.

یکی از نمونه‌های مهم این اختلاف، حمایت لیبی از مخالفان کرد حکومت عراق بود. قذافی به برخی چهره‌های مخالف صدام پناه داد و برای فعالیت سیاسی آنان در خارج از عراق فضا فراهم کرد. از نگاه بغداد، این اقدام دخالت مستقیم در مسائل داخلی عراق محسوب می‌شد.

در مقابل، حکومت صدام نیز به دنبال یافتن نقاط آسیب‌پذیر لیبی بود. بنابراین، هنگامی که خبر همکاری موشکی قذافی با ایران به بغداد رسید، زمینه‌ای از پیش آماده برای پاسخ متقابل وجود داشت. صدام می‌توانست این اقدام را نه فقط کمک نظامی به دشمن در حال جنگ، بلکه ادامه زنجیره‌ای از اقدامات خصمانه طرابلس علیه بغداد تلقی کند.

آنچه در ادامه رخ داد، از جنس واکنش‌های معمول دیپلماتیک نبود. صدام تصمیم گرفت هزینه اقدام قذافی را در جایی به او تحمیل کند که انتظارش را نداشت: چاد.

در میانه دهه ۱۹۸۰، چاد به یکی از میدان‌های مهم رقابت‌های منطقه‌ای در آفریقا تبدیل شده بود. حکومت معمر قذافی از نیروهای متحد خود در این کشور حمایت می‌کرد و درگیر مناقشه‌ای طولانی با دولت حسین حبری، رئیس‌جمهور وقت چاد، بود. اختلاف دو کشور بر سر نفوذ در چاد و منطقه مرزی، به‌ویژه نوار اوزو، به درگیری نظامی کشیده شده بود.

برای عراق، این وضعیت یک فرصت کم‌نظیر ایجاد می‌کرد. قذافی درگیر جبهه‌ای فرسایشی در جنوب لیبی بود و هم‌زمان با مخالفان داخلی خود نیز مشکل داشت. صدام می‌توانست از همین شرایط برای ایجاد فشار بر حکومت لیبی استفاده کند؛ بدون آنکه نیازی به رویارویی مستقیم نظامی با طرابلس داشته باشد.

الجمیلی در شرح این عملیات می‌گوید سازمان اطلاعات عراق مأمور شد مخالفان لیبیایی را که بخشی از آنان در چاد و گروهی دیگر در عراق حضور داشتند، سازماندهی کند. برنامه فقط حمایت مالی از مخالفان نبود. قرار بود نیرویی شکل بگیرد که بتواند در میدان نبرد با ارتش لیبی وارد درگیری شود.

طبق این روایت، بغداد برای اجرای طرح با دولت حسین حبری وارد مذاکره شد و مقام‌های چادی نیز با در اختیار گذاشتن یک اردوگاه در خاک کشورشان موافقت کردند. مخالفان لیبیایی به این محل منتقل شدند و آموزش نظامی دیدند. افسران عراقی مسئولیت آموزش و هدایت آنان را برعهده داشتند و سلاح و تجهیزات مورد نیاز نیز از عراق به چاد منتقل می‌شد.

نکته جالب در روایت الجمیلی، اشاره به نقش نیروی هوایی عراق در پشتیبانی از این عملیات است. او از پروازهای مستقیم از پایگاه هوایی الرشید بغداد به فرودگاه انجامنا، پایتخت چاد، سخن می‌گوید؛ پروازهایی که برای انتقال تجهیزات و تسلیحات مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

طارق عزیز، معاون وقت نخست‌وزیر عراق، نیز بنا بر این روایت مسئول هماهنگی سیاسی پرونده بود. به این ترتیب، موضوع از یک عملیات محدود اطلاعاتی فراتر رفت و به بخشی از سیاست خارجی و امنیتی حکومت بعث تبدیل شد.

این بخش از خاطرات الجمیلی از نظر تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نشان می‌دهد بغداد چگونه از یک اختلاف تسلیحاتی با لیبی به سازماندهی یک نیروی مخالف مسلح در خارج از مرزهای آن کشور رسید.

در همین زمینه، گزارش تحقیقی سازمان دیده‌بان حقوق بشر درباره حکومت حسین حبری و نقش قدرت‌های خارجی در چاد، به حمایت‌های خارجی از مخالفان قذافی و شکل‌گیری نیروی موسوم به «کنتراهای لیبیایی» اشاره می‌کند. البته این گزارش عمدتاً به مرحله بعدی سازماندهی این نیروها، در سال‌های پایانی دهه ۱۹۸۰، می‌پردازد و نباید تمام فعالیت‌های آن‌ها را به عملیات ادعایی عراق نسبت داد.

دیده‌بان حقوق بشر

ضربه به نیروهای لیبی؛ نام خلیفه حفتر در روایت عراقی

در بخش دیگری از خاطرات الجمیلی، به عملیات نظامی مخالفان لیبیایی علیه نیروهای قذافی در خاک چاد اشاره شده است. او می‌گوید پس از پایان آموزش‌ها، این نیروها حمله‌ای غافلگیرانه علیه واحدهای ارتش لیبی انجام دادند.

در روایت او، نیروهای لیبیایی حاضر در منطقه با فرماندهی خلیفه حفتر، افسر ارتش لیبی، درگیر شدند و متحمل خساراتی شدند که به عقب‌نشینی آنان انجامید.

نام خلیفه حفتر در این ماجرا از آن جهت جالب توجه است که او بعدها به یکی از چهره‌های شناخته‌شده نظامی و سیاسی لیبی تبدیل شد. حفتر در جنگ چاد در صفوف ارتش لیبی حضور داشت، اما پس از شکست نظامی لیبی در سال ۱۹۸۷ به اسارت نیروهای چادی درآمد. او بعدها از قذافی جدا شد و به مخالفان حکومت او پیوست.

این تحولات نشان می‌دهد جنگ چاد فقط یک درگیری مرزی میان دو کشور نبود. نیروهای مختلف لیبیایی، مخالفان حکومت طرابلس و بازیگران خارجی در آن حضور داشتند و هر کدام می‌کوشیدند از شرایط جنگ برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند.

گزارش‌های تاریخی جنگ چاد، شکست سنگین نیروهای لیبی در سال ۱۹۸۷ و اسارت شماری از نظامیان این کشور را ثبت کرده‌اند؛ اما پیوند دادن تمام این تحولات به عملیات تحت هدایت اطلاعات عراق نیازمند احتیاط است.

معامله پنهانی؛ توقف کمک به ایران در برابر توقف عملیات عراق

به روایت الجمیلی، فشار ناشی از فعالیت مخالفان لیبیایی سرانجام قذافی را به این نتیجه رساند که ادامه درگیری پنهان با بغداد هزینه‌ساز شده است.

او می‌گوید رهبر لیبی تصمیم گرفت احمد قذاف‌الدم، از چهره‌های نزدیک به خود و مسئولان اطلاعاتی لیبی، را برای مذاکره محرمانه به بغداد بفرستد.

در طرف عراقی، فاضل البراک، رئیس سازمان اطلاعات، و حسین کامل، از نزدیکان صدام، در این دیدار حضور داشتند. موضوع اصلی مذاکرات، پایان دادن به جنگ نیابتی میان دو کشور بود.

آنچه الجمیلی از توافق نهایی نقل می‌کند، قابل‌توجه است: عراق حمایت خود از مخالفان مسلح لیبی را متوقف کند و در مقابل، طرابلس نیز کمک‌های نظامی خود به ایران را کنار بگذارد.

به بیان دیگر، صدام حاضر شد فشار بر مخالفان قذافی را متوقف کند، به شرط آنکه لیبی نیز دست از حمایت موشکی از ایران بردارد.

این توافق، اگرچه بنا بر روایت الجمیلی به شکل یک تفاهم غیررسمی انجام شد، نمونه‌ای از معامله‌های پنهان میان حکومت‌های درگیر در جنگ بود؛ معامله‌ای که در آن سرنوشت یک همکاری تسلیحاتی در خاورمیانه، به تحولات نظامی در آفریقا گره خورده بود.

از اسکاد وارداتی تا تصمیم برای خودکفایی موشکی

ماجرای همکاری لیبی با ایران یک نکته مهم دیگر نیز دارد؛ اینکه برنامه موشکی ایران از ابتدا با هدف دستیابی به توان مستقل شکل نگرفت، بلکه شرایط جنگی کشور را به سمت چنین تصمیمی سوق داد.

در سال‌های نخست جنگ، عراق با استفاده از موشک‌های اسکاد و حملات هوایی، شهرهای ایران را هدف قرار می‌داد. ایران برای پاسخ به این حملات به موشک‌هایی نیاز داشت که بتوانند عمق خاک عراق را پوشش دهند. در آن زمان، تهیه چنین تسلیحاتی از بازار جهانی آسان نبود.

موشک‌های اسکاد-بی لیبیایی نخستین امکان عملیاتی جدی را در اختیار ایران قرار دادند. با این حال، وابستگی به کارشناسان خارجی مشکلاتی ایجاد می‌کرد. گزارش IISS تصریح می‌کند که متخصصان لیبیایی به‌تدریج تمایل کمتری به اجرای عملیات پرتاب داشتند و این مسئله به اختلاف میان تهران و تیم فنی لیبی انجامید. سرانجام ایران به همکاری با کره شمالی روی آورد و نخستین محموله موشک‌های این کشور در ژوئیه ۱۹۸۷ به ایران رسید.

در ادامه، ایران به سمت تولید داخلی رفت. با کمک فنی کره شمالی، خط تولید موشک‌های اسکاد-بی در ایران شکل گرفت و تولید انبوه آن در سال ۱۹۹۳ آغاز شد.

این مسیر را باید در متن شرایط جنگی آن روزها فهمید. کشوری که در معرض حملات موشکی قرار داشت، نمی‌توانست امنیت خود را برای همیشه به تصمیم فروشندگان خارجی وابسته کند. هر محموله‌ای که از خارج می‌رسید، فرصتی برای پاسخ‌گویی بود، اما هم‌زمان یادآور این واقعیت نیز بود که تأمین‌کننده خارجی هر زمان می‌تواند همکاری را متوقف کند.

شاید به همین دلیل است که تجربه اسکادهای لیبیایی در تاریخ برنامه موشکی ایران اهمیت دارد. آن موشک‌ها آغاز راه بودند، نه پایان آن.

روایت قرآن و خاک؛ سوگند صدام برای پایان دادن به موشک‌باران

در کنار روایت الجمیلی، خاطره دیگری نیز درباره واکنش صدام به توان موشکی ایران نقل می‌شود؛ خاطره‌ای که بیشتر رنگ‌وبوی روایت شفاهی و فضای تبلیغاتی حکومت بعث را دارد و برای تأیید تاریخی آن به منبع مستقل نیاز است.

بر اساس این نقل، در مقطعی که نیروهای ایرانی برای حفظ و تعمیر سکوهای پرتاب موشک با دشواری روبه‌رو شده بودند، به دلیل استقرار تجهیزات در فضاهای زیرزمینی و مشکلات ناشی از دود و تهویه، امکان بیرون آوردن و تعمیر برخی تجهیزات به‌سادگی فراهم نمی‌شد.

در چنین شرایطی، گفته می‌شود صدام در جمع فرماندهان و نیروهای نظامی عراق حاضر شد؛ یک دست قرآن داشت و در دست دیگر مقداری خاک. او از حاضران خواست اگر مسلمان هستند به قرآن و اگر نیستند به خاک عراق سوگند بخورند که اجازه ندهند ایران بار دیگر موشکی به سوی عراق شلیک کند.

این روایت، فارغ از صحت جزئیات آن، تصویری از نگرانی حکومت بعث نسبت به تغییر موازنه موشکی جنگ ارائه می‌دهد. صدام که در سال‌های نخست جنگ از برتری تسلیحاتی خود برای فشار بر شهرهای ایران استفاده می‌کرد، حالا با واقعیتی مواجه شده بود که دیگر نمی‌توانست آن را نادیده بگیرد: ایران به توان پاسخ‌گویی موشکی دست پیدا کرده بود.

البته درباره بخش مربوط به تونل‌ها، مشکلات تعمیر سکوها و سوگند صدام، در منابع پژوهشی بررسی‌شده سند مستقلی پیدا نمی‌شود و بهتر است این بخش به‌عنوان خاطره‌ای نقل‌شده، نه یک واقعه مستند قطعی، منتشر شود.

ماجرای اسکادهای لیبیایی فقط داستان انتقال چند موشک از یک کشور به کشور دیگر نبود. در پس آن، رقابت دو رهبر عرب جریان داشت که اختلافاتشان از سال‌ها قبل آغاز شده بود. صدام و قذافی هر دو می‌خواستند در معادلات منطقه‌ای نقش تعیین‌کننده داشته باشند، اما وقتی یکی از آنها به دشمن دیگری کمک تسلیحاتی کرد، پاسخ در جایی داده شد که کمتر کسی انتظارش را داشت. 

تهران از لیبی موشک گرفت؛ بغداد در چاد برای قذافی دردسر ساخت. جنگی که در مرزهای ایران و عراق جریان داشت، به صحرای آفریقا هم رسید.