قطر؛ دوست ایران در دیپلماسی یا شریک آمریکا و اسرائیل در میدان نظامی؟

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، چند ساعت پس از دیدار با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر قطر، درباره مذاکرات با ایران اظهاراتی مطرح کرد که از نگاه بسیاری از ناظران، بیانگر نگرانی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از تغییر معادلات منطقه‌ای و ترجیح آنها به حفظ شرایط موجود است.

ترامپ در اظهاراتی گفت: «قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین، کویت و دیگر کشورها، ازسرگیری جنگ را به حفظ وضعیت موجود ترجیح می‌دهند.»

قطر پیش از اعلام آتش بس میان ایران و آمریکا در کنار کشورهایی چون امارات، عربستان و بحرین خواهان آن بودند که توان نظامی ایران پیش از برقراری آتش‌بس به اندازه کافی تضعیف شود.

میانجیگری در ظاهر؛ همکاری راهبردی با واشنگتن و تل‌آویو در عمل

قطر طی سال‌های گذشته با میزبانی دفتر سیاسی حماس و ارتباط با طرف‌های مختلف منطقه‌ای، توانسته است جایگاه ویژه‌ای در مذاکرات مربوط به آتش‌بس و تبادل اسرا به دست آورد.

اما این نقش دیپلماتیک همزمان با روابط راهبردی گسترده دوحه با واشنگتن و همکاری‌های امنیتی آن در چارچوب ترتیبات منطقه‌ای تحت هدایت آمریکا دنبال شده است.

یکی از مهم‌ترین شواهد این موضوع، گزارش روزنامه واشنگتن‌پست در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۵ است. این گزارش با استناد به اسناد محرمانه و ارائه‌های نظامی سنتکام فاش کرد که مقام‌های نظامی رژیم صهیونیستی و شش کشور عربی، از جمله قطر، طی سال‌های اخیر در نشست‌ها و برنامه‌های مشترک امنیتی و نظامی شرکت کرده‌اند.

بر اساس این اسناد، در ماه مه ۲۰۲۴ نشست مهمی در پایگاه العدید قطر برگزار شد که مقام‌های نظامی اسرائیلی و نمایندگان کشورهای عربی در آن حضور داشتند. حتی در اسناد برنامه‌ریزی این نشست تأکید شده بود که هیئت اسرائیلی مستقیماً به پایگاه العدید منتقل شود تا از ورود علنی آن از مسیرهای غیرنظامی و حساسیت‌های احتمالی رسانه‌ای جلوگیری شود.

این همکاری‌ها در قالب طرحی با عنوان «ساختار امنیت منطقه‌ای» و با محوریت سنتکام آمریکا دنبال شده است؛ ساختاری که قطر، اسرائیل، بحرین، مصر، اردن، عربستان و امارات را دربر می‌گرفت و هدف اصلی آن هماهنگی امنیتی و مقابله با تهدیدات موشکی و پهپادی ایران عنوان شده بود.

اهمیت این افشاگری زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم قطر در عرصه سیاسی بارها مواضع تندی علیه حملات رژیم صهیونیستی به غزه اتخاذ کرده است، اما در عرصه نظامی، اسناد منتشرشده از حضور نمایندگان این کشور در سازوکارهای همکاری امنیتی با اسرائیل حکایت دارد.

توسعه همکاری نظامی قطر و آمریکا پس از تحولات منطقه

رابطه نظامی قطر و آمریکا نیز در سال‌های اخیر روند توسعه‌ای داشته است. در جریان سفر دونالد ترامپ به دوحه در ماه مه ۲۰۲۵، دو کشور توافق‌هایی در حوزه دفاعی و امنیتی نهایی کردند.

بر اساس اعلام رسمی وزارت خارجه قطر، از جمله این توافق‌ها می‌توان به تفاهم‌نامه همکاری دفاعی، خرید سامانه‌های پهپادی MQ-۹B ساخت شرکت جنرال اتمیکس آمریکا و خرید سامانه مقابله با پهپادهای کوچک FS-LIDS ساخت شرکت ریتون اشاره کرد.

در ژانویه ۲۰۲۶ نیز سنتکام از راه‌اندازی مرکز هماهنگی عملیات دفاع هوایی و موشکی در پایگاه العدید خبر داد. این مرکز با مشارکت آمریکا و شرکای منطقه‌ای برای هماهنگی دفاع هوایی، تبادل اطلاعات، هشدارهای تهدید و برنامه‌ریزی رزمایش‌های مشترک ایجاد شده است.

مجموع این تحولات نشان می‌دهد که همکاری نظامی قطر با آمریکا، نه‌تنها متوقف نشده، بلکه در حوزه‌های دفاع هوایی، تبادل اطلاعات، تجهیزات نظامی و هماهنگی عملیاتی گسترش یافته است.

العدید؛ پایگاهی که بیش از آنکه در خدمت دفاع قطر باشد، ابزار قدرت نظامی آمریکا است

یکی از مهم‌ترین ابعاد مناسبات قطر و آمریکا، میزبانی پایگاه هوایی العدید است؛ پایگاهی که بزرگ‌ترین تأسیسات نظامی نیروی هوایی آمریکا در خارج از این کشور و یکی از مهم‌ترین مراکز فرماندهی عملیات نظامی واشنگتن در منطقه به شمار می‌رود.

پایگاه العدید میزبان مقر پیشروی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) ، فرماندهی نیروی هوایی مرکزی آمریکا و مرکز عملیات هوایی ائتلاف است. این پایگاه نقشی کلیدی در هدایت عملیات نظامی آمریکا در گستره وسیعی از خاورمیانه ایفا می‌کند.

بر اساس گزارش وزارت خارجه آمریکا، قطر از سال ۲۰۰۳ بیش از ۸ میلیارد دلار در توسعه این پایگاه برای استفاده نیروهای آمریکایی هزینه کرده است.

نکته قابل تأمل در این میان، اظهارات حمد بن جاسم آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه سابق قطر، درباره میزان کنترل دولت دوحه بر این پایگاه است.

بر اساس گزارشی که در پژوهش‌های تاریخی مربوط به روابط قطر و آمریکا و با ارجاع به مصاحبه اکتبر ۲۰۰۲ روزنامه نیویورک‌تایمز بازتاب یافته، حمد بن جاسم درباره میزان کنترل قطر بر العدید گفته بود که دولت این کشور از بخشی از فعالیت‌های پایگاه اطلاع دارد، اما اگر ادعا کند صددرصد بر آن کنترل دارد، سخنی خلاف واقع گفته است.

این اظهارنظر نشان می‌دهد که حتی در نگاه مقام‌های ارشد سابق قطر نیز میان میزبانی از پایگاه آمریکا و اعمال کنترل واقعی بر مأموریت‌ها و فعالیت‌های آن تفاوت وجود داشته است.

از همین رو، این گزاره که حضور نظامی آمریکا در قطر لزوماً به معنای تأمین امنیت این کشور است، محل تردید است. در واقع العدید در درجه نخست یک زیرساخت راهبردی برای پیشبرد منافع و عملیات نظامی ایالات متحده در منطقه محسوب می‌شود و منافع امنیتی قطر لزوماً با تمام مأموریت‌های این پایگاه یکسان نیست.

میانجیگری قطر در خدمت کدام معادله منطقه‌ای است؟

این پرسش مطرح است که آیا قطر صرفاً یک میانجی بی‌طرف است یا در کنار نقش دیپلماتیک خود، بخشی از ترتیبات امنیتی و نظامی آمریکا در منطقه نیز محسوب می‌شود؟

از یک سو، قطر میزبان مذاکرات و کانال‌های ارتباطی میان طرف‌های متخاصم است و از سوی دیگر، پایگاه العدید، توافق‌های تسلیحاتی با واشنگتن و مشارکت در سازوکارهای امنیتی مشترک با اسرائیل، ابعاد دیگری از سیاست خارجی این کشور را آشکار می‌کند.

به این ترتیب، میانجیگری قطر را نمی‌توان جدا از مناسبات راهبردی این کشور با آمریکا و ساختار امنیتی مورد حمایت واشنگتن بررسی کرد. به‌ویژه آنکه بخش مهمی از همکاری‌های امنیتی منطقه‌ای با محوریت مقابله با توان موشکی و پهپادی ایران شکل گرفته است.

در چنین شرایطی، اظهارات ترامپ درباره ترجیح کشورهای عربی به حفظ وضعیت موجود، صرفاً یک موضع‌گیری درباره احتمال ازسرگیری جنگ نیست؛ بلکه می‌تواند بازتاب‌دهنده نگرانی دولت‌های منطقه از تغییر موازنه قدرت و پیامدهای آن بر ترتیبات امنیتی موجود باشد.

قطر نه‌تنها میزبان پایگاه نظامی آمریکا و بخشی از ساختار امنیتی منطقه‌ای تحت فرماندهی سنتکام است، بلکه اسناد افشاشده نشان می‌دهند نمایندگان نظامی این کشور در نشست‌های محرمانه با مقام‌های نظامی اسرائیل حضور داشته‌اند؛ نشست‌هایی که هدف اصلی آنها ایجاد شبکه دفاع موشکی و تبادل اطلاعات علیه ایران بوده است.