عوامل و قربانیان انفجارهای روسیه چه کسانی هستند؟

بامداد روز دوشنبه، 29 مارس (نهم فروردین)، دو انفجار در شلوغ‌ترین زمان رفت و آمد مردم در ایستگاه‌های «لوبیانکا» و «پارک کولتوری» خط «ساکولنیچسکی» متروی مسکو با اختلاف زمانی 45 دقیقه رخ داد؛ تعداد کشته شدگان به 39 نفر رسیده و هنوز 73 نفر دیگر در بیمارستان‌ها بستری هستند.

به گزارش خبرنگار «تابناک» از مسکو، همچنین صبح روز چهارشنبه، 31 مارس (یازدهم فروردین) در نزدیکی ساختمان مدرسه‌ای در منطقه «کیزلیار» داغستان، در محل پارک خودروها، انفجاری رخ داد که پس از آن کمیته تحقیقاتی دادستانی فدراسیون روسیه اطلاع داد، تروریستی انتحاری که لباس پلیس به تن داشته، در بین مأمورانی که در محل نخستین انفجار در کیزلیار داغستان مشغول به کار بودند، خود را منفجر کرد.
بنا بر آخرین اطلاعات، در اثر این دو انفجار، دوازده کشته و 29 نفر زخمی شده‌اند.

این خبر به سرعت در رسانه‌های داخلی روسیه و بین‌المللی به خبر نخست تبدیل شد. سران بسیاری کشورها از جمله رئیس‌جمهور کشورمان، این کار را محکوم کردند؛ اما این پرسش هنوز باقی است که کار چه کسانی است و چه کسانی بیشتر از آن لطمه می‌بینند؟
البته در تحلیل‌های اولیه اعلام شد که دو زن محجبه به فاصله‌ اندکی از هم وارد دو ایستگاه یاد شده مترو شده‌اند و پس از لحظاتی این انفجار طی عملیات انتحاری رخ داد.

از آغاز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 میلادی، هیأت حاکمه روسیه کوشید تا روابط خود را با شهروندان مسلمانش ـ که از رشد جمعیتی زیادی نیز برخوردارند ـ به سوی رابطه‌ای مورد احترام هدایت کند؛ اما جدایی‌طلبان به ویژه در قفقاز شمالی بر استقلال و تأسیس حاکمیت مستقل اصرار داشتند تا آنکه پس از گذراندن دوران جنگ نظامی با چچن، صلح نسبی برقرار شد و از آن پس دولت روسیه همواره بر حفظ و پایدارسازی این صلح تأکید داشته است.

در مرداد ماه سال 1388 دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهور روسیه در جمع روحانیون قفقاز تأکید کرد: «ما نبايد افراط‌گرايان را «افراط گرايان اسلامي» بناميم. نام درست آنان اشرار است. آنان ماهيت ديني ندارند، حتي اگر در ذهنشان اين فکر باشد که مسلمان مؤمني هستند؛ آنها مسلمان نيستند، بلکه اشرارند.»

بنا بر این گزارش، این سخنان در کنار راه‌اندازی بنیاد حمایت از آموزش‌های اسلامی و دانشگاه‌های اسلامی در تاتارستان و چچن و ساماندهی به مفتیان روسیه، می‌توانست آینده‌ای به دور از تنش را برای روسیه به ارمغان آورد؛ اما دیری نپایید که رویدادهای اخیر، بار دیگر سبب شد تا اتهام تروریست بودن بر مسلمانان قفقاز شمالی در روزنامه‌‌ها و رسانه‌ها به موضوعی برجسته تبدیل شود.

تحلیل بسیاری از تحلیلگران روس امروزه و پس از آشکار شدن سیاست‌های خصمانه آمریکا در مناطق مسلمان نشین به واقعیت نزدیک شده است و دیگر مانند گذشته، انگشت اتهام را به سمت مسلمانان این مناطق نشانه نمی‌روند.

«سرگی میخییف»، یکی از این تحلیلگران بر این باور است: «‌بايد ‌رك ‌و ‌راست ‌بگوييم ‌ايالات ‌متحده ‌كه ‌در ‌افغانستان ‌عمليات ‌اجرا ‌مي‌كند، ‌با بهره‌گیری ‌از ‌سرويس‌‌هاي ‌ويژه ‌خود ‌و پیش ‌از ‌همه ‌سازمان ‌«سيا» ‌تعدادي ‌از ‌جنبش‌‌هاي ‌افراطي ‌را ‌كه ‌بعضي ‌از ‌آنها ‌با ‌نيروهاي ‌غيرقانوني ‌چچني ‌ارتباط ‌دارند، ‌تشويق ‌كرده ‌و ‌از ‌آنها ‌پشتيباني ‌مي‌‌كنند. ‌اين ‌يكي ‌از ‌طرح‌‌هاي ‌سازمان ‌سيا است ‌كه ‌در ‌زمان ‌جنگ‌هاي ‌اول ‌و ‌دوم ‌چچن ‌اجرا ‌شده ‌و ‌هم ‌اكنون ‌در ‌دست ‌اجراست.»

به نظر می‌رسد، هم‌اکنون این تحلیل طرفداران بسیاری در میان تحلیلگران روس پیدا کرده است. چه آنکه روسیه نشان داده که حفظ روابط با کشورهای اسلامی نقطه امتیاز سیاست خارجی روسیه به شمار می‌آید و این همان نقطه‌ای است که آمریکا هزینه فراوانی برای آن پرداخته و تا کنون نتوانسته به این امتیاز دست یابد.

در همین باره، یک کارشناس مسائل روسیه به خبرنگار «تابناک» گفت: روسیه اصرار دارد تا مسلمانان روسیه را به همگرایی با سیاست‌های خود تشویق کند و از امتیاز فقدان اختلافات مذهبی در روسیه، برای دستیابی به امنیت داخلی بهره گیرد و مجبور نباشد در تعامل با کشورهای اسلامی، رویاروئی با مسلمانان شهروند روسیه را توجیه کند؛ این همان موضوعی است که آمریکا، به ویژه پس از جنگ گرجستان به دنبال تضعیف آن است تا آرامش مسلمانان روس را به تنشی پایدار تبدیل ساخته و روسیه را مجبور به مقابله کند و از همین راه، بتواند به روابط روسیه با کشورهای اسلامی آسیبی جدی وارد سازد.

وی افزود: در سال‌های گذشته، دولت روسیه با در پیش گرفتن سیاست مبارزه با افراطی‌گرایی، هدایت جامعه به سمت همزیستی مسالمت آمیز با مسلمانان و توجه به خواست شهروندان مسلمان در احداث مساجد و راه‌اندازی مراکز آموزش دینی، کوشیده است تا رضایت نسبی شهروندان مسلمان را جلب کرده و زمینه بروز و ظهور اختلافات مذهبی را به کمترین میزان کاهش دهد تا آنجا که در برابر اعتراضات کلیسای ارتدوکس (مذهب غالب در روسیه) به اجازه راه‌اندازی این مراکز، به شهروند بودن مسلمانان و حق آنان استناد نموده و با استناد به حق شهروندی آنان از مسلمانان شهروند خود حمایت کرده است.

این گزارش می‌افزاید: تقریبا اغلب روحانیون سرشناس مسلمان روسیه، اقدامات تروریستی را محکوم کرده‌اند.

«شمیل بردیف»، رئیس مرکز هماهنگ‌سازی مسلمانان شمال قفقاز در این باره چنین می‌گوید: «حادثه مسکو نشان از این دارد که کسانی هستند در کشور ما که مخالف آرامش و ثبات هستند. من از مردم جامعه دعوت می‌کنم که به حفظ آرامش بپردازند و اجازه شکل‌گیری مبارزات میان نهضت‌های مردمی و طبقه حاکم را ندهند. گروهک‌ها قصدشان این است که مردم را در وحشت نگه دارند. آنچه هم‌اکنون اهمیت دارد، این است که آرامش را برگردانیم، نه اینکه در شوک و ترس بمانیم.»

همچنین «مقدس بیبارسوف»، رئیس اداره روحانیت مسلمانان منطقه ساراتف اظهار داشت: «هدف از این جنایت ایجاد اختلاف میان اقوام و ادیان کشور است. با هیچ دلیل و برهانی نمی‌توان این کار تروریستی وحشتناک در مترو را توجیه کرد. همه اقشار جامعه روسیه، باید با خشم این حرکت را که علیه مردم بی گناه صورت گرفته، محکوم کنند. یکی از اهداف اصلی این عملیات جنایتکارانه، ایجاد نارضایتی در جامعه و اختلاف در میان اقوام و ادیان کشور است».

«روسلان قربانوف»، عضو هیأت علمی انستیتو شرق‌شناسی آکادمی علوم روسیه نیز می‌گوید: «این حرکت تنها به منظور ایجاد اسلام ستیزی روانی و اسلام هراسی انجام گرفته است».

به نظر می‌رسد، این موضعگیری‌ها از جانب مسلمانان بیش از آنکه جنبه انفعالی داشته باشد، جنبه واقعی و فعالانه دارد؛ چه آنکه مسلمانان با درک شرایط موجود، رشد و توسعه خود را در شرایطی که روند غلبه جمعیتی و تبدیل شدن به جمعیت اول در روسیه را دارند، در حفظ آرامش و همگرایی با سیاست‌های دولت روسیه می‌دانند و درک آسیب‌رسانی اسلام هراسی به روند حفظ آرامش، نشان از درک درست مسلمانان روسیه دارد؛ چیزی که غرب در سال‌های اخیر کوشیده است با القای آن به اهداف خود دست یابد.

رو شدن دست آمریکا و صهیونیست‌ها در بسیاری از رخدادهای اختلاف‌افکن، به ویژه اختلافات مذهبی، بصیرت و آینده‌نگری را در میان مسلمانان روسیه افزایش و قدرت تشخیص اسلام آمریکایی و وهابی‌گری را در میان آنان افزایش داده است.

البته ذکر این مهم لازم است که سیاست اصولی ایران در منطقه سبب شده تا نگاه تحلیلگران روس و مسلمانان روسیه به ایران، نگاهی آمیخته با احترام باشد و دستگاه سیاست خارجی کشورمان به خوبی توانسته است این نگاه را در بین مسلمانان روسیه تقویت کند. در این میان، تقویت تعاملات و ارتباطات مؤثر با مسلمانان روسیه بسیار حیاتی و مهم است که می‌تواند در قالب تعاملات رسمی رو به توسعه و تعمیق روابط داشته باشد.