آیا میلیاردرها دشمن فقرا هستند؟
آیا فقر با فقیر کردن ثروتمندان از بین می‌رود؟
آیا جامعه‌ای که میلیاردهای بیشتری دارد، فقیران کمتری خواهد داشت؟ شما چه پاسخی به این سوال دارید؟ آیا ظهور میلیاردرها می‌تواند نشانه‌ای از خروج یک جامعه از فقر باشد؟
این گزاره در تقابل با یکی از باورهای ریشه‌دار جریان‌های چپ اقتصادی قرار می‌گیرد؛ این تصور که ثروت افراد بسیار ثروتمند الزاماً از جیب فقرا بیرون آمده و هرچه ثروتمندان ثروتمندتر شوند، فقرا فقیرتر خواهند شد.
اما واقعیت اقتصادی به این سادگی نیست.
اقتصاد یک جامعه الزاماً یک کیک با اندازه ثابت نیست که اگر سهم یک نفر بزرگ‌تر شد، سهم دیگری باید کوچک‌تر شود. در بسیاری از اقتصادهای مدرن، کیک اقتصادی دائماً بزرگ‌تر می‌شود. کارخانه جدید ساخته می‌شود، فناوری تازه‌ای به وجود می‌آید، میلیون‌ها شغل ایجاد می‌شود، صادرات افزایش پیدا می‌کند و کالاهایی تولید می‌شوند که پیش‌تر وجود نداشتند.
در چنین شرایطی ممکن است هم‌زمان یک کارآفرین به ثروتی چند ده میلیارد دلاری برسد و میلیون‌ها نفر از فقر مطلق خارج شوند.
مسئله اصلی این است که ثروت چگونه به وجود آمده است: از تولید و نوآوری و سرمایه‌گذاری یا از انحصار، رانت، فساد و دسترسی ویژه به قدرت؟
چین؛ آزمایش بزرگ تاریخ معاصر
اگر قرار باشد برای فهم رابطه میان ظهور ثروتمندان و کاهش فقر یک نمونه تاریخی انتخاب کنیم، چین یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست.
چین در سال ۱۹۷۸ کشوری عمدتاً فقیر بود. بخش بزرگی از جمعیت آن در روستاها زندگی می‌کردند و اقتصاد کشور تحت سلطه نظام برنامه‌ریزی متمرکز قرار داشت.
با آغاز اصلاحات اقتصادی و سیاست درهای باز، مسیر تازه‌ای آغاز شد. دولت اجازه داد فعالیت بخش خصوصی گسترش پیدا کند، سرمایه‌گذاری خارجی وارد شود، مناطق صنعتی شکل بگیرند و شرکت‌های بزرگ تولیدی به وجود بیایند.
نتیجه چه بود؟
بر اساس گزارش بانک جهانی، از آغاز اصلاحات اقتصادی چین در سال ۱۹۷۸، رشد اقتصادی این کشور به‌طور متوسط بیش از ۹ درصد در سال بوده است. در همین دوره نزدیک به ۸۰۰ میلیون نفر از فقر مطلق خارج شدند.
این یکی از بزرگ‌ترین تحولات اقتصادی تاریخ بشر است.
اما نکته جالب‌تر اینکه چین در همین دوره به یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید میلیاردر در جهان تبدیل شد.
طبق فهرست فوربس در سال ۲۰۲۵، چین با احتساب هنگ‌کنگ ۴۵۰ تا ۵۱۶ میلیاردر داشت؛ تفاوت ارقام به شیوه طبقه‌بندی هنگ‌کنگ مربوط است.
بنابراین در کشوری که صدها میلیاردر جدید ظهور کردند، صدها میلیون نفر نیز از فقر مطلق خارج شدند.
البته نباید نتیجه گرفت که ثروت میلیاردرها مستقیماً موجب خروج مردم از فقر شده است. عامل اصلی، رشد تولید، صنعتی‌شدن، توسعه صادرات، ایجاد اشتغال و افزایش بهره‌وری بود؛ همان فرایندی که امکان شکل‌گیری ثروت‌های بزرگ را نیز فراهم کرد.
این تجربه یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد: فقیر شدن ثروتمندان شرط لازم برای ثروتمند شدن فقرا نیست.
آمریکا؛ جایی که تعداد میلیاردرها و فرصت‌های اقتصادی هم‌زمان رشد کرده‌اند
ایالات متحده نمونه دیگری است.
فوربس در فهرست سال ۲۰۲۵ خود تعداد میلیاردرهای آمریکایی را ۹۰۲ نفر اعلام کرد؛ رقمی که در مقایسه با ۸۱۳ نفر سال قبل افزایش چشمگیری داشت.
ثروت مجموع این افراد حدود ۶.۸ تریلیون دلار برآورد شده بود.
در همین اقتصاد، شرکت‌هایی مانند آمازون، مایکروسافت، اپل، انویدیا و گوگل شکل گرفتند و به کسب‌وکارهای عظیمی تبدیل شدند.
پشت این شرکت‌ها فقط ثروت بنیان‌گذاران قرار ندارد؛ شبکه‌ای از میلیون‌ها شغل مستقیم و غیرمستقیم، پیمانکاران، تأمین‌کنندگان، شرکت‌های کوچک، فروشندگان و خدمات وابسته نیز وجود دارد.
برای مثال، وقتی یک شرکت فناوری میلیاردها دلار برای توسعه مراکز داده سرمایه‌گذاری می‌کند، تنها مهندسان آن شرکت منتفع نمی‌شوند. شرکت‌های ساختمانی، تولیدکنندگان تجهیزات، برق‌کاران، نیروگاه‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و صدها کسب‌وکار دیگر نیز از این سرمایه‌گذاری بهره می‌برند.
ممکن است بنیان‌گذار چنین شرکتی به یکی از ثروتمندترین افراد جهان تبدیل شود، اما در همان زمان هزاران کسب‌وکار دیگر نیز از فعالیت او درآمد کسب کنند.
این همان تفاوت میان «ثروت تولیدشده» و «ثروت تصاحب‌شده» است.
البته آمریکا با وجود داشتن بزرگ‌ترین تعداد میلیاردرهای جهان، همچنان با فقر، نابرابری و مشکلات دسترسی به مسکن و خدمات درمانی روبه‌روست. بنابراین تعداد میلیاردرها به‌تنهایی تضمین‌کننده رفاه عمومی نیست.
فرض کنیم در یک شهر دو اتفاق متفاوت رخ دهد.
در شهر اول، فردی کارخانه‌ای تأسیس می‌کند و با سرمایه‌گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری، ۱۰ هزار نفر را به‌طور مستقیم و غیرمستقیم صاحب درآمد می‌کند. تولید افزایش می‌یابد، مواد اولیه از کشاورزان و تولیدکنندگان داخلی خریداری می‌شود، محصولات به بازارهای خارجی صادر می‌شوند و مالیات پرداخت می‌شود.
صاحب کارخانه ممکن است پس از چند سال به ثروتی یک میلیارد دلاری برسد.
در شهر دوم، فردی با استفاده از ارتباطات سیاسی، انحصار واردات یک کالای ضروری را به دست می‌آورد. او با محدود کردن رقابت، قیمت‌ها را بالا می‌برد و از جیب مصرف‌کنندگان ثروت جمع می‌کند.
هر دو نفر ممکن است میلیاردر شوند، اما ماهیت ثروت آنها کاملاً متفاوت است.
اولی ظرفیت اقتصادی جدیدی ایجاد کرده و دومی بخشی از ظرفیت و درآمد موجود را به نفع خود تصاحب کرده است.
بنابراین مسئله اقتصادی این نیست که چرا کسی میلیاردها دلار دارد؛ مسئله این است که چگونه به آن رسیده و ثروتش چه اثری بر زندگی دیگران گذاشته است.
آمار جهانی چه می‌گوید؟
بر اساس برآوردهای بانک جهانی، شمار افرادی که در جهان با کمتر از ۲.۱۵ دلار در روز زندگی می‌کردند، از حدود ۱.۹ میلیارد نفر در سال ۱۹۹۰ به حدود ۷۰۰ میلیون نفر در سال ۲۰۱۹ رسید.
با به‌روزرسانی خط فقر بین‌المللی در سال ۲۰۲۵ و تغییر معیار به سه دلار در روز بر مبنای برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱، برآورد جدید بانک جهانی نشان می‌دهد که تعداد افراد گرفتار فقر مطلق از حدود ۲.۳ میلیارد نفر در سال ۱۹۹۰ به حدود ۸۳۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
یعنی در فاصله حدود ۳۵ سال، نزدیک به یک‌ونیم میلیارد نفر از فقر مطلق خارج شده‌اند.
بانک جهانی تأکید می‌کند که بخش بزرگی از این دستاورد حاصل رشد اقتصادی گسترده در شرق و جنوب آسیا بوده است.
در همین دوره تعداد میلیاردرهای جهان نیز به‌شدت افزایش یافته است.
طبق داده‌های بانک جهانی، تعداد میلیاردرهای جهان از ۳۵۵ نفر در سال ۲۰۰۱ به ۲۶۱۵ نفر در سال ۲۰۲۳ رسیده است.
این دو روند هم‌زمان اتفاق افتاده‌اند: افزایش چشمگیر تعداد ثروتمندان و کاهش تاریخی فقر مطلق.
البته هم‌زمانی به‌تنهایی اثبات‌کننده رابطه علت و معلولی نیست، اما دست‌کم با این ادعای ساده‌انگارانه که افزایش ثروت در رأس جامعه الزاماً به معنای افزایش فقر در پایین جامعه است، سازگاری ندارد.
چرا وجود میلیاردرها می‌تواند برای فقرا مفید باشد؟
پاسخ را باید در چند سازوکار اقتصادی جست‌وجو کرد.
نخست، سرمایه‌گذاری.
ثروت‌های بزرگ اگر وارد فعالیت اقتصادی شوند، می‌توانند منابع مالی لازم برای ساخت کارخانه، توسعه زیرساخت، ایجاد شرکت‌های فناوری و گسترش خدمات را فراهم کنند.
دوم، اشتغال.
یک شرکت بزرگ برای فعالیت خود به نیروی انسانی نیاز دارد. این نیاز به ایجاد مشاغل مستقیم و غیرمستقیم منجر می‌شود. حتی یک فروشگاه اینترنتی بزرگ می‌تواند برای رانندگان، انبارداران، برنامه‌نویسان، تولیدکنندگان، بسته‌بندی‌کنندگان و فروشندگان فرصت اقتصادی ایجاد کند.
سوم، افزایش بهره‌وری.
سرمایه‌گذاری در فناوری و ماشین‌آلات می‌تواند هزینه تولید را کاهش دهد. وقتی تولید ارزان‌تر و گسترده‌تر شود، بسیاری از کالاها با قیمت مناسب‌تری در اختیار مردم قرار می‌گیرند.
چهارم، درآمدهای مالیاتی.
در یک نظام مالیاتی کارآمد، شرکت‌ها و صاحبان ثروت می‌توانند سهم قابل‌توجهی در تأمین هزینه آموزش عمومی، بهداشت، حمل‌ونقل و زیرساخت داشته باشند.
پنجم، توسعه بازار.
یک شرکت بزرگ معمولاً تنها به خودش وابسته نیست. هزاران شرکت کوچک و متوسط در زنجیره تأمین آن فعالیت می‌کنند. رشد یک بنگاه موفق می‌تواند درآمد تعداد زیادی کسب‌وکار دیگر را افزایش دهد.
اما آیا هر میلیاردری به نفع جامعه است؟ قطعاً نه.
در اینجا باید از یک اشتباه مهم پرهیز کرد.
وجود میلیاردر به‌خودی‌خود نشانه توسعه اقتصادی نیست. روسیه نمونه مناسبی برای توضیح این مسئله است. در اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی، گاهی ثروت‌های عظیم از طریق خصوصی‌سازی‌های رانتی، انحصار منابع و ارتباطات سیاسی شکل می‌گیرند.
در چنین شرایطی ممکن است تعداد میلیاردرها افزایش یابد، اما این افزایش الزاماً به توسعه رقابت، رشد بهره‌وری یا کاهش فقر منجر نمی‌شود.
حتی در برخی کشورها، ثروتمندان قدرتمند می‌توانند با نفوذ سیاسی، قوانین را به نفع خود تغییر دهند، رقبای کوچک را حذف کنند و فرصت‌های اقتصادی را محدود سازند.
این پدیده را در اقتصاد سیاسی با مفاهیمی مانند سرمایه‌داری رفاقتی یا رانت‌جویی می‌شناسند.
یک نکته مهم درباره نابرابری
مدافعان اقتصاد آزاد گاهی در واکنش به انتقادهای چپ‌گرایانه، تمام نگرانی‌ها درباره نابرابری را بی‌اهمیت جلوه می‌دهند. این هم اشتباه است.
گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که ۱۰ درصد ثروتمند جهان حدود سه‌چهارم ثروت جهانی را در اختیار دارند، درحالی‌که سهم ۵۰ درصد پایین جمعیت جهان تنها حدود ۲ درصد است.
این ارقام نشان می‌دهد که توزیع ثروت در جهان به‌شدت نامتوازن است.
بانک جهانی نیز تأکید می‌کند که نابرابری شدید می‌تواند فرصت‌های تحرک اجتماعی را محدود کند و در بلندمدت به رشد اقتصادی آسیب بزند.
بنابراین دفاع از ثروت‌آفرینی به معنای دفاع از هر نوع انباشت ثروت نیست.
جامعه‌ای که در آن انحصار، فساد، رانت و تبعیض اقتصادی وجود داشته باشد، حتی اگر میلیاردرهای زیادی تولید کند، لزوماً جامعه موفقی نیست.
اقتصاد سالم اقتصادی است که در آن ثروتمند شدن از مسیر رقابت و نوآوری امکان‌پذیر باشد و افراد عادی نیز بتوانند از فرصت‌های رشد اقتصادی بهره‌مند شوند.
این بحث برای ایران چه معنایی دارد؟
در ایران، گاهی ثروتمند شدن افراد با سوءظن عمومی مواجه می‌شود. بخشی از این بدبینی ریشه در تجربه واقعی جامعه دارد: رانت‌های دولتی، انحصار واردات، فساد بانکی، خصوصی‌سازی‌های مسئله‌دار و دسترسی نابرابر به منابع.
در چنین فضایی، طبیعی است که مردم نسبت به ثروت‌های بسیار بزرگ حساس باشند.
اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که این تجربه‌های منفی به یک حکم کلی تبدیل می‌شوند: هرکس ثروتمند است، حتماً از فقرا چیزی گرفته است.
چنین برداشتی می‌تواند به دشمنی با اصل سرمایه‌گذاری و کارآفرینی منجر شود.
اقتصاد ایران برای خروج از فقر به سرمایه نیاز دارد؛ سرمایه‌ای که بتواند وارد تولید صنعتی، کشاورزی مدرن، فناوری، انرژی، حمل‌ونقل، گردشگری و صادرات شود.
اگر یک کارآفرین ایرانی بتواند شرکتی بسازد که ارزش آن به چند میلیارد دلار برسد، هزاران نفر را استخدام کند، محصولی رقابتی تولید کند و در بازارهای جهانی بفروشد، این اتفاق لزوماً تهدیدی برای جامعه نیست؛ می‌تواند یکی از نشانه‌های موفقیت اقتصادی باشد.
اتفاقاً باید از خود پرسید چرا ایران به جای داشتن تعداد بیشتری شرکت بزرگ و رقابت‌پذیر در سطح بین‌المللی، هنوز با مشکلات جدی در جذب سرمایه، توسعه صادرات و شکل‌گیری بنگاه‌های جهانی روبه‌روست؟
به بیان دیگر، مسئله تعداد ثروتمندان نیست، چگونگی تولید ثروت است
شواهد تاریخی و اقتصادی نشان می‌دهد که رشد اقتصادی فراگیر، سرمایه‌گذاری خصوصی، رقابت و افزایش بهره‌وری از مهم‌ترین ابزارهای کاهش فقر مطلق هستند.
در بسیاری از موارد، همان سازوکارهایی که به شکل‌گیری ثروت‌های بزرگ منجر می‌شوند، می‌توانند میلیون‌ها فرصت شغلی و درآمدی نیز ایجاد کنند.
هرچه یک جامعه توانایی بیشتری برای تولید ثروت، پرورش کارآفرینان بزرگ، جذب سرمایه و گسترش بنگاه‌های رقابت‌پذیر داشته باشد، ظرفیت بیشتری برای کاهش فقر مطلق خواهد داشت؛ مشروط بر اینکه ثروت‌آفرینی بر پایه تولید و رقابت باشد، نه رانت و انحصار، و منافع رشد اقتصادی به بخش بزرگی از جامعه برسد.
شاید مهم‌ترین تفاوت نگاه اقتصادی مدرن با برخی برداشت‌های سنتی چپ‌گرایانه همین باشد: به جای آنکه پرسیده شود چگونه می‌توان ثروت ثروتمندان را کمتر کرد، باید پرسید چگونه می‌توان شرایطی ساخت که تعداد بیشتری از مردم امکان ثروتمند شدن پیدا کنند.
فقر با فقیرتر کردن ثروتمندان از بین نمی‌رود؛ با افزایش ظرفیت تولید ثروت و دسترسی عمومی به فرصت‌های اقتصادی از بین می‌رود.
نظر شما چیست؟ تجربه شما چیست؟
افزودن تابناک به منابع ترجیحی گوگلتابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.