پیمان مکه و «اصل دفاع مشترک»؛ ترکیه و پاکستان با ایران وارد جنگ می‌شوند؟

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه در مصاحبه با خبرگزاری آناتولی گفته است که ائتلاف سه‌گانه مکه می‌تواند گسترش یابد و علیه هیچ کشوری از جمله ایران نیست.

فیدان ادعا کرد که مذاکرات درباره این توافق پیش از آغاز جنگ میان ایران با آمریکا و اسرائیل آغاز شده بود.

او افزود: «اکنون که با این کشور‌ها گرد هم می‌آییم، طبیعتاً یک سازمان دفاعی تشکیل می‌دهیم. یعنی موضوع رویکردی از این دست نیست که بگوییم بیایید حمله کنیم و فلان کار را با هم انجام دهیم. بنابراین، تا زمانی که این کشور‌ها از سوی هر طرفی، چه در داخل منطقه و چه خارج از آن، مورد حمله قرار نگیرند، این ائتلاف نمی‌تواند با هیچ کشوری دشمنی یا درگیری داشته باشد.»

او همچنین تأکید کرد که ایران «هدف» این توافق نیست. فیدان افزود: «آن‌هایی که به کشور‌های امضاکننده توافق حمله نکنند، «هدف» این توافق نیستند».

تأکید وزیر خارجه ترکیه بر فعال‌سازی بند دفاع متقابل در حالی است که پیش از آن نیز عربستان سعودی و پاکستان در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ «توافق دفاع متقابل راهبردی» را در ریاض امضا کرده بودند، اما در حالیکه یمنی‌ها در هفته‌های اخیر بار‌ها عربستان را هدف حمله پهپادی و موشکی قرار داده‌اند، پاکستان هرگز حاضر به مداخله نشده است.

پیش از این نیز، سعودی‌ها هنوز امتناع پاکستان از اعزام نیرو به حمله نظامی سال ۲۰۱۵ علیه حوثی‌های یمن را به یاد دارند. در آن زمان، عربستان سعودی درخواست کشتی‌های جنگی، هواپیما و نیرو کرد، اما پارلمان پاکستان به اتفاق آرا برای بی‌طرفی در درگیری یمن رأی داد.

حملات اخیر ایران به کشور‌های حوزه خلیج فارس در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، معضل مشابهی ایجاد کرد. نیاز رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، به یک میانجی با تهران، همراه با تمایل پاکستان برای ایفای این نقش، مانع از آزمایش کامل توافقنامه سعودی-پاکستان شد. به عنوان یک میانجی، از پاکستان نمی‌توانست انتظار داشت که به نمایندگی از عربستان سعودی به عملیات نظامی بپیوندد، موضعی که به نظر می‌رسد سعودی‌ها آن را می‌پذیرند، هرچند برای دیگران مانند امارات متحده عربی مشکل‌ساز است.

«حسین حقانی» سفیر پیشین پاکستان در آمریکا در مقاله‌ای ورود کشوری مانند پاکستان را به جنگ با ایران در صورتی که عربستان مورد حمله قرار گیرد اندک می‌داند و معتقد است پاکستان بیشتر نقش میانجی را در چنین موردی ایفا خواهد کرد نه جنگجو.

به اعتقاد وی تلاش‌های پاکستان برای بی‌طرف ماندن، یادآور تردید تاریخی آن در اعزام نیرو به درگیری‌های خاورمیانه است. با این حال، اگر جنگ گسترش یابد، اسلام‌آباد ممکن است برای ارائه حمایت نظامی مستقیم به عربستان سعودی تحت فشار قرار گیرد یا در غیر این صورت، خطر تضعیف اعتبار تعهدات دفاعی متقابل خود را بپذیرد.

در خصوص اصل دفاع مشترک در توافق مکه باید توجه داشت که میان ناتو و توافق فعلی تفاوت‌های ماهوی و تاکتیکی وجود دارد؛ برخلاف الگویی مانند ناتو که ستاد فرماندهی مشترک و دائمی با صلاحیت‌های صریح در مواقع بحرانی دارد، در این توافق سه‌جانبه هیچ نهاد بالادستی یا ستاد کلی برای هماهنگی ارتش‌های سه کشور پیش‌بینی نشده است. این خلأ در صورت وقوع جنگ، تصمیم‌گیری عملیاتی را به دیپلماسی کند و مذاکرات طولانی سران ارتش‌ها واگذار می‌کند.

برخلاف ناتو که دارای ساختار فرماندهی و سازوکار‌های عملیاتی مشخصی است، متن پیمان مکه به صراحت مشخص نکرده است که در صورت وقوع حمله، چه نوع واکنش نظامی (و با چه مقیاسی) از سوی متحدان صورت خواهد گرفت. به بیان دقیق‌تر، این توافق به صراحت واکنش نظامی خودکار را تضمین نمی‌کند.

بر همین اساس، تاکنون تاکید ترکیه و پاکستان از امضای پیمان مکه تاکید بر ایجاد بازدارندگی جمعی برای جلوگیری از درگیری است.

همچنین کشور‌های منطقه تحت هر ائتلافی تجربه تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و مقاومت مقتدرانه ایران در جنگ ۴۰ روزه را مسلما در نظر دارند.
در این راستا، سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران در پیامی خطاب به همسایگان ایران که واکنشی تلویحی به توافق مکه می‌توان در نظر گرفته گفته است: نیرو‌های مسلح قدرتمند ایران، آمادگی، توانمندی و اقتدار خود را در برابر پیشرفته‌ترین نیروی نظامی جهان به اثبات رسانده‌اند.

وی همچنین به کشور‌های منطقه و همسایه برای تامین امنیتشان پیشنهاد می‌کند: هنگامی که مسلمانان در کنار یکدیگر متحد و یکپارچه باشند، می‌توانند در برابر هر چالشی که از سوی بیگانگان بدخواه ایجاد می‌شود، با قدرت و قاطعیت ایستادگی کنند. زمان آن فرا رسیده است که تنها به خود متکی باشیم و برادری واقعی را در پیش گیریم.