مشکل هدفمندی یارانه‌ها، تنها حذف افراد از یارانه نقدی نیست!

به گزارش «تابناک» روز گذشته، علی ربیعی، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در جمع خبرنگاران اعلام کرد، به زودی فرم‌ خوداظهاری یارانه نقدی منتشر می‌شود.

وی بیان کرد‌: پیام‌های فراوانی از سوی گروه‌های اجتماعی برای انصراف از دریافت یارانه به نفع منافع ملی به دولت رسیده است. یارانه نقدی در زندگی برخی از مردم تأثیر چندانی ندارد و مردم می‌توانند، گروهی یا فردی در سیستم‌‌هایی که آماده خواهیم کرد، انصراف خود را از دریافت یارانه اعلام کنند.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفت‌: بنا بر قانون، دولت موظف به بررسی خوداظهاری مردم در زمینه یارانه‌هاست؛ اما مردم می‌توانند در زمان تکمیل فرم‌هایی که در آینده توزیع می‌شود، از تکمیل آن خودداری کنند. پیش‌بینی می‌شود شمار چشمگیری از مردم از دریافت یارانه انصراف دهند.

موضوع خود‌اظهاری و انصراف داوطلبانه از‌‌ همان زمانی که در مجلس با یک ایده یکباره رقم خورد، موضوعی بسیار چالشی و دارای نکاتی اساسی بود. تحلیل‌ها همچنان بر آن است که دولت و مجلس ناتوان از شناسایی دقیق خانوارهای نیازمند به دریافت یارانه، سعی در این دارند که با کاربست روش‌هایی اینچنینی ـ که سابقه اثبات کرده در ایران چندان جوابگو نیست ـ بار حذف دهک‌ها را به گردن خود مردم بیندازند.
 
از سویی اشاره به جریمه‌های در نظر آورده شده برای کسانی که از این امر سرپیچی کنند و بدون نیاز به دریافت یارانه نقدی بخواهند از آن بهره ‌گیرند (جریمه‌ای سه برابر یارانه نقدی دریافتی) به خوبی نشان می‌دهد، این استراتژی با چه هدف و مقصدی طراحی شده است.

اما از این‌ گذشته، موضوع و مسأله مهم‌تر این است که آیا حذف دهک‌ها به تنهایی و با هر عدد و رقمی می‌تواند منجر به آن شود که هدفمندی یارانه‌ها، هدفمند‌ شود؟!

به عبارتی روشن‌‌تر‌ در اینکه بسیاری از افرادی که اکنون یارانه نقدی در‌یافت می‌کنند، به هیچ وجه شایسته دریافت آن نیستند و ‌نا‌عادلانه‌ ‌‌آن را دریافت می‌کنند، شکی نیست. دولت و مجلس سرانجام باید راهی برای حذف این افراد پیدا کنند. البته به گمان خود اکنون این راه را پیدا کرده‌اند؛ اما واقعیت این است که پرداخت یارانه نقدی مسأله‌ای نیست که اکنون منجر به آن شده است که هدفمندی یارانه‌ها در فاز اول شکست بخورد. مسأله واقعی در جایی است که به رغم آشکارا ‌و بزرگ بودن آن، در کمال شگفتی نه دولت و نه مجلس، گویا هیچ توجهی به آن ندارند.

موضوع بر سر افزایش قیمت حامل‌های انرژی است. هم‌اکنون دولت بیش از ۸۰ درصد یارانه به مصرف انرژی در کشور تخصیص می‌دهد. فاز اول در آغاز منجر به کاهش این رقم تا مرز ۱۵ درصد شد، اما افزایش ناگهانی نرخ ارز منجر به بازگشت به خانه اول شد.

به گفته هاشم پسران و صالحی اصفهانی، این امر ناشی از آن بود که بهای انرژی پس از اجرای قانون هدفمندی به ریال تثبیت شد، در حالی که مقصد اصلی رسیدن به ۹۰ درصد فوب خلیج فارس بود. همین یک نکته کوتاه بیانگر مشکل اصلی دولت و مجلس در اجرای قانون است.

به سخن‌ روشن‌تر، قانون هدفمندی یارانه‌ها بدون در نظر آوردن نرخ ارز و نوسانات آن یک قانون عقیم و بی‌استفاده است‌ که چندی پیش، محمد قسیم عثمانی ‌در مجلس آن را گوشزد کرد و بر پایه آن پیشنهاد اصلاح قانون را به دولت داد.

آن گونه که به نظر می‌رسد، دولت در اجرای قانون در فاز دوم، باید‌ مسأله‌ای را‌ جدی در دستور کار خود قرار دهد؛ نخست تک نرخی کردن ارز در اقتصاد کشور و دوم آزاد گذاشتن نرخ حامل‌های انرژی برای نوسان کردن همزمان با نرخ‌های بین‌المللی؛ به گونه‌ای که بهای انرژی در ایران همواره با نوسانات بها در سطح جهانی‌ بالا و پایین برود.

این امر منجر به آن می‌شود که دولت یک در‌صد مشخص‌ برای تخصیص دادن یارانه به انرژی در نظر آورد که با این نوسانات به هیچ وجه تغییر نمی‌کند. دولت باید در چند مرحله میزان این درصد را تغییر داده و با کاهش‌ تدریجی آن، قیمت‌ها را به سطح جهانی نزدیک سازد.

به غیر از این مورد، هرگونه تلاش برای افزایش قیمت انرژی در ایران، منجر به آن خواهد شد که یا با افزایش قیمت ارز این افزایش قیمت خنثی شود‌ و یا با کاهش بهای ارز، این قیمت‌ها بیش از قیمت واقعی باشد.

در واقع جای تعجب اینجاست، به رغم آنکه این موضوع به روشنی مشخص است، دولت و مجلس به دنبال حذف دهک‌ها از دریافت یارانه نقدی افتاده‌اند؛ به عبارتی، به جای پرداختن به اصل موضوع و حل مشکل اساسی در هدفمندی یارانه‌ها، به دنبال حاشیه‌های آن هستند و اصلاح ایراداتی که هرچند در مجموع مفید است،‌ منجر به آن نمی‌شود که هدفمندی یارانه‌ها، قانونی درست و موفق باشد.

واقعیت این است که بدون هدف گرفتن این مشکل اساسی و اقدام مستقیم در حل و رفع آن ‌خواهیم دید که سرانجام دوباره در سال یا سال‌های آینده، بلبشویی بر سر قانون هدفمندی یارانه‌های به راه افتد و شاهد چالش‌های بزرگ دیگر در فازهای سوم و چهارم و... باشیم.

حذف دهک‌های درآمدی، تنها منجر به آن می‌شود که هزینه‌های دولت و کسری بودجه‌اش ناشی از پرداخت یارانه به شدت کاهش پیدا کند و این امری لازم است؛ اما اگر دولت و مجلس تنها به فکر کسری بودجه نیستند، باید نخست مشکل اساسی هدفمندی یارانه‌ها را حل و رفع کنند. در غیر این صورت، تنها افکار عمومی و مردم را در گیر بازی‌هایی نظیر حذف دهک، درصد افزایش قیمت سوخت، میزان یارانه نقدی و مانند آن می‌کنند.