اهداف پیمان دفاعی مشترک پاکستان، ترکیه و عربستان؛ ائتلاف عضو ناتو با یک «قدرت هسته‌ای» اسلامی

توافق سه‌جانبه پاکستان، ترکیه و عربستان، نشان‌دهنده نگرانی مشترک بین سه کشور در مورد تحولات و تغییرات سریع امنیتی و تمایل آنها به ایجاد یک چتر بازدارنده جمعی است.

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، «رضا جیات هیراج» وزیر تولیدات دفاعی پاکستان اعلام کرده که این کشور به همراه ترکیه و عربستان سعودی در مرحله بررسی نهایی پیش‌نویس پیمان مشترک دفاعی هستند.

این وزیر پاکستانی با اشاره به پیمان راهبردی دفاعی مشترک با عربستان سعودی که اواسط ۲۰۲۵ در ریاض امضا شد، اظهار کرد که پیمان مشترک اسلام‌آباد با عربستان و ترکیه با پیمان دفاعی یادشده متفاوت است.

اعلام این موضوع در سایه تهدید «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا به اعمال تعرفه‌های گمرکی ۲۵ درصدی علیه شرکای تجاری ایران در اوایل هفته جاری انجام شده است-اقدامی که می‌تواند زنجیره تامین در غرب آسیا را مختل کند.

«هاکان فیدان» وزیر امور خارجه ترکیه نیز پنجشنبه شب در جریان دیدار با نمایندگان رسانه‌های داخلی و بین‌المللی در استانبول، از تلاش آنکارا برای شکل‌دهی به یک سازوکار امنیتی مشترک در سطح منطقه خبر داد؛ طرحی که هدف اصلی آن تقویت همکاری میان کشورهای خاورمیانه و کاهش زمینه مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای عنوان شده است.

با این حال، وزیر خارجه ترکیه تصریح کرد که این ابتکار هنوز وارد مرحله اجرایی نشده و رایزنی‌ها همچنان در سطح گفت‌وگو و مشورت قرار دارد. او گفت: «در حال حاضر مذاکرات و مشاوره‌هایی در جریان است، اما هنوز هیچ توافق رسمی امضا نشده است.»

فیدان در پایان، به چشم‌انداز رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اشاره کرد و گفت راهبرد آنکارا بر ایجاد یک پلتفرم امنیتی فراگیر و گسترده‌تر استوار است؛ پلتفرمی که به گفته او، نه‌تنها همکاری میان کشورهای منطقه را افزایش می‌دهد، بلکه می‌تواند به تقویت همبستگی و ثبات بلندمدت در خاورمیانه منجر شود.

با توجه به هم‌سویی آنکارا با مواضع ریاض و اسلام‌آباد پیرامون تحولات منطقه غرب آسیا و آفریقا پیوستن ترکیه به این پیمان دفاعی سه‌جانبه مسیر را برای ایجاد یک اتحاد امنیتی جدید هموار می‌کند.

اگرچه توافق سه‌جانبه جدید هنوز امضا نشده و هنوز در مرحله پیش‌نویس و مشورت است، اما انتشار آن پس از یک سال بحث، نشان‌دهنده نگرانی مشترک بین سه کشور در مورد تحولات و تغییرات سریع امنیتی و تمایل آنها به ایجاد یک چتر بازدارنده جمعی است.

در این راستا، مقامات امنیتی و دیپلماتیک ترکیه به الجزیره اعلام کردند که جهان در حال گذار از یک تغییر بزرگ است و هر طرفی ناگزیر است با اولویت قرار دادن امنیت و منافع ملی خود دست به حرکت بزند.

این منابع تاکید کردند: مفاهیم سنتی ائتلاف‌های شرق و غرب، دیگر از میان رفته است و از این رو، اکنون هر کشوری می‌تواند ائتلاف‌های تازه شکل دهد و قرارداد‌های جدیدی منعقد کند.

به گفته این منابع، ترکیب سپر هسته‌ای پاکستان، نفوذ اقتصادی و سیاسی عربستان و تکنولوژی صنایع دفاعی و ارتش قدرتمند ترکیه، ساختاری ایجاد خواهد کرد که به نفع امنیت و ثبات هر سه کشور خواهد بود.

مقامات دیپلماتیک ترکیه تأکید کردند این حرکت به معنای تشکیل یک «ناتو اسلامی» یا تلاشی برای جایگزینی پیمان ناتو نیست.

در همین حال، یک مقام ارشد دیپلماتیک گفت: ترکیه به عنوان عضو ناتو به دنبال جایگزین برای آن نیست، اما تغییرات سریع جهانی و فروپاشی مفاهیم سنتی شرق و غرب، هر کشوری را ناگزیر می‌کند تا برای حفظ منافع ملی خود، ائتلاف‌های جدید و منعطف‌تری ایجاد کند.

از سوی دیگر آنکارا بر این باور است که با توجه به تحولات اخیر در منطقه، از جمله تنش‌ها پیرامون ایران و درگیری‌ها در سوریه، نزدیکی بیش از پیش به ریاض و اسلام‌آباد ضروری است.

به گزارش تابناک، پیش از این نیز ریاض و اسلام آباد در در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ در کاخ الیمامه عربستان، «توافق‌نامه دفاع متقابل استراتژیک» (SMDA) را به امضا رسانده بودند.

این اعلامیه پس از آن موجب سردرگمی شد که خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، پیشنهاد کرد این پیمان که یک رابطه دیرینه میان دو کشور را تثبیت می‌کند، شامل «چتر هسته‌ای» نیز می‌شود. اگرچه آصف بعداً این اظهارنظر را پس گرفت، اما اینکه آیا پاکستان واقعاً چتر هسته‌ای خود را بر فراز عربستان گسترش داده یا نه، همچنان نامشخص است.

پیمان پاکستان و عربستان پیامی به واشنگتن می‌فرستد مبنی بر نارضایتی ریاض از تضمین‌های امنیتی رو به ضعف آمریکا و آمادگی‌اش برای استفاده از «ابهام راهبردی» در شرایطی که نیاز به موازنه با اسرائیل و ایران افزایش یافته است.

بسیاری از رسانه‌ها حملات موشکی اسرائیل به قطر در اوایل سپتامبر، که رهبران سیاسی حماس را هدف قرار داد، را جرقه اصلی این پیمان توصیف کردند. نقض آشکار حاکمیت قطر توسط اسرائیل – یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه – شوک عمیقی به پادشاهی‌های خلیج فارس وارد کرد که معمولاً از آشوب‌های منطقه‌ای در امان بوده‌اند.

اگرچه افزایش جسارت و سلطه‌جویی اسرائیل در منطقه بی‌تردید پادشاهی‌های خلیج فارس را نگران کرده است، باور اینکه پیمان پاکستان و عربستان مستقیماً محصول حملات به خاک قطر باشد دشوار است.

در واقع، برای عربستان سعودی، این توافق در پی لرزش‌های منطقه‌ای صورت گرفت: گسترش جنگ اسرائیل، حمله جنجالی به دوحه، و افزایش توان موشکی حوثی‌ها.

ترس عربستان از عقب‌نشینی آمریکا از منطقه، ریاض را به سمت پرداختن به مسئله «خودمختاری راهبردی» و تنوع‌بخشی به شراکت‌هایش سوق داده است؛ بخشی از این تلاش با روی آوردن به چین صورت گرفته که اکنون جای واشنگتن را به‌عنوان شریک اصلی تجاری پادشاهی گرفته است.

اکنون عربستان بیم دارد که نظم منطقه‌ای جدیدی – که توسط اسرائیل دیکته شده و با حمایت آمریکا اجرا می‌شود – بر منطقه تحمیل شود و جایی برای نقش قدرتمند عربستان باقی نگذارد. 

عربستان همچنان به وابستگی خود به ایالات متحده برای امنیت آگاه است، اما در عین حال در حال استفاده از روابط خود با چین و یادگیری نحوه تفکر و اقدام بر اساس منافع ملی خود است.

ایالات متحده مدت‌ها معمار اصلی نظم امنیتی در غرب آسیا بوده ست. سکوت عجیب واشنگتن در برابر پیمان دفاعی پاکستان و عربستان و تحلیل‌های محتاطانه و نسبتاً مثبت منتشرشده از سوی پژوهشگران آمریکایی نشان می‌دهد که تکیه ریاض بر اسلام‌آباد با طرح کلی واشنگتن برای منطقه — از جمله گسترش «توافق‌های ابراهیم» — همسو است. با این‌حال، اتکای بیش از حد ریاض بر تضمین‌های نمادین می‌تواند شکاف‌های واقعی در توان نظامی‌اش را پنهان کند.

برای پاکستان، این توافق سود سیاسی فوری به همراه دارد. در شرایط شکنندگی اقتصادی و بحران مشروعیت حکمرانی، اسلام‌آباد می‌تواند جایگاه بین‌المللی خود را به نمایش بگذارد و هم‌زمان راه‌های حیاتی تأمین مالی از سوی عربستان را احیا کند. در سطح داخلی، این توافق به تقویت مشروعیت حکومت مورد حمایت ارتش کمک می‌کند، زیرا پاکستان را به‌عنوان یک شریک امنیتی کلیدی در خلیج فارس معرفی می‌کند.

بااین‌حال، این دستاورد‌ها خطرات مهمی نیز دارند. درگیری بیشتر در رقابت‌های خلیج فارس می‌تواند موازنه شکننده منطقه‌ای پاکستان را برهم بزند، به‌ویژه با تضعیف روابط آن با ایران. تصمیم‌گیران پاکستانی باید بسنجند که آیا منافع کوتاه‌مدت — مانند تسهیلات مالی و پرستیژ نمادین — ارزش هزینه‌های راهبردی بالقوه را دارد یا نه. 

به نوشته «شبکه رهبری آسیا-پاسیفیک» جالب آنکه تهران واکنشی غیرمنتظره به این پیمان دوجانبه نشان داده است: با ابراز تمایل برای پیوستن به پیمان دفاعی پاکستان و عربستان در کنار عراق. این رویکرد، برداشت ساده‌انگارانه از این پیمان به‌عنوان بلوکی ضدایرانی را پیچیده می‌کند و نشان می‌دهد که معنا و پیامد‌های آن همچنان محل مناقشه و در حال تحول است.