وقتی اردوغان از دریچه «توهم توطئه» به خاورمیانه می‌نگرد

به گزارش «تابناک»، سایت تحلیلی «المانیتور» در مطلبی به بررسی مواضع اخیر رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه در قبال تحولات خاورمیانه پرداخته و می‌نویسد از دید اردوغان و همفکرانش، ناآرامی‌های خاورمیانه حاصل اقدامات بازیگران منفرد نیست، بلکه همچون صفحه شطرنجی است که مهره‌های آن توسط یک قدرت مسلط کنترل می‌شود.

مصطفی آکیول، تحلیلگر ترک در این مطلب درباره توهم توطئه اردوغان می‌نویسد: سیاستمداران ترکیه عادت دارند که روزنامه نگاران را سوار بر هواپیمای خود کرده و بر فراز آسمان با آنان مصاحبه با آن‌ها کنند. رجب طیب اردوغان، تمایل دارد تنها روزنامه نگارانی را دعوت کند که حامی وی هستند. وی در جریان سفر ۲۲ اکتبر خود به لتونی و استونی نیز مجموعه‌ای از روزنامه نگاران همسو را با خود همراه کرده بود که دیدگاه های مهم و جالب توجه وی را بازتاب دادند. اردوغان در خلال اظهارنظر درباره اوضاع عراق و سوریه و به ویژه درگیری‌های کوبانی، گفت «تله» ‌ای برای ترکیه ترتیب داده شده که معمولی هم نیست.
 
وی در این زمینه اظهار داشت: «ما باید درباره این موضوع خوب فکر کنیم. شاید منطق متفاوتی پشت این تله و این توطئه باشد؛ به عبارت دیگر، من فکر نمی‌کنم مجموعه فکری حزب اتحاد دموکراتیک (حزب کردی مسلط در کوبانی) تا این حد نیرومند باشد. شاید یک مغز متفکر در کار باشد. شما باید این موضوع را کشف کنید».

اردوغان با استفاده از واژه «مغز متفکر» سعی در القای این مطلب دارد که هرچند بازیگران متفاوتی در سوریه و عراق حضور دارند (حزب اتحاد دموکراتیک، دولت سوریه، داعش و دولت مرکزی عراق) یک تفکر مرکزی و یک برنامه ریز وجود دارد که همه این بازیگران به ظاهر غیرمرتبط با یکدیگر را کنترل می‌کند. همه این گروه‌ها می‌توانند دستور کارهای مخصوص به خود را داشته باشند، اما «مغز متفکر» از طریق ساز و کارهای نامرئی از آن‌ها همچون مهره‌های شطرنج استفاده می‌کند.

هرچند اردوغان برای نخستین بار به طور علنی از این «مغر متفکر» سخن می‌گفت، اما این دیدگاه توطئه محور نسبت به جهان در سه سال اخیر (از زمانی که سیاست خارجی ترکیه با دردسرهای غیرمنتظره روبه رو شد) به طور مستمر از سوی رسانه‌های طرفدار وی تبلیغ و ترویج شده است. این رسانه‌ها به جای پذیرش اشتباهات دولت آنکارا یا صرفاً پذیرش اینکه ترکیه در یک منطقه پرآشوب قرار دارد، چنین بیان می‌کنند که آشوب‌های منطقه عامدانه از سوی قدرت‌های امپریالیستی (آمریکا، انگلیس و رژیم اسرائیل) برنامه ریزی شده است.

جای تعجب ندارد که وقتی اردوغان به رسانه‌ها می‌گوید «شما باید این موضوع را کشف کنید»، نام مظنونین همیشگی بار دیگر مطرح می‌شود. آونی اوزگورل، تحلیلگر تلویزیونی در ترکیه، این مغز متفکر را آمریکا دانست. وی همچنین استدلال کرد که واشنگتن خواستار ایجاد یک دولت کردی در سوریه است که به معنای ایجاد خط لوله نفتی جدیدی خواهد بود که ترکیه را دور بزند. یک روزنامه نگار دیگر، مغز متفکر مورد اشاره اردوغان را قدرت‌های غربی خواند و ضمن اشاره به جاسوسان غربی حاضر در ترکیه، نسبت به توطئه‌های جدید در این کشور هشدار داد.

این روزنامه نگار می‌نویسد: «چنین به نظر می‌رسد که این مغز متفکر به هر شیوه‌ای، حتی شیوه‌هایی که به فکر ما نمی‌رسد، متوسل می‌شود. این مغز متفکر پشت سر تحریکاتی است که با هدف خلل ایجاد کردن در عزم ما انجام می‌گیرد. اقداماتی برای هدف قرار دادن مستقیم روند آشتی با کرد‌ها صورت خواهد گرفت؛ اما این اقدامات با موفقیت همراه نخواهد بود... اذهان استعماری همواره وجود خواهد داشت، اما هیچ قدرتی نخواهد توانست ترکیه را از مسیر خود بازگرداند. این شامل مغز متفکری که در رأس است و نیز شرکای آن خواهد بود».

این خطوط متعلق به یک روزنامه نگار مستقل است؛ اما مشابه خطی است که از سوی رسانه‌های طرفدار اردوغان ترویج می‌شود. این رسانه‌ها، دنیا را همچون یک ماشین بزرگ تصویر می‌کنند که دکمه‌های هدایتگر آن در پایتخت‌های غربی قرار دارد. هرگاه واقعه ناخوشایندی در خاورمیانه رخ می‌دهد، تحلیل‌های معمول به «فشرده شدن یک دکمه» از این ماشین اشاره می‌کنند.

مفروض این تحلیل‌ها این است که قدرت‌های غربی بخشی از بازیگران متنوع فعال در خاورمیانه نیستند، بلکه خیمه شب بازانی هستند که بازیگران محلی را هدایت می‌کنند؛ البته به جز خود ترکیه که اتفاقاً تنها عضو ناتو در کل خاورمیانه نیز هست!

البته در بیانی صادقانه باید گفت، این دیدگاه نسبت به جهان، تنها منجر به اردوگاه حامیان اردوغان نیست، بلکه برعکس، تقریباً همه گروه‌های سیاسی در ترکیه دیدگاه مشابهی داشته و بر این باورند هر خطی جز خط مورد نظر آن‌ها، از سوی «امپریالیسم» ترویج می‌شود. اتفاقاً تا همین چند سال پیش، این مخالفان سکولار و ملی گرای اردوغان بودند که وی را یک عروسک خیمه شب بازی در «پروژه خاورمیانه بزرگ» آمریکا تصویر می‌کردند؛ این موضوعی است که در ترکیه تقریباً همه به آن اعتقاد دارند، ولی کمتر کسی در واشنگتن می‌تواند آن را هضم کند.
 
اما اکنون اردوگاه طرفدار اردوغان کامل قدرت را داشته و دیدگاه‌های این افراد در سیاست‌های ترکیه نفوذ دارد. این سوءظن درباره وجود یک «مغز متفکر»، سبب می‌شود آن‌ها نسبت به پیشنهاد‌ها و انتقادات غرب و حتی مخالفان داخلی کاملاً بدبین باشند. هرچه باشد، مغز متفکر جاسوسان بسیاری در ترکیه دارد!

یک مضمون غالب در این دیدگاه این است که غرب و به ویژه آمریکا، تلاش دارد همه بازیگران اسلامگرا در خاورمیانه (اسلام گرایان مدنظر آنکارا، از اخوان المسلمین در مصر گرفته تا حزب عدالت و توسعه در ترکیه) را برانداخته و یا به حاشیه براند.

بر همین اساس، توجه غرب به کوبانی نیز برای آن‌ها جای سؤال دارد. رسانه‌های وابسته به حزب عدالت و توسعه همواره این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا غرب ناگهان به کوبانی علاقه‌مند شده است؛ پاسخی که از سوی این رسانه‌ها مطرح می‌شود نیز این است که حزب اتحاد دموکراتیک ماهیتاً سکولار است و به همین دلیل، قابلیت مورد حمایت قرار گرفتن از سوی غرب را دارد.

به هر حال، این دیدگاه توطئه محور، اکنون در عرصه سیاسی ترکیه غلبه دارد و این در حالی است که دولت آنکارا همواره از پذیرش اشتباهات خود در عرصه سیاست خارجی خودداری می‌کند.