عامل اصلی سقوط قیمت نفت/ شوک جدید به بازار انرژی!

به گزارش سرویس انرژی تابناک، بازار جهانی نفت در ۱۹ آبان ۱۴۰۵ (۱۰ نوامبر ۲۰۲۶) یکی از مهم‌ترین عقب‌نشینی‌های قیمتی ماه‌های اخیر را تجربه کرد. بهای نفت برنت که در پی تشدید تنش‌های خاورمیانه در ۳۰ اکتبر به حدود ۱۱۸ دلار در هر بشکه رسیده بود، در معاملات روز سه‌شنبه برای مدتی به زیر ۹۰ دلار سقوط کرد. نفت خام آمریکا نیز تا محدوده ۸۴ دلار و ۷۴ سنت پایین آمد. به این ترتیب، برنت در فاصله‌ای کوتاه حدود ۲۳ درصد از اوج شش‌ماهه خود فاصله گرفت؛ افتی که فقط حاصل تغییر انتظارات سیاسی نبود و نگرانی‌های عمیق‌تری درباره توازن عرضه و تقاضای جهانی را آشکار کرد.

این کاهش در نگاه نخست می‌تواند نشانه بازگشت آرامش به بازار انرژی تلقی شود اما واقعیت پیچیده‌تر است. نفت از یک طرف تحت تأثیر کاهش احتمال تشدید درگیری نظامی ارزان شده و از طرف دیگر، بازار با نشانه‌هایی از ضعف تقاضا و افزایش عرضه روبه‌روست. در همین حال، اختلال در زنجیره تأمین فرآورده‌هایی مانند گازوئیل و کاهش ذخایر جهانی همچنان مانع از آن است که افت قیمت نفت خام را معادل پایان فشار بر مصرف‌کنندگان بدانیم.

عامل فوری سقوط قیمت چه بود؟!

نخستین محرک افت اخیر، تغییر فضای سیاسی و نظامی در خاورمیانه بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اظهاراتی اعلام کرد که در مقطع کنونی قصدی برای حملات نظامی تازه علیه ایران ندارد. این موضع‌گیری، انتظارات بازار درباره تداوم اختلال در صادرات نفت منطقه را تعدیل کرد و بخشی از صرف ریسک جنگ را از قیمت‌ها بیرون برد.

در بازار نفت، قیمت فقط بر اساس میزان نفت تولیدشده و مصرف‌شده تعیین نمی‌شود؛ احتمال از دست رفتن عرضه در آینده نیز در معاملات امروز اثر می‌گذارد. هرگاه معامله‌گران تصور کنند درگیری نظامی می‌تواند صادرات خلیج فارس یا تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز را مختل کند، بخشی از این خطر را در قالب «صرف ریسک ژئوپلیتیک» به قیمت اضافه می‌کنند. با کاهش احتمال تشدید جنگ، این بخش از قیمت نیز عقب می‌نشیند.

گزارش رویترز نشان می‌دهد که حملات و تهدیدها علیه کشتیرانی در نزدیکی تنگه هرمز کاملاً متوقف نشده است. بازار به این جمع‌بندی رسیده که سطح تهدید، دست‌کم در کوتاه‌مدت به اندازه‌ای نیست که صرف ریسک قبلی را توجیه کند. بنابراین کاهش قیمت را نباید با بازگشت کامل امنیت به مسیرهای انتقال نفت اشتباه گرفت.

نگرانی‌ که دوباره به بازار بازگشت

عامل دوم، بازگشت نگرانی درباره مازاد عرضه جهانی است. بر اساس گزارشی که رویترز در ۶ نوامبر منتشر کرد، تحلیلگران و معامله‌گران نشانه‌هایی از افزایش عرضه نسبت به تقاضا مشاهده می‌کنند؛ وضعیتی که با وجود ادامه اختلال در صادرات خاورمیانه، از افت مصرف و افزایش تولید در برخی کشورها تأثیر گرفته است. برآورد بانک جی‌پی‌مورگان که رویترز به آن استناد کرده، از مازاد حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز در اکتبر حکایت دارد. هم‌زمان، تولید اوپک در همان ماه افزایش یافته و عربستان سعودی، کویت و عراق از عوامل اصلی این رشد بوده‌اند. ترکیب عرضه بیشتر و مصرف ضعیف‌تر، بازار را در برابر کاهش قیمت آسیب‌پذیر کرده است. این تحول اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا در ماه‌های نخست جنگ، نگرانی از کمبود فیزیکی نفت و محدودیت صادرات منطقه، پیش‌بینی مازاد عرضه را به حاشیه رانده بود. اکنون با افزایش بخشی از تولید و کاهش مصرف، همان نگرانی قدیمی دوباره در حال بازگشت است.

البته باید میان «مازاد عرضه در بازار» و «وفور نفت قابل تحویل در همه نقاط جهان» تفاوت گذاشت. ممکن است بازار در مجموع با عرضه کافی روبه‌رو باشد اما برخی مناطق همچنان با کمبود گریدهای خاص نفت خام، محدودیت حمل‌ونقل یا کمبود فرآورده‌هایی مانند گازوئیل مواجه بمانند.

تقاضا زیر فشار قیمت‌های بالا و ضعف اقتصاد

کاهش تقاضا از عوامل مهمی است که نباید زیر سایه تحولات سیاسی نادیده گرفته شود. در ماه‌های گذشته، قیمت بالای نفت و فرآورده‌ها هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی و فعالیت شرکت‌ها را افزایش داده است. این فشار در نهایت مصرف‌کنندگان و بنگاه‌ها را به کاهش مصرف، تعویق خرید یا جایگزینی سوخت سوق می‌دهد.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اکتبر خود پیش‌بینی کرده که تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط ۲.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یابد. این نهاد همچنین انتظار دارد تقاضا در سه‌ماهه چهارم سال نسبت به دوره مشابه سال قبل ۲.۵ میلیون بشکه در روز کمتر باشد. برآورد آژانس نشان می‌دهد گازوئیل حدود یک‌چهارم کاهش تقاضای سالانه را به خود اختصاص می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهد بخشی از کاهش قیمت نفت نتیجه یک چرخه اقتصادی است: قیمت‌های بالا هزینه تولید و مصرف را افزایش می‌دهند، قدرت خرید را پایین می‌آورند و در نهایت تقاضای انرژی را محدود می‌کنند. در چنین شرایطی، کاهش قیمت می‌تواند نشانه تعدیل فشار هزینه‌ای باشد، اما هم‌زمان از ضعف فعالیت اقتصادی نیز خبر بدهد.

از سوی دیگر، تغییرات ساختاری در مصرف انرژی نیز اهمیت دارد. گسترش خودروهای برقی، بهبود بهره‌وری سوخت و افزایش استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در برخی اقتصادها، رشد تقاضای نفت را محدود می‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی به‌ویژه از نقش برقی‌سازی در کاهش مصرف نفت چین سخن گفته است؛ روندی که در بلندمدت می‌تواند قدرت رشد تقاضا را محدودتر کند.

واکنش تولیدکنندگان به سقوط قیمت نفت

افت قیمت برای کشورهای صادرکننده نفت، به‌ویژه اقتصادهایی که بودجه عمومی آنها به درآمدهای نفتی وابسته است، خبر خوشی نیست. کاهش قیمت به معنای آن است که برای حفظ سطح درآمد، باید نفت بیشتری فروخته شود اما افزایش تولید در شرایطی که بازار با مازاد عرضه روبه‌روست، می‌تواند قیمت را باز هم پایین‌تر ببرد. این همان معمای تولیدکنندگان بزرگ است: کاهش تولید برای حمایت از قیمت، ممکن است سهم بازار را به رقبا واگذار کند؛ افزایش تولید برای حفظ سهم بازار نیز خطر تشدید افت قیمت را به همراه دارد. تصمیم‌های اوپک‌پلاس در چنین فضایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

هفت تولیدکننده بزرگ عضو این ائتلاف، شامل عربستان سعودی، روسیه، عراق، کویت، قزاقستان، الجزایر و عمان، پیش‌تر توافق کرده بودند تولید خود را در ماه نوامبر بدون تغییر نگه دارند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که جنگ خاورمیانه عرضه جهانی را محدود کرده و قیمت برنت را به بالای ۱۰۰ دلار رسانده بود. با تغییر شرایط بازار و تقویت نگرانی مازاد عرضه، فشار برای بازبینی سیاست تولید افزایش می‌یابد؛ هرچند کاهش قیمت به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که اعضا بر سر کاهش هماهنگ تولید به توافق برسند.

برای کشورهایی مانند روسیه و برخی صادرکنندگان خاورمیانه، قیمت پایین‌تر می‌تواند درآمد ارزی و توان تأمین هزینه‌های بودجه‌ای را محدود کند. شدت این اثر به حجم صادرات واقعی، تخفیف‌های فروش، هزینه حمل‌ونقل، نرخ ارز و محدودیت‌های تحریمی نیز بستگی دارد. بنابراین یک قیمت جهانی یکسان، اثر اقتصادی یکسانی بر همه صادرکنندگان ندارد.

سهم واردکنندگان و صنایع انرژی‌بر از نفت!

در سوی دیگر بازار، کاهش قیمت نفت می‌تواند برای کشورهای واردکننده انرژی فرصتی مهم باشد. اقتصادهای آسیایی مانند هند، ژاپن و کره جنوبی که بخش قابل توجهی از نیاز نفتی خود را از خارج تأمین می‌کنند، در صورت تداوم کاهش قیمت و انتقال آن به بازار داخلی، با کاهش هزینه واردات روبه‌رو می‌شوند. کاهش هزینه انرژی می‌تواند فشار بر تراز تجاری، نرخ ارز و بودجه دولت‌های واردکننده را کاهش دهد. صنایع پتروشیمی، حمل‌ونقل، هواپیمایی، فولاد و تولیدکنندگان کالا نیز ممکن است از ارزان‌تر شدن خوراک و سوخت منتفع شوند. در اروپا نیز کاهش قیمت نفت می‌تواند بخشی از فشار هزینه‌ای بر خانوارها و بنگاه‌ها را کم کند؛ هرچند قیمت گاز، برق و فرآورده‌های پالایشی الزاماً هم‌پای نفت خام حرکت نمی‌کند.

صندوق بین‌المللی پول در تحلیل آثار شوک انرژی بر اقتصادها تأکید کرده که واردکنندگان نفت در برابر افزایش قیمت انرژی آسیب‌پذیرند و افزایش هزینه سوخت می‌تواند قدرت خرید و رشد اقتصادی آنها را تضعیف کند. از همین رو کاهش قیمت نفت در صورت پایداری می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر این اقتصادها را معکوس کند اما منفعت واردکنندگان نیز قطعی و فوری نیست. مالیات سوخت، نرخ ارز، هزینه پالایش، کرایه حمل و سیاست قیمت‌گذاری داخلی تعیین می‌کنند که چه مقدار از کاهش قیمت جهانی به مصرف‌کننده منتقل شود. در برخی کشورها ممکن است دولت‌ها یا شرکت‌های پالایشی بخشی از این کاهش را جذب کنند و قیمت خرده‌فروشی با تأخیر پایین بیاید.

چرا بنزین و گازوئیل الزاماً ارزان نمی‌شوند؟

یکی از مهم‌ترین خطاهای تحلیلی در ارزیابی بازار انرژی، یکی دانستن قیمت نفت خام با قیمت فرآورده‌های نفتی است. نفت خام ماده اولیه پالایشگاه‌هاست اما قیمت بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما و نفت کوره علاوه بر قیمت خوراک، به ظرفیت پالایش، ترکیب تولید، موجودی انبارها، هزینه حمل و وضعیت عرضه و تقاضای منطقه‌ای وابسته است.

گزارش اکتبر آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد بازار گازوئیل همچنان با محدودیت جدی روبه‌روست. صادرات جهانی گازوئیل در سپتامبر نسبت به سال قبل حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داشت. افت صادرات روسیه و خاورمیانه که در مجموع بخش مهمی از تجارت دریایی این فرآورده را تأمین می‌کنند نتوانسته به‌طور کامل با افزایش عرضه مناطق دیگر جبران شود. آژانس همچنین هشدار داده که محدودیت بازار گازوئیل ممکن است تا سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا کند.

در نتیجه ممکن است نفت خام ارزان شود، اما قیمت گازوئیل یا سوخت هواپیما همچنان بالا بماند. اگر پالایشگاه‌ها با کمبود خوراک مناسب، تعمیرات، آسیب زیرساختی یا محدودیت صادرات فرآورده مواجه باشند، کاهش قیمت نفت خام به‌سرعت به کاهش قیمت سوخت تبدیل نخواهد شد.

ارزانی نفت یا پایان بحران انرژی؟

بازار نفت در کوتاه‌مدت از کاهش احتمال تشدید جنگ و نگرانی از مازاد عرضه تأثیر گرفته اما زیرساخت‌های آسیب‌دیده، محدودیت مسیرهای صادراتی و کاهش ذخایر جهانی همچنان ریسک‌های مهمی هستند. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اکتبر خود اعلام کرده ذخایر مشاهده‌شده جهانی نفت در پایان سپتامبر حدود ۵۰۹ میلیون بشکه کمتر از سطح پایان فوریه بوده که این کاهش حاشیه اطمینان بازار را در برابر شوک تازه محدود می‌کند. در عین حال آژانس پیش‌بینی کرده عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۷ حدود ۷.۷ میلیون بشکه در روز افزایش یابد؛ رشدی که در صورت تحقق، می‌تواند زمینه مازاد عرضه و فشار بیشتر بر قیمت‌ها را فراهم کند.

بازار نفت در آستانه یک تعادل شکننده

افت اخیر قیمت نفت را باید حاصل برخورد سه نیروی اصلی دانست: کاهش موقت ریسک ژئوپلیتیک، تقویت نگرانی درباره مازاد عرضه و تضعیف تقاضا بر اثر قیمت‌های بالای ماه‌های گذشته. این سه عامل در کنار هم قیمت را از اوج اکتبر پایین کشیده‌اند، اما هنوز نمی‌توان از تثبیت یک دوره طولانی نفت ارزان سخن گفت. اگر صادرات خاورمیانه به وضعیت عادی بازگردد و تولیدکنندگان بزرگ عرضه را افزایش دهند، فشار نزولی قیمت می‌تواند ادامه پیدا کند. در مقابل، تشدید دوباره تنش‌ها، اختلال در تنگه هرمز یا آسیب به زیرساخت‌های صادراتی ممکن است بازار را بار دیگر با جهش قیمت روبه‌رو کند.

برای اقتصادهای واردکننده، فرصت اصلی در استفاده از دوره کاهش قیمت برای تقویت ذخایر راهبردی، تنوع‌بخشی به منابع واردات و کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک است. برای صادرکنندگان نیز اتکا به قیمت‌های بالای نفت و تنظیم بودجه بر پایه درآمدهای خوش‌بینانه، در بازاری با نوسان شدید، خطرناک‌تر از گذشته خواهد بود. بازار جهانی نفت از شوک کمبود عرضه به نگرانی درباره مازاد عرضه چرخیده اما این چرخش هنوز به معنای بازگشت امنیت انرژی نیست. نفت ارزان‌تر شده ولی زنجیره تأمین انرژی همچنان شکننده است و فاصله میان قیمت نفت خام و هزینه واقعی تأمین سوخت یکی از مهم‌ترین واقعیت‌های بازار در ماه‌های پیش رو خواهد بود.