حدید ۱۱۰ در برابر شاهد ۱۳۶ و آرش ۲؛ سه نسل متفاوت از پهپادهای انتحاری ایران

به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک؛ وقتی در بهمن ۱۴۰۳ تصاویر پهپاد حدید ۱۱۰ منتشر شد، نخستین چیزی که توجه کارشناسان را جلب کرد، موتور جت و طراحی متفاوت بدنه آن بود. ایران پیش از این با پهپادهایی مانند شاهد ۱۳۶ و آرش ۲، توانایی خود را در ساخت مهمات سرگردان دوربرد به نمایش گذاشته بود، اما حدید ۱۱۰ از نظر سرعت در رده دیگری قرار می‌گرفت. اطلاعات منتشرشده برای این پهپاد از سرعت حدود ۵۱۰ کیلومتر بر ساعت، برد ۳۵۰ کیلومتر و سرجنگی ۳۰ کیلوگرمی حکایت داشت؛ مشخصاتی که نشان می‌داد مأموریت آن بیشتر بر حمله سریع در فاصله‌های منطقه‌ای متمرکز است تا پرواز طولانی به سمت اهداف دوردست.

اهمیت این تفاوت پس از جنگ رمضان بیشتر شد. گزارش‌های منتشرشده از استفاده عملیاتی حدید ۱۱۰ در عراق، در کنار افزایش فعالیت پهپادی در خلیج فارس و تنگه هرمز، این پرسش را مطرح کرده است که ایران در حال توسعه چه ترکیبی از پهپادهای انتحاری و شناسایی است و هرکدام از این پرنده‌ها در یک درگیری احتمالی با آمریکا چه نقشی خواهند داشت. مقایسه حدید ۱۱۰ با شاهد ۱۳۶ و آرش ۲ نشان می‌دهد که این سه پهپاد قرار نیست جای یکدیگر را بگیرند؛ تفاوت در پیشران، برد، سرعت و نوع مأموریت، آن‌ها را به ابزارهایی با کارکردهای متفاوت تبدیل کرده است.

  حدید ۱۱۰؛ سرعت بیشتر در برابر برد کمتر

حدید ۱۱۰ که با نام دالاهو نیز شناخته می‌شود، در ۲۴ بهمن ۱۴۰۳ در نمایشگاه دستاوردهای دفاعی ایران معرفی شد. طراحی بال‌مثلثی، بدنه زاویه‌دار و ورودی هوای موتور در بخش بالایی بدنه، از ویژگی‌های قابل مشاهده این پهپاد هستند. پیشران آن یک موتور جت کوچک است و بر اساس اطلاعات پایگاه ODIN ارتش آمریکا، سرعت پروازی آن به حدود ۵۱۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد.

در همان اطلاعات، برد حدید ۱۱۰ حدود ۳۵۰ کیلومتر، سقف پرواز آن ۳۰ هزار فوت، وزن سرجنگی ۳۰ کیلوگرم و مداومت پروازی حداکثر یک ساعت اعلام شده است. این ارقام، مبنای مناسبی برای مقایسه اولیه هستند، اما اطلاعاتی مانند وزن کل، میزان سوخت، مدل دقیق موتور و دقت اصابت هنوز به شکل مستقل و کامل منتشر نشده‌اند.

حدید ۱۱۰ در آذر ۱۴۰۴ نیز وارد مرحله عملیاتی شد. گزارش‌های منتشرشده در ۲۱ آذر همان سال از تحویل نخستین محموله این پهپاد به نیروی زمینی سپاه خبر دادند. مأموریت اعلام‌شده برای آن، حمله انتحاری کوتاه‌برد با زمان هشدار کمتر برای سامانه‌های دفاعی بود. این موضوع با مشخصات فنی آن همخوانی دارد؛ موتور جت سرعت را بالا می‌برد، اما مصرف سوخت و مداومت پروازی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در جنگ رمضان نیز نام حدید ۱۱۰ در گزارش مرکز مبارزه با تروریسم آکادمی نظامی وست‌پوینت مطرح شد. این مرکز در پژوهشی که در خرداد ۱۴۰۵ منتشر کرد، از نخستین شواهد مشاهده این پهپاد در عراق در ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ خبر داد و استفاده از آن را در حملات منتسب به گروه‌های مسلح همسو با ایران بررسی کرد. این گزارش، حدید ۱۱۰ را پرنده‌ای با برد حدود ۳۵۰ کیلومتر و سرجنگی ۳۰ کیلوگرمی توصیف می‌کند که برای حملات سریع و منطقه‌ای مناسب است.

نکته‌ای که نباید از آن عبور کرد، تفاوت مأموریت تهاجمی با شناسایی است. حدید ۱۱۰ در اطلاعات رسمی و منابع فنی موجود، یک مهمات سرگردان انتحاری معرفی شده است. هنوز سند مستقلی درباره نصب دوربین پایدار، سامانه انتقال زنده تصویر یا تجهیزات جمع‌آوری اطلاعات دریایی روی نسخه عملیاتی آن منتشر نشده است. بنابراین ادعای استفاده از این مدل به‌عنوان پهپاد شناسایی در تنگه هرمز، تا زمان انتشار شواهد فنی، باید در حد یک احتمال بررسی شود.

 شاهد ۱۳۶ و آرش ۲؛ برد بلند در برابر سرعت بالا

شاهد ۱۳۶ از نظر فلسفه طراحی با حدید ۱۱۰ تفاوت دارد. این پهپاد به جای موتور جت، از موتور پیستونی و ملخی استفاده می‌کند. پیشران MD۵۵۰ با توان حدود ۵۰ اسب بخار، سرعت آن را به حدود ۱۸۰ تا ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت می‌رساند؛ هرچند منابع مختلف درباره سرعت دقیق آن ارقام متفاوتی منتشر کرده‌اند. طول شاهد ۱۳۶ حدود ۳٫۳ تا ۳٫۵ متر و دهانه بال آن حدود ۲٫۵ تا ۳ متر گزارش شده است.

برد این پهپاد در منابع مختلف بین هزار تا ۲۵۰۰ کیلومتر برآورد شده است. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) نیز در آخرین به‌روزرسانی اطلاعات خود، همین بازه را برای برد شاهد ۱۳۶ ذکر می‌کند. وزن برخاست آن حدود ۲۰۰ کیلوگرم و ظرفیت حمل سرجنگی آن، بسته به نسخه و نوع محموله، بین ۲۰ تا ۵۰ کیلوگرم گزارش شده است.

تفاوت اصلی شاهد ۱۳۶ با حدید ۱۱۰ در نسبت برد به سرعت دیده می‌شود. شاهد برای پیمودن فاصله‌های طولانی طراحی شده و می‌تواند مدت بیشتری در آسمان باقی بماند. حدید ۱۱۰ با سرعت بیشتر، زمان رسیدن کوتاه‌تری دارد، اما برد گزارش‌شده آن به‌مراتب کمتر است. بنابراین مقایسه این دو بر اساس سرعت به‌تنهایی، تصویر کاملی از توانایی آن‌ها ارائه نمی‌کند.

شاهد ۱۳۶ در سال‌های گذشته به یکی از شناخته‌شده‌ترین پهپادهای انتحاری ایران تبدیل شده است. استفاده گسترده روسیه از نمونه‌های ایرانی در جنگ اوکراین و توسعه نسخه‌های تولیدشده در روسیه، اطلاعات بیشتری درباره ساختار و عملکرد این خانواده در اختیار تحلیلگران قرار داد. تجربه عملیاتی این پهپاد نشان داد که یک سامانه نسبتاً ساده و کم‌هزینه با برد زیاد می‌تواند در مقیاس گسترده مورد استفاده قرار گیرد؛ هرچند سرعت پایین‌تر آن، فرصت بیشتری برای کشف و رهگیری در اختیار پدافند قرار می‌دهد.

آرش ۲ نیز در همین خانواده مأموریت‌های یک‌طرفه قرار می‌گیرد، اما از نظر برد و نوع هدف‌گیری، ویژگی‌های متفاوتی دارد. این پهپاد در شهریور ۱۴۰۱ به‌طور گسترده‌تری معرفی شد و فرماندهان ایرانی از قابلیت آن برای حمله به اهداف دوردست و مقابله با سامانه‌های راداری سخن گفتند. پایگاه ODIN ارتش آمریکا نیز درباره آرش ۲ به امکان استفاده از سرجنگی جست‌وجوگر غیرفعال راداری اشاره می‌کند؛ قابلیتی که مأموریت ضد‌راداری را به یکی از ویژگی‌های مهم این سامانه تبدیل می‌کند.

در مورد برد آرش ۲، منابع یکسان نیستند. جدول اطلاعاتی ایران‌واچ برد آن را حدود هزار کیلومتر ثبت کرده، اما در پاورقی همان گزارش به ادعای ایران درباره برد حداکثر ۲۰۰۰ کیلومتر اشاره شده است. سرعت حدود ۱۸۵ کیلومتر بر ساعت نیز در برخی ارزیابی‌ها ذکر شده است. درباره وزن سرجنگی نیز ارقام منتشرشده از حدود ۳۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم متفاوت‌اند؛ بنابراین نمی‌توان یک عدد قطعی را بدون قید و شرط به‌عنوان مشخصه نهایی این پهپاد معرفی کرد.

اما گزارشات تائید نشده ای از سوی نیروهای مسلح ایران نقل می‌شود که حاکی از استفاده این پهپاد برای زیر ضرب بردن اهداف آمریکایی در قلب عربستان؛ مخصوصا عملیات از بین بردن سوخت رسان‌ها در صحرای مرکزی این شبه جزیره، است.

آرش ۲ از نظر اندازه نیز بزرگ‌تر از حدید ۱۱۰ توصیف شده است. برخی منابع طول آن را حدود ۴٫۵ متر و دهانه بال را نزدیک به ۴ متر گزارش کرده‌اند. پیشران پیستونی و برد بیشتر، آن را به سامانه‌ای مناسب‌تر برای مأموریت‌های دوربرد تبدیل می‌کند. در کنار آن، قابلیت جست‌وجوی غیرفعال راداری می‌تواند مأموریت متفاوتی نسبت به یک پهپاد انتحاری معمولی برای آن تعریف کند.

  مقایسه فنی سه پهپاد ایران

برای درک بهتر تفاوت این سه سامانه، باید مشخصات آن‌ها را کنار هم قرار داد. ارقام زیر از منابع باز و ارزیابی‌های منتشرشده استخراج شده‌اند؛ هرجا اختلاف جدی وجود دارد، بازه یا توضیح منبع حفظ شده است.

این جدول یک نکته مهم را نمایان می کند حدید ۱۱۰ سریع‌ترین این سه پهپاد است، اما از نظر برد در پایین‌ترین جایگاه قرار می‌گیرد. شاهد ۱۳۶ برای حمله به اهداف دورتر طراحی شده و آرش ۲ علاوه بر برد قابل توجه، در بحث مقابله با رادارها جایگاه ویژه‌ای دارد. بنابراین، این سه سامانه را باید مکمل یکدیگر دانست، نه رقیب مستقیم.

  آیا حدید ۱۱۰ به چشم شناسایی ایران تبدیل شده است؟

در ماه‌های پس از جنگ رمضان، فعالیت پهپادی و مراقبت دریایی در محدوده تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرد. گزارش الجزیره در ۲۲ مهر ۱۴۰۵ از پرواز پهپادها بر فراز شناورهای تجاری و پایش هدفمند کشتی‌ها خبر داد. این گزارش به نقل از مرکز اطلاعات مشترک دریایی، از افزایش نظارت بر تردد کشتی‌ها و تماس‌های رادیویی با شناورهای تجاری سخن می‌گوید، اما مدل پهپادهای مشاهده‌شده را مشخص نمی‌کند.

برای مراقبت دریایی، مداومت پروازی و توان انتقال تصویر اهمیت زیادی دارد. شاهد ۱۳۶ و آرش ۲ نیز در پیکربندی‌های شناخته‌شده خود، مهمات یک‌طرفه هستند و نمی‌توان آن‌ها را بدون شواهد فنی در گروه پهپادهای شناسایی قرار داد. ایران البته سامانه‌های شناسایی دیگری در اختیار دارد که از نظر طراحی و مأموریت برای پایش طولانی‌تر مناسب‌اند. در این میان، حدید ۱۱۰ با مداومت حدود یک ساعت و سرجنگی انتحاری، بیشتر به‌عنوان یک ابزار تهاجمی شناخته می‌شود.

این احتمال وجود دارد که در یک شبکه عملیاتی، اطلاعات مربوط به موقعیت شناورها از رادارهای ساحلی، پهپادهای شناسایی و شناورهای مراقبتی به دست آید و سپس در اختیار سامانه‌های تهاجمی قرار گیرد. در چنین ساختاری، حدید ۱۱۰ می‌تواند بخشی از توان رزمی باشد، بدون آنکه خودش مأموریت جمع‌آوری اطلاعات را انجام دهد. تا امروز سند مستقلی که استفاده از این مدل را به‌عنوان پهپاد شناسایی در تنگه هرمز تأیید کند، در دسترس نیست.

  سناریوی درگیری بعدی ایران و آمریکا

در صورت شکل‌گیری یک رویارویی تازه میان ایران و آمریکا، تفاوت مأموریت این سه پهپاد می‌تواند در ارزیابی توان هوایی بدون سرنشین ایران اهمیت پیدا کند. در یک بحران دریایی، نخستین نیاز دو طرف آگاهی از وضعیت منطقه، موقعیت شناورها و تحرکات نظامی است. سامانه‌های شناسایی و راداری در این مرحله نقش اصلی را بر عهده دارند. پس از آن، بسته به گسترش درگیری، مهمات دوربرد و پهپادهای تهاجمی وارد محاسبات نظامی می‌شوند.

  شاهد ۱۳۶ به دلیل برد بیشتر، یک سامانه مناسب برای تهدید اهداف در فاصله‌های طولانی‌تر محسوب می‌شود. آرش ۲ نیز با توجه به گزارش‌های مربوط به قابلیت جست‌وجوی غیرفعال راداری، می‌تواند در دسته تسلیحات ضد‌راداری و حمله به زیرساخت‌های مرتبط با دفاع هوایی مورد توجه قرار گیرد. حدید ۱۱۰ در مقابل، با سرعت بالاتر و برد محدودتر، برای حملات منطقه‌ای و کاهش زمان هشدار مطرح است.

این تقسیم‌بندی به معنای آن نیست که هر سه پهپاد در یک عملیات مشخص به‌طور هم‌زمان استفاده خواهند شد یا عملکرد آن‌ها از پیش قابل پیش‌بینی است. اطلاعات عمومی درباره میزان دقت، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک، قابلیت‌های ارتباطی و نرخ موفقیت عملیاتی حدید ۱۱۰ و آرش ۲ کامل نیست. در مورد شاهد ۱۳۶ داده‌های بیشتری از عملکرد رزمی وجود دارد، اما تجربه عملیاتی نسخه‌های مختلف آن نیز یکسان نیست.

در مقابل، نیروهای آمریکایی از شبکه‌ای چندلایه شامل رادارهای دریایی، سامانه‌های دفاع هوایی، هواگردهای گشت و تجهیزات جنگ الکترونیک استفاده می‌کنند. بنابراین، سرعت بالای حدید ۱۱۰ یا برد زیاد شاهد ۱۳۶ به‌تنهایی تعیین‌کننده نتیجه یک درگیری نیست. کیفیت کشف و رهگیری، شرایط محیطی و هماهنگی میان سامانه‌های مختلف نیز در عملکرد دفاعی اثرگذارند.

نکته اصلی درباره تنگه هرمز، افزایش اهمیت اطلاعات و سرعت واکنش است. در منطقه‌ای که کشتی‌های تجاری و نظامی در فاصله نسبتاً نزدیکی از یکدیگر حرکت می‌کنند، تشخیص درست هدف و جلوگیری از خطای محاسباتی اهمیت حیاتی دارد. هر حادثه‌ای که به تبادل حملات منجر شود، می‌تواند هزینه بیمه کشتی‌ها، جریان صادرات نفت و امنیت کشتیرانی را تحت تأثیر قرار دهد.

حدید ۱۱۰ در این میان، یک تفاوت مهم با نسل قبلی پهپادهای انتحاری ایران دارد: سرعت. شاهد ۱۳۶ برای برد و ماندگاری بیشتر ساخته شده و آرش ۲ با برد بلند و قابلیت ضد‌راداری شناخته می‌شود. حدید ۱۱۰ اما تلاش دیگری برای توسعه مهمات جت‌محور و سریع‌تر است. اگر در آینده نسخه‌هایی با تجهیزات شناسایی یا ارتباطی متفاوت از آن معرفی شوند، ارزیابی مأموریت این خانواده نیز تغییر خواهد کرد. تا آن زمان، باید میان توانایی تهاجمی اثبات‌شده‌تر و ادعای استفاده شناسایی در تنگه هرمز تفاوت گذاشت.

مقایسه این سه پهپاد نشان می‌دهد که برنامه پهپادی ایران صرفاً بر افزایش برد یا ساخت نمونه‌های بزرگ‌تر متمرکز نیست. توسعه پیشران جت، افزایش سرعت، طراحی مهمات ضد‌راداری و حفظ توان حمله دوربرد، هرکدام بخشی از این مسیر هستند. حدید ۱۱۰ را باید در همین چارچوب دید؛ پرنده‌ای که قرار نیست جای شاهد ۱۳۶ یا آرش ۲ را بگیرد، بلکه قرار است خلأ متفاوتی را در سبد تسلیحات بدون سرنشین ایران پوشش دهد.