پرونده ویژه تابناک | فراتر از مرز؛ قسمت سوم
فتاح؛ موشکی که بحث هایپرسونیک را به ایران کشاند
فتاح با یک ادعای بزرگ رونمایی شد؛ سرعتی تا ۱۵ ماخ و توان عبور از سامانههای پدافندی. اما پشت این اعداد، چه فناوریای قرار دارد و فتاح چه تفاوتی با موشکهای بالستیک پیش از خود دارد؟

به گزارش خبرنگار سرویس امنیتی و دفاعی تابناک، ۱۶ خرداد ۱۴۰۲، در مراسمی با حضور رئیسجمهور وقت و فرماندهان سپاه، موشکی به نمایش درآمد که نامش خیلی زود فراتر از مرزهای ایران مطرح شد: «فتاح».
در مراسم رونمایی، برد این موشک ۱۴۰۰ کیلومتر و سرعت اعلامشده آن تا ۱۵ ماخ عنوان شد. فرماندهان نیروی هوافضای سپاه نیز از قابلیت مانور این موشک در خارج و داخل جو سخن گفتند. این مشخصات، فتاح را به یکی از بحثبرانگیزترین پروژههای موشکی ایران تبدیل کرد.
اما جذابیت فتاح فقط در عدد سرعت نیست. بخش مهم ماجرا به طراحی سرجنگی و موتور جداگانهای مربوط میشود که برای آن به نمایش درآمد؛ بخشی که قرار است امکان تغییر مسیر سرجنگی را در طول پرواز فراهم کند.
برای شناخت فتاح باید از همین نقطه شروع کرد؛ جایی که یک موشک بالستیک، با اضافه شدن یک سرجنگی مانورپذیر، شکل متفاوتی از پرواز را دنبال میکند.
فتاح از کجا آمد؟
فتاح محصول مسیری است که صنعت موشکی ایران در توسعه موشکهای سوخت جامد طی کرده است. خانواده فاتح، از فاتح۱۱۰ تا ذوالفقار، دزفول و حاج قاسم، طی سالهای گذشته گسترش پیدا کرد و برد موشکهای این خانواده افزایش یافت.
فتاح در ادامه همین تجربه معرفی شد، اما تفاوت اصلی آن در ساختار بخش انتهایی موشک بود. در تصاویر مراسم رونمایی، علاوه بر بدنه اصلی، یک مجموعه جداگانه شامل سرجنگی و موتور کوچکتر نیز به نمایش درآمد.
این مجموعه اهمیت زیادی دارد؛ چون موضوع فقط رساندن یک سرجنگی به برد ۱۴۰۰ کیلومتر نیست. مسئله، امکان تغییر مسیر آن پس از جدا شدن از بخش اصلی موشک است.

عدد ۱۵ ماخ؛ سرعتی که توجه جهان را جلب کرد
در زمان رونمایی، سرعت فتاح تا ۱۵ ماخ اعلام شد. ماخ واحدی برای بیان سرعت نسبت به سرعت صوت است و مقدار دقیق آن با شرایط محیطی، بهویژه دما و ارتفاع، تغییر میکند.
عبور از ماخ ۵ در تعریف رایج، ورود به محدوده سرعتهای هایپرسونیک محسوب میشود. بنابراین عدد ۱۵ ماخ، اگر در مرحله مورد اشاره حاصل شود، بهوضوح در این محدوده قرار میگیرد.
اما یک نکته فنی وجود دارد: سرعت بالا بهتنهایی یک موشک را به فناوری پیشرفته هایپرسونیک تبدیل نمیکند. موشکهای بالستیک متعارف نیز در بخشهایی از مسیر پرواز به سرعتهای بسیار بالا میرسند. تفاوت مهم در نوع مسیر، امکان مانور و توان حفظ کنترل در سرعتهای زیاد است.
بحث اصلی درباره فتاح نیز همینجاست. ایران اعلام کرده که این موشک قابلیت تغییر مسیر دارد؛ موضوعی که در صورت تحقق عملیاتی، کار رهگیری سرجنگی را برای سامانههای پدافندی پیچیدهتر میکند.
تفاوت فتاح با موشک بالستیک معمولی
در یک موشک بالستیک متعارف، پس از پایان مرحله پیشرانش، سرجنگی مسیر مشخصی را در ادامه پرواز طی میکند. مسیر آن تحت تأثیر سرعت اولیه و نیروی گرانش قرار دارد و سامانههای دفاعی میتوانند با محاسبه مسیر احتمالی، برای رهگیری آن برنامهریزی کنند.
اما در یک سرجنگی مانورپذیر، امکان تغییر مسیر در مرحله بازگشت به جو وجود دارد. این تغییر مسیر میتواند پیشبینی نقطه اصابت را دشوارتر کند.
در فتاح، آنچه در مراسم رونمایی به نمایش درآمد، یک موتور سوخت جامد کوچک با نازل متحرک بود. این مجموعه برای ایجاد قابلیت تغییر جهت در سرجنگی معرفی شد.
اهمیت این بخش در آن است که سرجنگی دیگر صرفاً یک محموله جداشده از موشک نیست؛ مجموعهای است که برای کنترل حرکت خود، از سامانه پیشران و سطوح کنترلی بهره میبرد.
تحلیل مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS) در تیر ۱۴۰۲ نیز به همین ویژگی توجه کرده است. این مؤسسه، بخش دوم فتاح را به یک سرجنگی بازگشتی مانورپذیر یا MaRV نزدیکتر دانسته و آن را از یک وسیله گلاید هایپرسونیک متعارف یا HGV متمایز کرده است.
این تفاوت، صرفاً بازی با اصطلاحات نیست؛ دو مفهوم از نظر شکل پرواز و شیوه مانور یکسان نیستند.

MaRV و HGV ؛ دو فناوری با یک نام مشترک؟
در بحث موشکهای هایپرسونیک، دو اصطلاح زیاد به کار میروند: سرجنگی بازگشتی مانورپذیر یا MaRV و وسیله گلاید هایپرسونیک یا HGV.
هر دو میتوانند در سرعتهای بسیار بالا حرکت کنند و قابلیت تغییر مسیر داشته باشند، اما ساختار پروازشان متفاوت است.
MaRV سرجنگیای است که پس از جدا شدن از موشک بالستیک، در مرحله بازگشت به جو امکان مانور دارد. این مانور میتواند مسیر نهایی را تغییر دهد و محاسبات رهگیری را دشوارتر کند.
HGV اما پس از شتابگیری اولیه، در بخش قابل توجهی از مسیر درون جو حرکت گلایدی دارد. شکل بدنه و نیروی آیرودینامیکی در حرکت آن نقش مهمی ایفا میکند و مسیر پروازش با سرجنگی بازگشتی متعارف تفاوت دارد.
تحلیل IISS درباره فتاح-۱، آن را به خانواده سرجنگیهای مانورپذیر نزدیکتر میداند. این ارزیابی با توصیف رسمی ایران از قابلیت مانور فتاح همپوشانی دارد، اما درباره میزان و دامنه واقعی این مانورها اطلاعات عمومی کاملی منتشر نشده است.
فتاح-۲؛ نسخهای با طراحی متفاوت
۱۹ آبان ۱۴۰۲، نسخه دوم این خانواده با نام فتاح-۲ به نمایش درآمد. تفاوت مهمی که در تصاویر رونمایی دیده میشد، شکل متفاوت بخش انتهایی و سرجنگی آن بود.
در معرفی رسمی، فتاح-۲ به وسیله گلاید هایپرسونیک مجهز شده توصیف شد. برد اعلامشده برای این نسخه حدود ۱۵۰۰ کیلومتر عنوان شد.
تصاویر منتشرشده از نمایشگاه نیروی هوافضای سپاه، بدنهای با شکل متفاوت را نشان میداد؛ طراحیای که در مقایسه با سرجنگی فتاح-۱، بیشتر به یک وسیله گلایدی شباهت داشت.
مؤسسه جینز در بررسی تصاویر فتاح-۲ به شباهتهایی میان بخش انتهایی آن و طرحهای آزمایشی وسایل گلاید هایپرسونیک اشاره کرده است. این مؤسسه همچنین به نبود ورودی هوای مشخص برای موتور اسکرمجت در نمونه بهنمایشدرآمده توجه کرده است.
مؤسسه IISS نیز در ارزیابی آبان ۱۴۰۲، فتاح-۲ را پروژهای با طراحی بلندپروازانه توصیف کرد که برای رسیدن به قابلیت عملیاتی با چالشهای فنی مهمی روبهروست.
فتاح-۲ از نظر طراحی، بحث تازهای را در برنامه موشکی ایران مطرح کرد؛ عبور از سرجنگی مانورپذیر و حرکت به سمت یک وسیله گلایدی با شکل و مأموریت متفاوت.

چالش اصلی؛ کنترل در سرعت بالا
وقتی از موشک هایپرسونیک صحبت میکنیم، فقط سرعت مطرح نیست. بدنه باید در برابر گرمای شدید ناشی از حرکت با سرعت بالا مقاومت کند و سامانه کنترل نیز باید در همان شرایط عملکرد قابل اطمینانی داشته باشد.
افزایش سرعت، فشار حرارتی و آیرودینامیکی قابل توجهی ایجاد میکند. مواد سازهای، پایداری بدنه، ارتباط میان اجزای سامانه و عملکرد تجهیزات کنترل، همگی در چنین پروژهای اهمیت پیدا میکنند.
در وسیله گلایدی، شکل بدنه و رفتار آیرودینامیکی نیز تعیینکننده است. این فناوری با یک سرجنگی متعارف که صرفاً مسیر بالستیک را طی میکند، تفاوت دارد.
به همین دلیل، نمایش یک نمونه یا اعلام مشخصات اولیه را نباید با اثبات تمام قابلیتهای عملیاتی یک سامانه برابر دانست. مسیر توسعه چنین فناوریهایی به آزمایشهای متعدد و ارزیابی عملکرد در شرایط واقعی نیاز دارد.
فتاح چه جایگاهی در توان موشکی ایران دارد؟
فتاح را باید در دو سطح بررسی کرد؛ نخست، ادامه توسعه موشکهای سوخت جامد خانواده فاتح و دوم، تلاش برای افزودن قابلیت مانور به بخش انتهایی موشک.
در فتاح-۱، موتور جداگانه سرجنگی و نازل متحرک، مهمترین بخش طراحی معرفیشده است. در فتاح-۲ نیز ایران طرح متفاوتی را با عنوان وسیله گلاید هایپرسونیک به نمایش گذاشت.
این دو نسخه را نباید یکی دانست. فتاح-۱ و فتاح-۲ در شکل بخش انتهایی و فناوری اعلامشده تفاوت دارند و هرکدام باید جداگانه بررسی شوند.
برد ۱۴۰۰ کیلومتری فتاح-۱ و برد اعلامشده ۱۵۰۰ کیلومتری فتاح-۲، این دو را در محدوده موشکهای بالستیک میانبرد قرار میدهد. اما آنچه فتاح را به موضوعی مهم در مطالعات موشکی تبدیل کرده، فقط برد آن نیست؛ بحث بر سر سرجنگی مانورپذیر و تلاش برای توسعه فناوری گلاید هایپرسونیک است.
فتاح پروندهای است که هنوز درباره برخی جزئیات فنی آن اطلاعات عمومی محدودی وجود دارد. با این حال، تصاویر رونمایی، مشخصات اعلامشده و ارزیابی مراکز تخصصی نشان میدهد ایران در این پروژه به دنبال توسعه قابلیتهایی فراتر از یک موشک بالستیک متعارف بوده است.

سه موشک، سه مسیر متفاوت
در سه قسمت این پرونده، سه نمونه از مسیر توسعه موشکی ایران را بررسی کردیم.
سجیل، روایت ورود به فناوری موشک دومرحلهای سوخت جامد بود. حاج قاسم، ادامه مسیر خانواده فاتح و رسیدن به برد اعلامشده ۱۴۰۰ کیلومتر را نشان داد. فتاح نیز پرونده تلاش برای توسعه سرجنگی مانورپذیر و فناوریهای هایپرسونیک را پیش روی ما گذاشت.
این سه موشک از نظر طراحی، مأموریت و فناوری یکسان نیستند؛ اما هر سه بخشی از روند توسعه توان موشکی ایران را روایت میکنند؛ روندی که از تجربههای اولیه آغاز شد و به پروژههایی با پیچیدگی فنی بیشتر رسید.
پایان مجموعه «فراتر از مرز»
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.