از گفتوگو با امیر کوستوریتسا تا روایتهای تاریخی قرن شانزدهم؛
راز «روم سوم» ؛ روایتی چندصدساله که پوتین زندهاش کرد
وقتی ولادیمیر پوتین از «روم سوم» سخن میگوید و تأکید میکند که پس از آن، روم چهارمی در کار نخواهد بود، در واقع به مفهومی اشاره میکند که قرنها پیش از او در اندیشه دینی و سیاسی روسیه شکل گرفته است؛ روایتی که مسکو را وارث معنوی قسطنطنیه میداند و امروز نیز در کنار نمادهای تاریخی و مذهبی روسیه، در ادبیات سیاسی کرملین حضور دارد.

به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک، جمله «مسکو روم سوم است و چهارمی در کار نخواهد بود» این روزها بار دیگر در فضای مجازی مورد توجه قرار گرفته است؛ عبارتی که شاید در نگاه نخست، بخشی از ادبیات سیاسی امروز روسیه به نظر برسد، اما پشت آن تاریخی چندصدساله قرار دارد. تاریخی که از سقوط قسطنطنیه آغاز میشود، از دربار شاهزادگان مسکو میگذرد و سرانجام به یکی از مهمترین روایتهای هویت دینی و سیاسی روسیه تبدیل میشود.
ولادیمیر پوتین در گفتوگو با امیر کوستوریتسا، فیلمساز شناختهشده صرب، که به مناسبت هشتادمین سالروز تولد پاتریارک کریل، رهبر کلیسای ارتدکس روسیه، منتشر شد، بار دیگر از مفهوم «روم سوم» سخن گفت. او در توضیح این تعبیر، مسیر تاریخی مسیحیت را از روم باستان به بیزانس و سپس به مسکو پیوند داد و روسیه را وارث ایمان و سنتهای مسیحیت شرقی معرفی کرد.
البته این نخستینبار نیست که رئیسجمهور روسیه چنین تعبیری را به کار میبرد. پوتین پیشتر نیز در مستند «روسیه؛ کرملین؛ پوتین؛ ۲۵ سال» که در مه ۲۰۲۵ از تلویزیون دولتی این کشور پخش شد، به همین مفهوم اشاره کرده بود. تکرار این عبارت نشان میدهد که «روم سوم» برای کرملین صرفاً یک اصطلاح تاریخی نیست، بلکه بخشی از روایتی است که روسیه با آن درباره ریشهها، جایگاه و هویت تمدنی خود سخن میگوید.
قصهای که از سقوط قسطنطنیه آغاز شد
برای فهم معنای «روم سوم» باید چند قرن به عقب برگشت؛ به زمانی که قسطنطنیه، پایتخت امپراتوری بیزانس، هنوز یکی از مهمترین مراکز قدرت سیاسی و مذهبی جهان مسیحیت بود.
در سال ۳۳۰ میلادی، کنستانتین بزرگ، امپراتور روم، پایتخت خود را به شهر بیزانتیوم منتقل کرد و آن را به نام خود، قسطنطنیه نامید. این شهر بهتدریج جایگاه روم دوم را در جهان مسیحیت پیدا کرد و به مرکز امپراتوری روم شرقی تبدیل شد.
اما نقطه عطف این روایت در سال ۱۴۵۳ رقم خورد؛ زمانی که قسطنطنیه به دست عثمانیان سقوط کرد و امپراتوری بیزانس پس از قرنها حیات سیاسی به پایان رسید. با سقوط این مرکز تاریخی، پرسشی مهم در جهان مسیحیت شرقی شکل گرفت: پس از فروپاشی قسطنطنیه، کدام سرزمین میتواند میراثدار سنت دینی و تمدنی آن باشد؟
در آن دوران، مسکو بهتدریج در حال تبدیلشدن به قدرتی مهم در اروپای شرقی بود. ازدواج ایوان سوم، شاهزاده بزرگ مسکو، با سوفیا پالایولوگینا در سال ۱۴۷۲، برادرزاده آخرین امپراتور بیزانس، یکی از اتفاقاتی بود که بعدها در شکلگیری روایت پیوند مسکو با میراث بیزانس مورد توجه قرار گرفت.
سوفیا با همراهان و برخی آداب و رسوم درباری بیزانس وارد مسکو شد. هرچند پژوهشگران درباره میزان تأثیر مستقیم او بر شکلگیری اندیشه امپراتوری در روسیه اتفاقنظر ندارند، این ازدواج به نمادی از پیوند تاریخی خاندان حاکم مسکو با دودمان امپراتوری بیزانس تبدیل شد.
چند دهه بعد، در سال ۱۴۹۷، عقاب دوسر در نمادهای حکومتی ایوان سوم به کار گرفته شد؛ نشانی که امروز نیز بر نشان ملی روسیه دیده میشود. البته درباره منشأ دقیق این نماد و مسیر انتقال آن به مسکو، میان تاریخپژوهان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
بیشتر بخوانید: تصاویر گنجینه تزارها در مسکو
راهبی که برای مسکو رسالت تاریخی تعریف کرد
اما عبارت مشهور «دو روم سقوط کردهاند، سومی پابرجاست و چهارمی وجود نخواهد داشت» در اوایل قرن شانزدهم میلادی صورتبندی شد. این جمله به راهبی به نام فیلاتئوس، مشهور به فیلوفی، از منطقه پسکف نسبت داده میشود. او در نوشتههای خود مسکو را وارث معنوی دو مرکز پیشین مسیحیت، یعنی روم و قسطنطنیه، معرفی میکرد.
در این نگاه، روم نخست با انحراف از ایمان حقیقی سقوط کرده بود، قسطنطنیه نیز از دست رفته بود و اکنون مسکو وظیفه پاسداری از ایمان ارتدکس را برعهده داشت. به این ترتیب، یک برداشت مذهبی بهتدریج ظرفیت تبدیلشدن به روایتی سیاسی درباره جایگاه ویژه روسیه را پیدا کرد.
حتی عنوان «تزار» نیز در این میان معنای نمادین قابلتوجهی دارد. این واژه از عنوان «سزار» در امپراتوری روم گرفته شده و استفاده از آن برای فرمانروایان روس، پیوندی زبانی و تاریخی میان قدرت سیاسی مسکو و سنت امپراتوری روم ایجاد میکرد.
البته نباید تصور کرد که از همان ابتدا یک دکترین منسجم و رسمی با عنوان «روم سوم» در تمام ساختار سیاسی روسیه وجود داشته است. این مفهوم در گذر زمان تفسیرهای متفاوتی پیدا کرد و جایگاه آن در دورههای مختلف تاریخی یکسان نبود.
از میراث کلیسایی تا زبان سیاست امروز
«روم سوم» در روسیه امروز نیز حضوری فراتر از یک عبارت تاریخی دارد. پیوند میان کلیسای ارتدکس، هویت ملی و ساختار قدرت سیاسی، همچنان یکی از موضوعات مهم در شناخت جامعه و حکومت روسیه است.
در این میان، دیدگاههای انتقادی نیز کم نیستند. برخی مورخان معتقدند تعبیر «روم سوم» بیش از آنکه یک واقعیت تاریخی اثباتشده درباره انتقال رسمی جایگاه امپراتوری روم باشد، بازتاب نوعی برداشت ایدئولوژیک است که در دولت مسکوی شکل گرفت و بعدها توسعه پیدا کرد.
بارتولومئوس، پاتریارک جهانی قسطنطنیه، نیز در سال ۲۰۲۴ با این تعبیر مخالفت کرد. او با اشاره به اینکه اساساً چیزی به نام «روم اول» و «روم دوم» به معنای مورد ادعای این نظریه وجود نداشته است، تأکید کرد که نمیتوان از «روم سوم» سخن گفت. او همچنین این اندیشه را با مفهوم «جهان روسی» و رویکردهای ایدئولوژیک مرتبط با آن پیوند داده است.
نیکلای بردیایف، فیلسوف برجسته روس، نیز از زاویهای دیگر به این موضوع نگاه میکرد. از نظر او، اندیشه روم سوم بیشتر به تقویت قدرت دولت مسکو و شکلگیری خودکامگی تزاری کمک کرد تا آنکه زمینهساز شکوفایی معنویت و حیات کلیسایی شود.
در برخی پژوهشهای مؤسسه کارنگی نیز به استمرار نوعی مسیانیسم و باور به استثناییبودن روسیه در امتداد همین سنت تاریخی اشاره شده است؛ باوری که در دورههای مختلف، شکلهای متفاوتی به خود گرفته و در سیاست خارجی و تعریف هویت ملی روسیه نیز بازتاب یافته است.
چرا پوتین دوباره از روم سوم میگوید؟
بازگشت پوتین به این عبارت تاریخی را نمیتوان صرفاً یادآوری یک روایت قدیمی دانست. در شرایطی که روسیه بر استقلال هویتی و تمدنی خود در برابر غرب تأکید میکند، ارجاع به میراث بیزانس و جایگاه تاریخی مسکو میتواند حامل پیامی فراتر از یک اشاره مذهبی باشد.
در چنین روایتی، روسیه نه صرفاً یک قدرت سیاسی در جغرافیای اوراسیا، بلکه وارث سنتی تاریخی و مذهبی معرفی میشود که برای خود رسالتی ویژه قائل است. همین پیوند میان تاریخ، مذهب و سیاست است که عبارت «روم سوم» را همچنان زنده نگه داشته است.
شاید مهمترین نکته همین باشد: گاهی برای فهم سیاست امروز یک کشور، باید به سراغ روایتهایی رفت که قرنها پیش در ذهن حاکمان، روحانیون و اندیشمندان آن سرزمین شکل گرفتهاند؛ روایتهایی که حتی پس از گذشت صدها سال، هنوز میتوانند در تعریف جایگاه یک ملت و نگاه آن به جهان نقشآفرین باشند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.