به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، وقتی برآوردها از ناترازی بیش از ۱۳ هزار مگاواتی در اوج مصرف برق حکایت می‌کنند، افزایش تعداد پنل‌های خورشیدی به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه عبور ایران از بحران باشد؛ به‌ویژه آنکه کمبود سوخت، محدودیت شبکه، ضعف سرمایه‌گذاری و رشد مصرف همچنان پابرجاست.

در صنعت برق ایران، در ظاهر خبرهای امیدوارکننده کم نیست: ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر افزایش یافته، طرح‌های تازه خورشیدی معرفی می‌شوند و اهداف چند هزار مگاواتی برای سال‌های پیش رو اعلام می‌شود اما یک واقعیت، پشت این اعداد بزرگ همچنان خودنمایی می‌کند: برق ایران هنوز به نقطه‌ای نرسیده که بتوان با اطمینان از تأمین پایدار آن در روزهای داغ سال سخن گفت.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره تابستان ۱۴۰۵، تصویری نگران‌کننده از فاصله میان عرضه و تقاضا ترسیم کرد و بر اساس ارقام منتشر شده، در سناریوی واقع‌بینانه، تقاضای اوج مصرف می‌تواند از ۸۱ هزار مگاوات عبور کند در حالی‌که حداکثر توان تأمین هم‌زمان شبکه حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات برآورد شده؛ یعنی شکافی نزدیک به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات. این فاصله به معنای ادامه فشار بر شبکه، دشوارتر شدن مدیریت مصرف و احتمال تداوم محدودیت برق برای بخش‌های مختلف اقتصاد است.

در چنین شرایطی، توسعه انرژی خورشیدی ضروری است اما ضرورت توسعه یک فناوری را نباید با اثربخشی کافی آن در حل بحران اشتباه گرفت. آیا برنامه‌های کنونی با سرعت و ابعاد بحران برق متناسب‌اند یا قرار است هر سال در کنار وعده‌های تازه و ظرفیت‌های جدید همان نگرانی قدیمی به تابستان بعد منتقل شود؟

ناترازی ۱۳ هزار مگاواتی؛ عددی که با خبر افتتاح نیروگاه از بین نمی‌رود

یکی از خطاهای رایج در روایت وضعیت برق کشور، برابر گرفتن ظرفیت اسمی نیروگاه‌ها با برق قابل تأمین در لحظه اوج مصرف است. اعلام ظرفیت نصب‌شده بیش از ۱۰۲ هزار مگاواتی ممکن است در نگاه نخست تصویری از وفور ظرفیت تولید ارائه کند؛ اما آنچه در روز بحرانی اهمیت دارد، میزان برقی است که نیروگاه‌ها با توجه به شرایط فنی، دسترسی به سوخت، محدودیت‌های انتقال و وضعیت واقعی شبکه می‌توانند هم‌زمان تحویل دهند.

همین تفاوت، فاصله میان ظرفیت اسمی و توان تأمین هم‌زمان برآوردشده را توضیح می‌دهد. بنابراین، هر بار که یک واحد نیروگاهی افتتاح می‌شود یا چند صد مگاوات ظرفیت تازه به شبکه اضافه می‌شود، هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که مسئله ناترازی به همان میزان کاهش یافته است. باید دید این ظرفیت چه زمانی وارد مدار می‌شود، در ساعات حساس چه میزان برق تولید می‌کند و آیا زیرساخت انتقال و توزیع توان تحویل آن به مصرف‌کننده را دارد یا نه.

در تابستان ۱۴۰۵، گزارش‌های منتشرشده از فشار جدی بر شبکه و برآورد کسری چندین هزار مگاواتی حکایت داشتند. حتی اگر ارقام نهایی با توجه به شرایط مصرف، محدودیت تولید و تغییرات شبکه تفاوت داشته باشند، اصل مسئله تغییر نمی‌کند: فاصله عرضه و تقاضا آن‌قدر بزرگ است که نمی‌توان انتظار داشت چند پروژه جدید، بدون اصلاحات ساختاری، آن را برطرف کنند.

این همان نقطه‌ای است که وزارت نیرو باید از اعلام فهرست پروژه‌ها عبور کند و به ارائه نتیجه قابل سنجش برسد. معیار موفقیت، تعداد نیروگاه‌های افتتاح‌شده یا مجموع مگاوات‌های اعلامی نیست؛ معیار این است که ناترازی در اوج مصرف چقدر کاهش یافته و احتمال خاموشی برای خانوار، صنعت و خدمات عمومی تا چه اندازه پایین آمده است.

رشد خورشیدی‌ها با وزن محدود

بر اساس گزارشی با استناد به داده‌های سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران در پایان دوره منتهی به ۲۲ سپتامبر به حدود ۶ هزار و ۱۵۰ مگاوات رسیده بود. در همین گزارش، تولید برق خورشیدی از ۲۱ مارس تا ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۳ میلیون و ۲۲۰ هزار مگاوات‌ساعت اعلام شد. این ارقام از رشد ظرفیت و تولید خورشیدی خبر می‌دهند، اما برای سنجش اثر آنها بر بحران برق باید مقیاس بزرگ‌تری را هم در نظر گرفت.

ظرفیت تجدیدپذیرها در مقایسه با ظرفیت اسمی بیش از ۱۰۲ هزار مگاواتی کل صنعت برق، هنوز حدود ۶ درصد است؛ ضمن آن‌که این رقم به مجموع تجدیدپذیرها مربوط می‌شود، نه فقط نیروگاه‌های خورشیدی. از سوی دیگر، تولید ۳٫۲۲ میلیون مگاوات‌ساعت برق خورشیدی در شش ماه، هرچند قابل توجه است، به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد این انرژی در چه ساعاتی تولید شده و چه میزان از نیاز شبکه را در حساس‌ترین ساعات پوشش داده است.

برای فهم اهمیت این تفاوت، کافی است به زمان اوج مصرف نگاه کنیم. تولید خورشیدی در طول روز افزایش می‌یابد، اما با غروب آفتاب کاهش پیدا می‌کند؛ در حالی‌که بخشی از تقاضای خانگی، به‌ویژه در روزهای گرم و با روشن بودن وسایل سرمایشی، می‌تواند تا ساعات عصر و شب ادامه یابد. بنابراین، ظرفیت خورشیدی نصب‌شده الزاماً معادل همان مقدار ظرفیت قابل اتکا در تمام ساعات شبانه‌روز نیست.

این نکته به معنای کم‌اهمیت بودن انرژی خورشیدی نیست؛ برعکس، نشان می‌دهد توسعه آن باید با ذخیره‌سازی، مدیریت بار، تقویت شبکه و برنامه‌ریزی متناسب با الگوی مصرف همراه باشد. در غیر این صورت، ممکن است ظرفیت تولید در ساعات آفتابی افزایش یابد، اما شبکه همچنان در ساعات دیگر با محدودیت مواجه بماند.

فاصله هدف و عملکرد در پنل‌های پشت‌بامی!

نیروگاه‌های بزرگ تنها مسیر توسعه انرژی خورشیدی نیستند. نصب پنل روی پشت‌بام خانه‌ها، ساختمان‌های تجاری، مراکز عمومی و واحدهای صنعتی می‌تواند تولید برق را به محل مصرف نزدیک کند و در شرایط مناسب، فشار بر بخشی از شبکه را کاهش دهد. با این حال آمار منتشر شده درباره سامانه‌های پشت‌بامی نیز نشان می‌دهد که فاصله میان هدف‌گذاری و ظرفیت موجود همچنان قابل توجه است.

بر اساس گزارشی که به نقل از سخنگوی صنعت برق منتشر شد، ظرفیت خورشیدی پشت‌بامی کشور به حدود ۶۵۰ مگاوات رسیده بود در حالی‌که هدف اعلام‌شده برای این بخش ۵ هزار مگاوات است. ظرفیت گزارش‌شده هنوز به حدود ۱۳ درصد هدف تعیین‌شده می‌رسید.

این فاصله به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که برنامه شکست خورده؛ تحقق اهداف به زمان، منابع مالی، مقررات، دسترسی به تجهیزات و مشارکت مصرف‌کنندگان وابسته است اما همین فاصله یک هشدار مدیریتی روشن دارد: هدف‌گذاری بزرگ، بدون مسیر اجرایی روشن و گزارش‌دهی منظم درباره پیشرفت واقعی، نمی‌تواند به‌عنوان دستاورد نهایی عرضه شود.

برای توسعه گسترده سامانه‌های پشت‌بامی باید موانع اقتصادی و اجرایی را هم جدی گرفت. هزینه اولیه نصب، دسترسی خانوارها و کسب‌وکارها به تسهیلات، زمان بازگشت سرمایه، کیفیت تجهیزات، سازوکار فروش برق و اطمینان از پرداخت درآمد تولیدکنندگان کوچک، بر تصمیم سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارد. اگر این عوامل حل نشوند، اعلام هدف چند هزار مگاواتی ممکن است از سرعت واقعی نصب سامانه‌ها جلو بزند.

مهم‌تر آنکه پنل پشت‌بامی به‌تنهایی در زمان خاموشی شبکه الزاماً برق ساختمان را تأمین نمی‌کند. بسیاری از سامانه‌های متصل به شبکه، هنگام قطع برق برای رعایت الزامات ایمنی از تولید و تزریق برق بازمی‌ایستند؛ مگر آن‌که به تجهیزات مناسب برای کار مستقل از شبکه و در صورت نیاز، باتری مجهز باشند. بنابراین، وعده تأمین برق اضطراری خانه‌ها با نصب صرف پنل خورشیدی بدون توضیح درباره تجهیزات پشتیبان می‌تواند انتظاری نادرست ایجاد کند.

بحران برق فقط کمبود نیروگاه نیست

اگر مشکل صنعت برق فقط کمبود ظرفیت نصب‌شده بود، افزودن نیروگاه باید به‌تدریج راه‌حل روشنی ارائه می‌کرد اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده که ناترازی برق با مجموعه‌ای از مسائل به‌هم‌پیوسته روبه‌روست: محدودیت تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی، فرسودگی بخشی از تجهیزات، دشواری تأمین مالی، رشد تقاضا و ضعف مشوق‌های اقتصادی برای سرمایه‌گذاری بلندمدت.

تحلیل‌ها از صنعت برق ایران هم بر همین عوامل تأکید کرده بود که رشد تقاضا، کمبود گاز در دوره اوج مصرف، پایین‌تر بودن ظرفیت قابل استفاده از ظرفیت نصب‌شده و نیاز به سرمایه‌گذاری و نوسازی زیرساخت‌ها از عوامل مؤثر در کمبود برق معرفی شده‌اند. این تحلیل‌ها همچنین به سابقه ناترازی شدید در تابستان و محدودیت عرضه برق به بخش‌های مختلف اشاره می‌کند.

در چنین ساختاری، انرژی خورشیدی می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد اما جایگزین اصلاحات ضروری در سایر اجزای صنعت برق نمی‌شود. اگر شبکه انتقال و توزیع توان کافی برای جابه‌جایی برق را نداشته باشد، اگر منابع مالی برای نگهداری و نوسازی تجهیزات فراهم نشود و اگر نیروگاه‌های حرارتی با محدودیت سوخت یا آمادگی فنی مواجه باشند، افزایش ظرفیت خورشیدی به‌تنهایی امنیت عرضه را تضمین نمی‌کند.

مسئله مدیریت مصرف نیز نباید به توصیه‌های تکراری برای صرفه‌جویی خانوارها محدود شود. اصلاح الگوی مصرف ضروری است، اما مسئولیت آن فقط بر دوش مردم نیست. سیاست تعرفه‌گذاری، بهره‌وری تجهیزات سرمایشی، استاندارد ساختمان‌ها، مدیریت مصرف در صنایع و خدمات و سازوکارهای تشویقی برای جابه‌جایی بار هم باید بخشی از برنامه باشند. نمی‌توان از مردم انتظار همراهی دائمی داشت، اما درباره نتیجه سرمایه‌گذاری‌ها، میزان کاهش ناترازی و عملکرد برنامه‌های توسعه ظرفیت پاسخ‌گویی شفاف ارائه نکرد.

آزمون واقعی وزارت نیرو؛ برق قابل اتکا یا فهرستی از مگاوات‌ها؟

مسئله امروز صنعت برق ایران، مخالفت با انرژی خورشیدی نیست؛ برعکس، توسعه آن یکی از مسیرهای ضروری برای متنوع‌سازی سبد تولید و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. مسئله، تبدیل رشد ظرفیت به امنیت واقعی تأمین برق است. تا زمانی‌که این تبدیل به‌صورت قابل اندازه‌گیری اثبات نشود، نمی‌توان افزایش تعداد نیروگاه‌ها را به معنای پایان بحران دانست.

وزارت نیرو، توانیر و ساتبا باید ارزیابی عملکرد را از سطح آمار کلی ظرفیت نصب‌ شده به سطح شاخص‌های قابل سنجش منتقل کنند. البته باید روشن شود که سهم خورشیدی‌ها در پوشش اوج بار چقدر است؟ چه میزان از ظرفیت نصب‌ شده در ساعات بحرانی واقعاً در دسترس قرار دارد؟ چه تعداد از سامانه‌های پشت‌بامی می‌توانند هنگام قطع شبکه برق مستقل تأمین کنند؟ چه میزان ذخیره‌سازی به شبکه اضافه شده؟ و مهم‌تر از همه، ناترازی پیش‌بینی‌شده در اوج مصرف سال آینده نسبت به امسال چه تغییری خواهد کرد؟

البته پاسخ به این پرسش‌ها باید با داده‌های منظم و قابل مقایسه ارائه شود؛ نه صرفاً با اعلام پروژه‌های تازه. اگر ظرفیت جدید اضافه شده اما ناترازی کاهش محسوسی نیافته، لازم است توضیح داده شود که مشکل از کدام بخش زنجیره تأمین برق ناشی می‌شود. اگر هدف‌گذاری‌ها محقق نشده‌اند، باید موانع، زمان‌بندی اصلاح آنها و مسئولیت دستگاه‌های مربوط مشخص باشد.

ایران ممکن است هر سال نیروگاه‌های خورشیدی بیشتری بسازد اما همچنان در تأمین برق پایدار با مشکل روبه‌رو بماند. رشد خورشیدی زمانی به دستاورد واقعی تبدیل می‌شود که برق تولیدشده به کاهش قابل سنجش کمبود، افزایش تاب‌آوری شبکه و کاهش فشار بر خانوارها و صنایع بینجامد، در غیر این صورت، اعداد بزرگ ظرفیت‌سازی در کنار خاموشی و محدودیت برق قرار می‌گیرند؛ تناقضی که با اعلام یک هدف تازه از بین نمی‌رود.

تابستان بعد، آزمون دیگری برای سیاست‌گذاری برق ایران خواهد بود. آنچه اهمیت دارد این است که آیا فاصله میان برق مورد نیاز کشور و برق قابل تأمین واقعاً کمتر شده یا نه؟ اگر پنل‌های خورشیدی هر قدر هم بیشتر شوند، نمی‌توانند به‌تنهایی آینده‌ای مطمئن برای برق ایران بسازند.